902. YeV2.250M2.273 kecimeti mahābyūhasuttaṃ .Kā uppatti ?Idampi tasmiṃyeva mahāsamaye ‘‘ kiṃ nu kho ime diṭṭhiparibbasānā viññūnaṃ santikā nindameva labhanti , udāhu pasaṃsampī ’’ ti uppannacittānaṃ ekaccānaṃ devatānaṃ tamatthaṃ āvikātuṃ purimanayena nimmitabuddhena attānaṃ pucchāpetvā vuttaṃ .

Tattha anvānayantīti anu ānayanti , punappunaṃ āharanti .

903. Idāni yasmā te ‘‘ idameva saccan ’’ ti vadantā diṭṭhigatikā vādino kadāci katthaci pasaṃsampi labhanti , yaṃ etaṃ pasaṃsāsaṅkhātaṃ vādaphalaṃ , taṃ appaṃ rāgādīnaṃ samāya samatthaṃ na hoti , ko pana vādo dutiye nindāphale , tasmā etamatthaṃ dassento imaṃ tāva vissajjanagāthamāha .‘‘ Appañhi etaṃ na alaṃ samāya , duve vivādassa phalāni brūmī ’’ tiādi .Tattha duve vivādassa phalānīti nindā pasaṃsā ca , jayaparājayādīni vā taṃsabhāgāni .

Etampi disvāti ‘‘ nindā aniṭṭhā eva , pasaṃsā nālaṃ samāyā ’’ ti etampi vivādaphale ādīnavaṃ disvā .Khemābhipassaṃ avivādabhūmin ti avivādabhūmiṃP2.558 nibbānaṃ ‘‘ kheman ’’ ti passamāno .

904. Evañhi avivadamāno – yā kācimāti gāthā .Tattha sammutiyoti diṭṭhiyo .Puthujjāti puthujjanasambhavā .

So upayaṃ kimeyyāti so upagantabbaṭṭhena upayaṃ rūpādīsu ekampi dhammaṃ kiṃ upeyya , kena vā kāraṇena upeyya .Diṭṭhe sute khantimakubbamānoti diṭṭhasutasuddhīsu pemaṃ akaronto .

905. Ito bāhirā pana – sīluttamāti gāthā .Tassattho – sīlaṃyeva ‘‘ uttaman ’’ ti maññamānā sīluttamā eke bhonto saṃyamamattena suddhiṃ vadanti , hatthivatādiñca vataṃ samādāya upaṭṭhitā , idheva diṭṭhiyaṃ assa satthuno suddhin ti bhavūpanītā bhavajjhositā samānā vadanti , apica te kusalā vadānā ‘‘ kusalā mayan ’’ ti evaṃ vādā .

906. EvaṃM2.274 sīluttamesu ca tesu tathā paṭipanno yo koci – sace cutoti gāthā .Tassattho – sace tato sīlavatato paravicchandanena vā anabhisambhuṇanto vā cuto hoti , so taṃV2.251 sīlabbatādikammaṃ puññābhisaṅkhārādikammaṃ vā virādhayitvā pavedhatī .

Na kevalañca vedhati , apica kho taṃ sīlabbatasuddhiṃ pajappatī ca vippalapati patthayatī ca .Kimiva ?Satthāva hīno pavasaṃ gharamhā .Gharamhā pavasanto satthato hīno yathā taṃ gharaṃ vā satthaṃ vā pattheyyāti .

907. Evaṃ pana sīluttamānaṃ vedhakāraṇaṃ ariyasāvako – sīlabbataṃ vāpi pahāya sabban ti gāthā .Tattha sāvajjanavajjan ti sabbākusalaṃ lokiyakusalañca .

Etaṃ suddhiṃ asuddhinti apatthayānoti pañcakāmaguṇādibhedaṃ etaṃ suddhiṃ , akusalādibhedaṃ asuddhiñca apatthayamāno .Virato careti suddhiyā asuddhiyā ca virato careyya .Santimanuggahāyāti diṭṭhiṃ agahetvā .

