Nigama paramatthadīpanī
172. Cārittena kulācārena sobhite ñāti mitta dhana bhogasampattiyā visāle kule udayo vaḍḍhi yassa soti cārittasobhitavisālakulodayo .
Tena .
Saddhāya abhivuḍḍhānaṃ parisuddhānañca attano sīlasutacāgādiguṇānaṃ udayo vaḍḍhi etasminti saddhātivuḍḍhaparisuddhaguṇodayo .
Tena .
Nampavhayenāti nampanāmakena upāsakena .
Paṇidhāyāti bhusaṃ nidhāya hadaye thapetvā upādāya paṭicca .
Parānukampan ti paresaṃ attano mandabuddhīnaṃ pacchimajanānaṃ anukampaṃ anudayaṃ kāruññaṃ paṇidhāyāti sambandho .
Patthitan ti abhiyācitaṃ .
Puññena tena vipulenāti tena vipulena abhidhammattha saṅgahapakaraṇassa karaṇapuññena .
Tumūlasoman ti evaṃ nāmakaṃ vihāraṃ .
Vuttañhi khuddasikkhāṭīkāyaṃsīhaḷadīpe tumūlasomavihāre saṅghassa pākavattaṃpi tāla paṇṇaṃ vikkiṇitvā karīyati .
Na hi tattha paṇṇena attho atthi .
Sabbepi iṭṭhakacchannā pāsādādayoti .
Eso kira vihāro ādito abhayagirirañño aggamahesibhūtāya somadeviyā kārāpitattā yāvajjatanāpi somavihārotveva paññāyittha .
Tumūlasaddo pana vipulasaddapariyāyo .
Athettha
M0.456 vattati saddo , tumūlo bheravo mahā ;Hatthināge padinnamhi , sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhaneti .
Ādīsu
Viya .
Soca vihāro saṭṭhimattehi mahāpariveṇehi saṇṭhito hotīti ativiya vipulo mahanto vitthiṇṇo hoti .
Tasmā so vipulattā mahantattā vitthiṇṇattā tumūla somoti vuccati .
Taṃ tumūlasomaṃ .
Atthato mahāsoma vihāranti vuttaṃ hoti .
Etena thero attano ācariyavaṃsassa vasana vihāraṃ kitteti .
Attano vasanaṭṭhānaṃ pana nāmarūpaparicchede kittitaṃ .
Dhaññādhivāsan ti tasmiṃ vihāre ādikammikabhūta mahindattherādīnaṃ puññavantattherānaṃ ajjhāvuṭṭhabhūtaṃ .
Dīpapasādaka mahāmahindattherassa hi vaṃse jātattā tasmiṃ vihāre ādikammikabhūto mahātheropi mahindattheronāmāti dhātuvaṃse vutto .
Uditoditan ti ativiya uditaṃ .
Nabhamajjhe puṇṇacandamaṇḍalaṃ viya sakalasīhaḷadīpe ativiya uggatanti attho .
Ariyamaggapaññāvasena pariyattivesārajjādi paññāvasenavā avadātehi pariyodātehi guṇehi sotitāti paññāvadātaguṇasotitā .
Te eva lajjīpāpagarahino .
Maññantūti anussarantu .
Puññavibhāvodaya maṅgalāyāti vipulānaṃ puññānaṃ vaḍḍhisaṅkhāta maṅgalatthāya .
Tatrāyaṃ yojanā , puññena tena vipulena dhaññādhivāsaṃ uditoditaṃ tumūlasoma vihārañca tattha nipāsino mahindattherādike paññāvadāta guṇasobhite lajjibhūte bhikkhūca puññavibhavodayamaṅgalāya āyukantaṃ maññantu pacchimā janāti .
Athavā , taṃvihāraṃ aññe paññāvadāta guṇasobhita lajjī bhikkhū maññantūti yojanā .
Etena thero pacchimajanānaṃ chasu anuttariyadhammesu anussatānuttariyasaṅkhātaṃ puññavisesañca mayaṃpi tādisaguṇabhāgino bhavissāmāti ussāhanupāyañca paṭipādesīti .
Paramatthadīpanī nigamakathā
Ettāvatāca –
Nagare dīparaṅga mhi , gāmeti nāmake ;
Aṭṭhasuññadvayekamhi , sāke jātena yā mayā .
Muṃrvā gāme araññamhi , laṅghatīti vissutālaye ;
Vasatā mahato bhikkhu , gaṇassa hitakārinā .
Paramatthadīpanī nāma , saṅkhatā sāradassinā ;
Sāresīnaṃ hitatthāya , sārāsāravivekinaṃ .
Suniṭṭhitā ayaṃ ṭīkā , nibbhayā nirupaddavā ;
Navapañcadvayekamhi , sāke komudasārade .
Tathā kalyāṇasaṅkappā , sādhūnaṃ amatapphalā ;
Niṭṭhaṃ gacchantu sabbepi , nibbhayā nirupaddavā .
Yathā lokamhi jotanti , ubho candimasūriyā ;
Tatheva paramatthesu , ayaṃ paramatthadīpanī .
Pāḷiyattesu sā subhā , saddaniruttidīpanī ;
Ubho lokamhi jotantu , saddhammo yāva tiṭṭhatīti .
Tattha nagare dīparaṅgamhīti dīpavāsimahājanaṃ rañjetīti dīparaṅganti laddhanāme nagare .
Gāme nāmaketi rohitamigānaṃ nivāsabhūmitale patiṭṭhitattā evaṃnāmake mahāgāme .
Sāketi kaliyuge .
Yā mayāti paramatthadīpanīnāma yāṭīkā mayā saṅkhatāti sambandho .
Laṅghatīti vissutālayeti evaṃvissute araññavihāre .
Sāresīnanti sāragavesīnaṃ .
Sārāsāravivekinanti ayaṃ sāro ayaṃ asāroti evaṃ sārañca asārañcavive cetvā jānituṃ samatthānaṃ .
Sāketi kaliyuge .
Komudasāra deti kumudapupphayutte saradautu pariyāpannepacchi makattikamāse .
Amatapphalāti nibbānapayojanā .
Subhāti atthabyañjanasampattiyā sobhaṇā .
Saddhammoti tividhaṃ satthusāsanaṃ vuccatīti .
Iti abhidhammatthasaṅgahapakaraṇassa catutthasaṃvaṇṇanā
Bhūtā paramatthadīpanīnāmā yaṃṭīkā
Sabbākārena niṭṭhitā .