908. Evaṃ ito bāhirake sīluttame saṃyamena visuddhivāde tesaṃ vighātaṃ sīlabbatappahāyino arahato ca paṭipattiṃ dassetvā idāni aññathāpi suddhivāde bāhirake dassento ‘‘ tamūpanissāyā ’’ ti gāthamāha .Tassattho – santaññepi samaṇabrāhmaṇā , te jigucchitaṃ amarantapaṃ vā diṭṭhasuddhiādīsu vā aññataraññataraṃ upanissāya akiriyadiṭṭhiyā vā uddhaṃsarā hutvā bhavābhavesu avītataṇhāseP2.559 suddhimanutthunanti vadanti kathentīti .

909. Evaṃ tesaṃ avītataṇhānaṃ suddhiṃ anutthunantānaṃ yopi suddhippattameva attānaṃ maññeyya , tassapi avītataṇhattā bhavābhavesu taṃ taṃ vatthuṃ patthayamānassa hi jappitāni punappunaṃ hontiyevāti adhippāyo .Taṇhā hi āsevitā taṇhaṃ vaḍḍhayateva .Na kevalañca jappitāni , pavedhitaṃ vāpi pakappitesu , taṇhādiṭṭhīhi cassa pakappitesu vatthūsu pavedhitampi hotīti vuttaṃ hoti .

Bhavābhavesu pana vītataṇhattā āyatiṃ cutūpapāto idha yassa natthi , sakena vedheyya kuhiṃva jappeti ayametissā gāthāya sambandho .Sesaṃ niddese vuttanayameva .

YamāhūtiM2.275 pucchāgāthā .

Idāni yasmā ekopi ettha vādo sacco natthi , kevalaṃ diṭṭhimattakena hi te vadanti , tasmā tamatthaṃ dassento ‘‘ sakañhī ’’ ti imaṃ tāva vissajjanagāthamāha .

Tattha sammutin ti diṭṭhiṃ .

912. Evametesu sakaṃ dhammaṃ paripuṇṇaṃ bruvantesu aññassa pana dhammaṃ ‘‘ hīnan ’’ ti vadantesu yassa kassaci – parassa ce vambhayitena hīnoti gāthā .Tassattho – yadi parassa ninditakāraṇā hīno bhaveyya , na koci dhammesu visesi aggo bhaveyya .Kiṃ kāraṇaṃ ?

Puthū hiV2.252 aññassa vadanti dhammaṃ , nihīnato sabbeva te samhi daḷhaṃ vadānā sakadhamme daḷhavādā eva .

913. Kiñca bhiyyo – saddhammapūjāti gāthā .Tassattho – te ca titthiyā yathā pasaṃsanti sakāyanāni , saddhammapūjāpi nesaṃ tatheva vattati .Te hi ativiya satthārādīni sakkaronti .

Tattha yadi te pamāṇā siyuṃ , evaṃ sante sabbeva vādā tathiyā bhaveyyuṃ .Kiṃ kāraṇaṃ ?Suddhī hi nesaṃ paccattameva , na sā aññatra sijjhati , nāpi paramatthato .Attani diṭṭhigāhamattameva hi taṃ tesaṃ parapaccayaneyyabuddhīnaṃ .

914. Yo vā pana viparīto bāhitapāpattā brāhmaṇo , tassa – na brāhmaṇassa paraneyyamatthīti gāthā .Tassattho – brāhmaṇassaP2.560 hi ‘‘ sabbe saṅkhārā aniccā ’’ tiādinā ( dha . pa .277; netti .5) nayena sudiṭṭhattā parena netabbaṃ ñāṇaṃ natthi , diṭṭhi dhammesu ‘‘ idameva saccan ’’ ti nicchinitvā samuggahīta mpi natthi .

Taṃkāraṇā so diṭṭhikalahāni atīto , na ca so seṭṭhato passati dhammamaññaṃ aññatra satipaṭṭhānādīhi .

915. Jānāmīti gāthāya sambandho attho ca – evaṃ tāva paramatthabrāhmaṇo na hi seṭṭhato passati dhammamaññaṃ , aññe pana titthiyā paracittañāṇādīhi jānantā passantāpi ‘‘ jānāmi passāmi tatheva etan ’’ ti evaṃ vadantāpi ca diṭṭhiyā suddhiṃ paccenti .Kasmā ?

Yasmā tesu ekopi addakkhi ce addasa cepi tena paracittañāṇādinā yathābhūtaṃ atthaṃ , kiñhi tumassa tena tassa tena dassanena kiṃ kataṃ , kiṃ dukkhapariññā sādhitā , udāhu samudayapahānādīnaṃM2.276 aññataraṃ , yato sabbathāpi atikkamitvā ariyamaggaṃ te titthiyā aññeneva vadanti suddhiṃ , atikkamitvā vā te titthiye buddhādayo aññeneva vadanti suddhinti .

916. Passaṃ naroti gāthāya sambandho attho ca .Kiñca bhiyyo ?Yvāyaṃ paracittañāṇādīhi addakkhi , so passaṃ naro dakkhati nāmarūpaṃ , na tato paraṃ disvāna vā ñassati tānimeva nāmarūpāni niccato sukhato vā na aññathā .

So evaṃ passanto kāmaṃ bahuṃ passatu appakaṃ vā nāmarūpaṃ niccato sukhato ca , athassa evarūpena dassanena na hi tena suddhiṃ kusalā vadantīti .

917. Nivissavādīti gāthāya sambandho attho ca – tena ca dassanena suddhiyā asatiyāpiV2.253 yo ‘‘ jānāmi passāmi tatheva etan ’’ ti evaṃ nivissavādī , etaṃ vā dassanaṃ paṭicca diṭṭhiyā suddhiṃ paccento ‘‘ idameva saccan ’’ ti evaṃ nivissavādī , so subbinayo na hoti taṃ tathā pakappitaṃ abhisaṅkhataṃ diṭṭhiṃ purekkharāno .

So hi yaṃ satthārādiṃ nissito , tattheva subhaṃ vadāno suddhiṃ vado ,‘‘ parisuddhavādoP2.561 parisuddhadassano vā ahan ’’ ti attānaṃ maññamāno tattha tathaddasā so , tattha sakāya diṭṭhiyā aviparītameva so addasa .Yathā sā diṭṭhi pavattati , tatheva naṃ addasa , na aññathā passituṃ icchatīti adhippāyo .

918. Evaṃ pakappitaṃ diṭṭhiṃ purekkharānesu titthiyesu – na brāhmaṇo kappamupeti saṅkhāti gāthā .Tattha saṅkhāti saṅkhāya , jānitvāti attho .Napi ñāṇabandhūti samāpattiñāṇādinā akatataṇhādiṭṭhibandhu .Tattha viggaho – nāpi assa ñāṇena kato bandhu atthīti napi ñāṇabandhu .

Sammutiyoti diṭṭhisammutiyo .Puthujjāti puthujjanasambhavā .Uggahaṇanti maññeti uggahaṇanti aññe , aññe tā sammutiyo uggaṇhantīti vuttaṃ hoti .

919. Kiñca bhiyyo – vissajja ganthānīti gāthā .

Tattha anuggahoti uggahaṇavirahito , sopi nāssa uggahoti anuggaho , na vā uggaṇhātīti anuggaho .

920. KiñcaM2.277 bhiyyo – so evarūpo – pubbāsaveti gāthā .Tattha pubbāsaveti atītarūpādīni ārabbha uppajjamānadhamme kilese .Naveti paccuppannarūpādīni ārabbha uppajjamānadhamme .Na chandagūti chandādivasena na gacchati .

Anattagarahīti katākatavasena attānaṃ agarahanto .

921. Evaṃ anattagarahī ca – sa sabbadhammesūti gāthā .Tattha sabbadhammesūti dvāsaṭṭhidiṭṭhidhammesu ‘‘ yaṃ kiñci diṭṭhaṃ vā ’’ ti evaṃpabhedesu .

Pannabhāroti patitabhāro .Na kappetīti na kappiyo , duvidhampi kappaṃ na karotīti attho .Nūparatoti puthujjanakalyāṇakasekkhā viya uparatisamaṅgīpi na hoti .Na patthiyoti nittaṇho .Taṇhā hi patthiyatīti patthiyā , nāssa patthiyāti na patthiyoti .Sesaṃ tattha tattha pākaṭamevāti na vuttaṃ .Evaṃ arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi , desanāpariyosāne purābhedasutte vuttasadiso evābhisamayo ahosīti .

Paramatthajotikāya khuddaka-aṭṭhakathāyaSuttanipāta-aṭṭhakathāya mahābyūhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .