Issues
Select Version
Visuddhimaggo(Dutiyo bhāgo)
  • 12. Iddhividhaniddeso
  • Abhiññākathā
  • Dasaiddhikathā
  • Nandopanandanāgadamanakathā
  • 13. Abhiññāniddeso
  • Dibbasotadhātukathā
  • Cetopariyañāṇakathā
  • Pubbenivāsānussatiñāṇakathā
  • Cutūpapātañāṇakathā
  • Pakiṇṇakakathā
  • 14. Khandhaniddeso
  • Paññākathā
  • Paññāpabhedakathā
  • Paññābhūmi-mūla-sarīravavatthānaṃ
  • Rūpakkhandhakathā
  • Viññāṇakkhandhakathā
  • Vedanākkhandhakathā
  • Saññākkhandhakathā
  • Saṅkhārakkhandhakathā
  • Atītādivibhāgakathā
  • Kamādivinicchayakathā
  • 15. Āyatanadhātuniddeso
  • Āyatanavitthārakathā
  • Dhātuvitthārakathā
  • 16. Indriyasaccaniddeso
  • Indriyavitthārakathā
  • Saccavitthārakathā
  • Dukkhaniddesakathā
  • Jātiniddeso
  • Jarāniddeso
  • Maraṇaniddeso
  • Sokādiniddesā
  • Paridevo
  • Dukkhaṃ
  • Domanassaṃ
  • Upāyāso
  • Appiyasampayogo
  • Piyavippayogo
  • Icchitālābho
  • Pañcupādānakkhandhā
  • Samudayaniddesakathā
  • Nirodhaniddesakathā
  • Nibbānakathā
  • Magganiddesakathā
  • Ekavidhādivinicchayakathā
  • 17. Paññābhūminiddeso
  • Paṭiccasamuppādakathā
  • Avijjāpaccayāsaṅkhārapadakathāvaṇṇanā
  • Paṭṭhānapaccayakathā
  • Avijjāpaccayāsaṅkhārapadavitthārakathā
  • Saṅkhārapaccayāviññāṇapadavitthārakathā
  • Viññāṇapaccayānāmarūpapadavitthārakathā
  • Nāmarūpapaccayāsaḷāyatanapadavitthārakathā
  • Saḷāyatanapaccayāphassapadavitthārakathā
  • Phassapaccayāvedanāpadavitthārakathā
  • Vedanāpaccayātaṇhāpadavitthārakathā
  • Taṇhāpaccayāupādānapadavitthārakathā
  • Upādānapaccayābhavapadavitthārakathā
  • Bhavapaccayājātiādivitthārakathā
  • Bhavacakkakathā
  • 18. Diṭṭhivisuddhiniddeso
  • Nāmarūpapariggahakathā
  • Arūpadhammānaṃ upaṭṭhānākārakathā
  • Sambahulasuttantasaṃsandanā
  • Upamāhi nāmarūpavibhāvanā
  • 19. Kaṅkhāvitaraṇavisuddhiniddeso
  • Paccayapariggahakathā
  • 20. Maggāmaggañāṇadassanavisuddhiniddeso
  • Sammasanañāṇakathā
  • Cattārīsākāraanupassanākathā
  • Indriyatikkhakāraṇanavakakathā
  • Rūpanibbattipassanākārakathā
  • Arūpanibbattipassanākārakathā
  • Rūpasattakasammasanakathā
  • Arūpasattakasammasanakathā
  • Udayabbayañāṇakathā
  • Vipassanupakkilesakathā
  • Maggāmaggavavatthānakathā
  • 21. Paṭipadāñāṇadassanavisuddhiniddeso
  • Upakkilesavimuttaudayabbayañāṇakathā
  • Bhaṅgānupassanāñāṇakathā
  • Bhayatupaṭṭhānañāṇakathā
  • Ādīnavānupassanāñāṇakathā
  • Nibbidānupassanāñāṇakathā
  • Muñcitukamyatāñāṇakathā
  • Paṭisaṅkhānupassanāñāṇakathā
  • Saṅkhārupekkhāñāṇakathā
  • Anulomañāṇakathā
  • Vuṭṭhānagāminīvipassanākathā
  • 22. Ñāṇadassanavisuddhiniddeso
  • Paṭhamamaggañāṇakathā
  • Sotāpannapuggalakathā
  • Dutiyamaggañāṇakathā
  • Tatiyamaggañāṇakathā
  • Catutthamaggañāṇakathā
  • Arahantapuggalakathā
  • Bodhipakkhiyakathā
  • Vuṭṭhānabalasamāyogakathā
  • Pahātabbadhammapahānakathā
  • Pariññādikiccakathā
  • Pariññādippabhedakathā
  • 23. Paññābhāvanānisaṃsaniddeso
  • Ānisaṃsapakāsanā
  • Nānākilesaviddhaṃsanakathā
  • Phalasamāpattikathā
  • Nirodhasamāpattikathā
  • Āhuneyyabhāvādisiddhikathā
  • Nigamanakathā
Visuddhimaggo(Dutiyo bhāgo)
  • 12. Iddhividhaniddeso
  • Abhiññākathā
  • Dasaiddhikathā
  • Nandopanandanāgadamanakathā
  • 13. Abhiññāniddeso
  • Dibbasotadhātukathā
  • Cetopariyañāṇakathā
  • Pubbenivāsānussatiñāṇakathā
  • Cutūpapātañāṇakathā
  • Pakiṇṇakakathā
  • 14. Khandhaniddeso
  • Paññākathā
  • Paññāpabhedakathā
  • Paññābhūmi-mūla-sarīravavatthānaṃ
  • Rūpakkhandhakathā
  • Viññāṇakkhandhakathā
  • Vedanākkhandhakathā
  • Saññākkhandhakathā
  • Saṅkhārakkhandhakathā
  • Atītādivibhāgakathā
  • Kamādivinicchayakathā
  • 15. Āyatanadhātuniddeso
  • Āyatanavitthārakathā
  • Dhātuvitthārakathā
  • 16. Indriyasaccaniddeso
  • Indriyavitthārakathā
  • Saccavitthārakathā
  • Dukkhaniddesakathā
  • Jātiniddeso
  • Jarāniddeso
  • Maraṇaniddeso
  • Sokādiniddesā
  • Paridevo
  • Dukkhaṃ
  • Domanassaṃ
  • Upāyāso
  • Appiyasampayogo
  • Piyavippayogo
  • Icchitālābho
  • Pañcupādānakkhandhā
  • Samudayaniddesakathā
  • Nirodhaniddesakathā
  • Nibbānakathā
  • Magganiddesakathā
  • Ekavidhādivinicchayakathā
  • 17. Paññābhūminiddeso
  • Paṭiccasamuppādakathā
  • Avijjāpaccayāsaṅkhārapadakathāvaṇṇanā
  • Paṭṭhānapaccayakathā
  • Avijjāpaccayāsaṅkhārapadavitthārakathā
  • Saṅkhārapaccayāviññāṇapadavitthārakathā
  • Viññāṇapaccayānāmarūpapadavitthārakathā
  • Nāmarūpapaccayāsaḷāyatanapadavitthārakathā
  • Saḷāyatanapaccayāphassapadavitthārakathā
  • Phassapaccayāvedanāpadavitthārakathā
  • Vedanāpaccayātaṇhāpadavitthārakathā
  • Taṇhāpaccayāupādānapadavitthārakathā
  • Upādānapaccayābhavapadavitthārakathā
  • Bhavapaccayājātiādivitthārakathā
  • Bhavacakkakathā
  • 18. Diṭṭhivisuddhiniddeso
  • Nāmarūpapariggahakathā
  • Arūpadhammānaṃ upaṭṭhānākārakathā
  • Sambahulasuttantasaṃsandanā
  • Upamāhi nāmarūpavibhāvanā
  • 19. Kaṅkhāvitaraṇavisuddhiniddeso
  • Paccayapariggahakathā
  • 20. Maggāmaggañāṇadassanavisuddhiniddeso
  • Sammasanañāṇakathā
  • Cattārīsākāraanupassanākathā
  • Indriyatikkhakāraṇanavakakathā
  • Rūpanibbattipassanākārakathā
  • Arūpanibbattipassanākārakathā
  • Rūpasattakasammasanakathā
  • Arūpasattakasammasanakathā
  • Udayabbayañāṇakathā
  • Vipassanupakkilesakathā
  • Maggāmaggavavatthānakathā
  • 21. Paṭipadāñāṇadassanavisuddhiniddeso
  • Upakkilesavimuttaudayabbayañāṇakathā
  • Bhaṅgānupassanāñāṇakathā
  • Bhayatupaṭṭhānañāṇakathā
  • Ādīnavānupassanāñāṇakathā
  • Nibbidānupassanāñāṇakathā
  • Muñcitukamyatāñāṇakathā
  • Paṭisaṅkhānupassanāñāṇakathā
  • Saṅkhārupekkhāñāṇakathā
  • Anulomañāṇakathā
  • Vuṭṭhānagāminīvipassanākathā
  • 22. Ñāṇadassanavisuddhiniddeso
  • Paṭhamamaggañāṇakathā
  • Sotāpannapuggalakathā
  • Dutiyamaggañāṇakathā
  • Tatiyamaggañāṇakathā
  • Catutthamaggañāṇakathā
  • Arahantapuggalakathā
  • Bodhipakkhiyakathā
  • Vuṭṭhānabalasamāyogakathā
  • Pahātabbadhammapahānakathā
  • Pariññādikiccakathā
  • Pariññādippabhedakathā
  • 23. Paññābhāvanānisaṃsaniddeso
  • Ānisaṃsapakāsanā
  • Nānākilesaviddhaṃsanakathā
  • Phalasamāpattikathā
  • Nirodhasamāpattikathā
  • Āhuneyyabhāvādisiddhikathā
  • Nigamanakathā

Avijjāpaccayāsaṅkhārapadakathāvaṇṇanā

Author: 注释书-w.zhao @ w.zhao

Avijjāpaccayāsaṅkhārapadakathāvaṇṇanā

591. Ayaṃ panāti idāni vakkhamānaṃ .‘‘ Katamā ca , bhikkhave , avijjā dukkhe aññāṇan ’’ tiādinā ( ma . ni .1.103) suttantesu catuṭṭhānikā avijjā vuttāti ‘‘ suttantapariyāyenā ’’ tiV2.242 vuttaṃ .Nikkhepakaṇḍe ( dha . sa .1106) pana suttantesu catūsu ṭhānesu kathitāya eva avijjāya aṭṭhasu ṭhānesu kiccajātito kathitattā tadatthavaṇṇanāvasena vibhāvanaṃ kātuṃ ‘‘ abhidhammapariyāyenā ’’ ti ārabhitvā ‘‘ vuttañhetan ’’ tiādi vuttaṃ .Ahāpetvā vibhajitabbaṃ .Vibhajanañhi abhidhammapariyāyo .‘‘ Aṭṭhasu ṭhānesu aññāṇan ’’ ti ānetvā taṃ sambandhitabbaṃ .
Sesaṭṭhānesūti dukkhasamudayesu , pubbantādīsu ca .Ārammaṇavasenāti ārammaṇakaraṇavasenāpi .Idhāti imasmiṃ ‘‘ dukkhe aññāṇan ’’ tiādike pāṭhe .
Sāti avijjā .Uppannāti asamūhatuppannā , pageva paccuppannā .‘‘ Paṭicchādetvā ’’ ti ettha vuttaṃ paṭicchādanākāraṃ dassetuṃ ‘‘ yāthāvasarasalakkhaṇaṃ paṭivijjhituṃ na detī ’’ ti vuttaṃ .Rasitabbo paṭivijjhitabbo sabhāvo raso , attano raso saraso , yāthāvo yathābhūto saraso yāthāvasaraso , yo ‘‘ pīḷanaṭṭho ’’ tiādinā ( paṭi . ma .2.8) vuttoM2.258 dukkhasaccappabhedā eva ca pubbantādayo , so eva lakkhitabbattā yāthāvasarasalakkhaṇaṃ .Taṃ paṭivijjhituṃ paccakkhato jānituṃ na deti .Tadubhayan ti pubbantañceva aparantañca atītaṃ , anāgatañca khandhapañcakaṃ .Pubbantāparantabhāgavantatāya vā paccuppannaddhabhūto majjhanto pubbantāparanto .
Ayaṃ avijjā ime saṅkhārāti idappaccayatāpaṭiccasamuppannadhammesu paccakkhato jānanākāradassanaṃ .Etthāti etesu dukkhādīsu .Yadipi avijjā dukkhādīsu ārammaṇakaraṇavasenapi pavattati , yathā pana nirodhamagge ārammaṇaṃ kātuṃ asakkontī te jānitukāmassa tappaṭicchādanavasena , anirodhamaggesu nirodhamaggaggahaṇakāraṇabhāvena ca pavattamānā te yāthāvato paṭivijjhituṃ na deti , evaṃ dukkhādīsupīti veditabbaṃ .Tathā hi vuttaṃ ‘‘ paṭicchādanavaseneva idhādhippetā ’’ ti .
Dukkhādivisayo andhatamakaro , lobhādīnañca andhatamakarānaṃ paccayabhūto adassanākāro aññāṇaṃ .
592. Puññādayoti puññābhisaṅkhārādayo .Tattha punāti attano santānaṃ apuññaphalato , dukkhasaṃkilesato ca sodhetīti puññaṃ .Hitasukhajjhāsayena puññaṃ karotīti tannipphādanena kārakassa ajjhāsayaṃ pūreti , pujjabhavaṃ nibbattetīti vā puññaṃ .Iti pūrako , pujjanibbattako ca niruttinayena puññanti veditabbo .Puññañca so attano phalassa abhisaṅkharaṇaṭṭhena abhisaṅkhāro cāti puññābhisaṅkhāro .Vitthārato panātiādi puññābhisaṅkhārādīnaṃ sarūpato , pabhedato ca vibhāvanaṃ .
Puññapaṭipakkhato apuññanti vuttavipariyāyena apuññābhisaṅkhāro veditabbo .Pāṇātipātādīti ādi -saddena na tadavasiṭṭhaakusalakammapathānaṃyeva gahaṇaṃ , atha kho anavasesaakusalakammassāpi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ .
Samādhipaccanīkānaṃ atidūratāya na iñjati , aniñjañcaV2.243 bhavaṃ abhisaṅkharotīti āneñjābhisaṅkhāro .Bhāvanāvaseneva pavattā , na dānasīlavasenāti tattha labbhamānaṃ puññakiriyavatthuṃ dasseti .Evañca katvā arūpāvacaracetanāpi ‘‘ bhāvanāvasenevaM2.259 pavattā ’’ ti vuttā .Ye pana ‘‘ bhāvanāvasenevā ’’ ti avadhāraṇena abhiññācetanaṃ nivattetīti vadanti , tadayuttaṃ tāsampi avijjāpaccayatāya viya puññābhisaṅkhārabhāvassa ca icchitattā .Aññathā abhiññācittuppādassa puññakiriyavatthūsu asaṅgaho eva siyā , na ca yuttaṃ ‘‘ kusalañca puññakiriyavatthuñca na hotī ’’ ti .
Itaresu panāti kāyasaṅkhārādīsu .
Puññābhisaṅkhārādayo pavattamānā imehi dvārehi pavattantīti dvārato pavattidassanatthaṃ .
‘‘ Samavīsati cetanā ’’ ti kasmā vuttaṃ , yadi kāyavacīviññattiyo samuṭṭhāpentiyo kusalākusalacetanā kāyasaṅkhāro , vacīsaṅkhāroti ca vuccanti , evaṃ sante abhiññācetanāyapi kusalāya tathā pavattāya vacīsaṅkhārabhāvo vattabboti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ abhiññācetanā ’’ tiādi .Etthāti kāyavacīsaṅkhāraggahaṇe , kāyavacīsañcetanāggahaṇe vā .Na gahitāti aṭṭhakathāyaṃ na gahitā ‘‘ abhiññācetanā viññāṇassa paccayo na hotī ’’ ti .Kasmā pana na hoti , nanu sāpi kusalā , vipākadhammā cāti ?Saccametaṃ , anupacchinnataṇhāvijjamāne pana santāne sabyāpārappavattiyā tassā kusalatā , vipākadhammatā ca vuttā , na vipākuppādanena .Sā pana vipākaṃ uppādentī rūpāvacarameva uppādeyya .Na hi aññabhūmikaṃ kammaṃ aññabhūmikaṃ vipākaṃ uppādetīti .Attanā sadisārammaṇaṃ tiṭṭhānikameva ca uppādeyya cittuppādakaṇḍe rūpāvacaravipākassa kammasadisārammaṇasseva vuttattā .Na ca rūpāvacaravipāko parittādiārammaṇo atthi , abhiññācetanāV2.244 ca parittādiārammaṇāva hoti .Tasmā vipākaṃ na uppādetīti viññāyati .Kasiṇesu ca uppāditassa catutthajjhānasamādhissa ānisaṃsabhūtā abhiññā .Yathāha ‘‘ so evaṃ samāhite citte ’’ tiādi ( dī . ni .1.244-245; ma . ni .1.384-386,431-433; pārā .12).Tasmā samādhiphalasadisā sā , na ca phalaṃ deti .Dānasīlānisaṃsabhūto tasmiṃ bhave paccayalābho viyāti sāpi vipākaṃ na uppādetīti .
‘‘ Yathā ca abhiññācetanā , evaṃ uddhaccacetanāpi na hotī ’’ ti idaṃ uddhaccasahagatadhamme visuṃ uddharitvā ‘‘ tesaṃ vipāke ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā ’’ ti ( vibha .725) vuttattāM2.260 vicāretabbaṃ .Sā pana vicāraṇā heṭṭhā khandhaniddesavaṇṇanāyaṃ akusalakathāyaṃ vicāritā evāti tattha vicāritanayeneva veditabbā .Apicettha yadeke vibhajja vadanti , dassanabhāvanānaṃ abhāvepi yesaṃ puthujjanānaṃ , sekkhānañca dassanabhāvanāhi bhavitabbaṃ , tesaṃ taduppattikāle tehi pahātuṃ sakkuṇeyyā akusalā dassanena pahātabbā , bhāvanāya pahātabbāti ca vuccanti .Puthujjanānaṃ pana bhāvanāya abhāvā bhāvanāya pahātabbacintā natthi .Tena tesaṃ pavattamānā dassanena pahātuṃ asakkuṇeyyāpi bhāvanāya pahātabbāti na vuccanti .Yadi vucceyyuṃ , dassanenapahātabbā bhāvanāyapahātabbānaṃ kesañci kenaci kadāci ārammaṇaārammaṇādhipatiupanissayapaccayehi paccayo bhaveyyuṃ ?Na ca paṭṭhāne dassanenapahātabbā bhāvanāyapahātabbānaṃ kenaci paccayena paccayoti vuttā .Sekkhānaṃ pana vijjamānā bhāvanāya pahātuṃ sakkuṇeyyāti bhāvanāya pahātabbā .Teneva sekkhānaṃ dassanena pahātabbā , cattattā vantattā muttattā pahīnattā paṭinissaṭṭhattā ukkheṭitattā samukkheṭitattā assāditabbā , abhinanditabbā ca na honti .Pahīnatāya eva somanassahetubhūtā , avikkhepahetubhūtā ca na domanassaṃ , uddhaccañca uppādentīti na te tesaṃ ārammaṇaārammaṇādhipatibhāvaṃ , pakatūpanissayabhāvañca gacchanti .Na hi pahīne upanissāya ariyo rāgādikilese uppādeti .Vuttañhetaṃ ‘‘ sotāpattimaggena ye kilesā pahīnā , te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchati … pe … arahattamaggena … pe … paccāgacchatī ’’ ti ( mahāni .80; cūḷani . mettagūmāṇavapucchāniddesa 27).Na ca puthujjanānaṃ dassanena pahātuṃ sakkuṇeyyā , itaresaṃ na kenaci paccayena paccayo hontīti na sakkā vattuṃ ‘‘ diṭṭhiṃ assādeti abhinandati , taṃ ārabbha rāgo uppajjati , diṭṭhi , vicikicchā , uddhaccaṃ uppajjati .Vicikicchaṃ ārabbha vicikicchāV2.245 , diṭṭhi , uddhaccaṃ uppajjatī ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.407) diṭṭhivicikicchānaṃ uddhaccārammaṇapaccayabhāvassa vuttattā .Ettha hi uddhaccan ti uddhaccasahagatacittuppādaṃ sandhāya vuttaṃ .Evañca katvā adhipatipaccayaniddese ‘‘ diṭṭhiṃ garuṃ katvā assādeti abhinandati , taṃ garuṃ katvā rāgo uppajjati , diṭṭhi uppajjatī ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.415) ettakamevaM2.261 vuttaṃ , na vuttaṃ ‘‘ uddhaccaṃ uppajjatī ’’ ti .Tasmā dassanabhāvanāhi pahātabbānaṃ atītādibhāvena na vattabbattepi yādisānaṃ tāhi anuppattidhammatā āpādetabbā , tesu puthujjanesu vattamānā dassanaṃ apekkhitvā tena pahātuṃ sakkuṇeyyā dassanena pahātabbā , sekkhesu vattamānā bhāvanaṃ apekkhitvā tāya pahātuṃ sakkuṇeyyā bhāvanāya pahātabbā .Tesu bhāvanāya pahātabbā sahāyavirahā vipākaṃ na janayantīti bhāvanāya pahātabbacetanāya nānākkhaṇikakammapaccayabhāvo na vutto , apekkhitabbadassanabhāvanārahitānaṃ pana puthujjanesu uppajjamānānaṃ sakabhaṇḍe chandarāgādīnaṃ , uddhaccasahagatacittuppādassa ca saṃyojanattayatadekaṭṭhakilesānaṃ anupacchinnatāya aparikkhīṇasahāyānaṃ vipākuppādanaṃ na sakkā paṭisedhitunti uddhaccasahagatadhammānaṃ vipāko vibhaṅge vutto .Yadi evaṃ , apekkhitabbadassanabhāvanārahitānaṃ akusalānaṃ nevadassanena-nabhāvanāyapahātabbatāya navattabbatā āpajjatīti ?Nāpajjati , appahātabbānaṃ ‘‘ nevadassanena-nabhāvanāya pahātabbā ’’ ti ( dha . sa . tikamātikā 9) vuttattā , appahātabbaviruddhasabhāvattā ca akusalānaṃ .Evampi te imasmiṃ tike ‘‘ navattabbā ’’ ti vattabbā āpajjantīti ?Nāpajjanti , cittuppādakaṇḍe dassitānaṃ dvādasaakusalacittuppādānaṃ dvīhi padehi saṅgahitattā .Yathā hi dhammavasena sabbe saṅkhatadhammā saṅgahitāti uppannattike kālavasena asaṅgahitāpi atītā ‘‘ navattabbā ’’ ti na vuttā cittuppādarūpabhāvena gahitesu navattabbassa abhāvā , evamidhāpi cittuppādabhāvena gahitesu navattabbassa asaṅgahitassa abhāvā navattabbatā navuttāti veditabbā .Yattha hi cittuppādo koci niyogato navattabbo atthi , tattha tesaṃ catuttho koṭṭhāso atthīti yathāvuttapadesu viya tatthāpi bhinditvā bhajāpetabbacittuppāde bhinditvā bhajāpeti ‘‘ siyā navattabbā parittārammaṇā ’’ tiādinā ( dha . sa .1422).Tadabhāvā uppannattike , idha ca tathā na vuttā .AthaV2.246 vā yathā sappaṭighehi samānasabhāvattā rūpadhātuyaṃ tayo mahābhūtā sappaṭighāti vuttā .Yathāha ‘‘ asaññasattānaṃ anidassanasappaṭighaṃ ekaṃ mahābhūtaṃ paṭicca dve mahābhūtā , dve mahābhūte paṭicca ekaṃ mahābhūtan ’’ tiM2.262 , evaṃ puthujjanānaṃ pavattamānā bhāvanāya pahātabbasamānasabhāvā bhāvanāya pahātabbāti vucceyyunti ?Natthi navattabbatāpasaṅgo .Evañca sati puthujjanānaṃ pavattamānāpi bhāvanāya pahātabbā sakabhaṇḍe chandarāgādayo parabhaṇḍe chandarāgādīnaṃ upanissayapaccayo , rāgo ca rāgadiṭṭhīnaṃ adhipatipaccayoti ayamattho laddho hoti .Yathā pana aphoṭṭhabbattā rūpadhātuyaṃ tayo mahābhūtā na paramatthato sappaṭighā , evaṃ apekkhitabbabhāvanārahitā puthujjanesu vattamānā sakabhaṇḍe chandarāgādayo na paramatthato bhāvanāya pahātabbāti bhāvanāya pahātabbānaṃ nānākkhaṇikakammapaccayatā na vuttā .Na ca dassanenapahātabbā bhāvanāyapahātabbānaṃ kenaci paccayena paccayoti vuttā .Ye hi dassanena pahātabbapaccayā kilesā , na te dassanato uddhaṃ pavattanti .Dassanena pahātabbapaccayassapi pana uddhaccasahagatassa sahāyavekallamattameva dassanena kataṃ , na tassa koci bhāvo dassanena anuppattidhammataṃ āpāditoti tassa ekantabhāvanāyapahātabbatā vuttā .Tasmā tassa tādisasseva sati sahāye vipākuppādanavacanaṃ , asati ca vipākānuppādanavacanaṃ na virujjhatīti .Tayidaṃ sabbaṃ tesaṃ ācariyānaṃ ahopurisikāmattanti apare .Kasmā ?Uddhaccasahagatassa ekantena bhāvanāya pahātabbattā .Evañhi vuttaṃ bhagavatā ‘‘ katame dhammā bhāvanāya pahātabbā ?Uddhaccasahagato cittuppādo ’’ ti ( dha . sa .1406).Yadi hi taṃ icchitaṃ siyā , yathā atītārammaṇattike ‘‘ niyogā anāgatārammaṇā natthī ’’ ti ( dha . sa .1433) vatvā vibhajja vuttaṃ , evamidhāpi ‘‘ niyogā bhāvanāya pahātabbā natthī ’’ ti vatvā ‘‘ uddhaccasahagato siyā bhāvanāya pahātabbo , siyā na vattabbo ’’ ti vadeyya .Yā ca taṃ samatthentena ‘‘ yadi vucceyyun ’’ tiādinā yutti vuttā , sāpi ayutti .Kasmā ?Yasmā dassanena pahātabbārammaṇānaṃ rāgadiṭṭhivicikicchāuddhaccānaṃ dassanena pahātabbabhāvo eva icchitoti .Yaṃ pana uddhaccaggahaṇena pāḷiyaṃ uddhaccasahagato cittuppādo vuttoti vatvā taṃ sādhetuṃ adhipatipaccayaniddese uddhaccassa anuddharaṇaṃ nibandhanaṃ vuttaṃ , tampi anibandhanaṃ paṭṭhāne sāvasesapāṭhadassanato .Tathā hi ‘‘ atīto dhammo paccuppannassa dhammassa , anāgato dhammo paccuppannassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo ’’ tiM2.263 ( paṭṭhā .2.18.2) etesaṃ vibhaṅge cetopariyañāṇaggahaṇaṃV2.247 katvā ‘‘ paccuppanno dhammo paccuppannassa dhammassā ’’ ti etassa vibhaṅge labbhamānampi na uddhaṭaṃ .Bhāvanāya pahātabbassa vipākadānaṃ pati dassanena pahātabbassa sahāyabhāvūpagamanaṃ vicāretabbaṃ .Kiṃ avijjādi viya dānasīlādīnaṃ uppattiyāyeva vipākadānasāmatthiyā ṭhānavasena dassanenapahātabbaṃ bhāvanāyapahātabbassa sahāyabhāvaṃ upagacchati , udāhu kilesā viya kammassa paṭisandhidānaṃ patīti ?Kiñcettha – yadi tāva purimo pakkho pahīnadassanappahātabbattā sekkhasantāne pavattino bhāvanāpahātabbassa kiriyabhāvo āpajjati pahīnāvijjātaṇhāmāne santāne pavattadānādi viya .Atha dutiyo , tassāpi dassanenapahātabbatā āpajjati apāyagamanīyasabhāvānativattanato , tasmā heṭṭhā vicāritanayeneva uddhaccasahagatassa vipākadānaṃ pati pāḷiyā , aṭṭhakathāya ca avirujjhanavasenettha atthavinicchayo veditabbo .
Sāpīti uddhaccacetanāpi .Viññāṇassa paccayabhāveti sampuṇṇassa vipākaviññāṇassa paccayabhāve .Yadi apanetabbā , kasmā ‘‘ samavīsati cetanā ’’ ti vuttanti tassa kāraṇaṃ dassento āha ‘‘ avijjāpaccayā pana sabbāpetā hontī ’’ ti .Abhiññācetanāyapi paccayabhāvaṃ dasseti .Yadi evaṃ abhiññācetanāya saha ekavīsatīti vattabbaṃ , na , tathā avacanassa vuttakāraṇattā .Taṃ pana itarāvacanassāpi kāraṇanti samānarūpāya ekissā avacane yaṃ kāraṇaṃ apekkhitvā ekā na vuttā , tena kāraṇena vuttāyapi avattabbataṃ dasseti .Āneñjābhisaṅkhāro cittasaṅkhāro evāti bhedābhāvā pākaṭoti na tassa saṃyogo dassito .

Ayaṃ tikoti kāyasaṅkhārattiko .Purimattikan ti puññābhisaṅkhārattikaṃ .Pavisatīti kathaṃ pavisati .Puññābhisaṅkhāro hi aṭṭhakāmāvacaracetanāpabhedo kāyaduccaritato viramantassa siyā kāyasaṅkhāro , vacīduccaritato viramantassa siyā vacīsaṅkhāro , manodvāre pana uppannā terasapi cetanā puññābhisaṅkhāro ca hoti cittasaṅkhāro ca .Apuññābhisaṅkhāropi kāyaduccaritavasena pavattiyaṃ siyā kāyasaṅkhāro , vacīduccaritavasena pavattiyaṃ siyā vacīsaṅkhāro , dve dvārāni muñcitvā manodvāre pavattiyaṃ siyā cittasaṅkhāro , āneñjābhisaṅkhāro cāti evaṃ dutiyattiko purimattikamevaM2.264 pavisati .Tena vuttaṃ ‘‘ atthato puññābhisaṅkhārādīnaṃyeva vasena avijjāya paccayabhāvo veditabbo ’’ ti .


《分别论》义注续 Imesaṃ pana dvinnampi tikānaṃ aññamaññaṃ sampayogo veditabbo .Kathaṃ ?Puññābhisaṅkhāro hi kāyaduccaritā viramantassa siyā kāyasaṅkhāro , vacīduccaritā viramantassa siyā vacīsaṅkhāro .Evaṃ aṭṭha kusalacetanā kāmāvacarā puññābhisaṅkhāro ca hoti kāyasaṅkhāro ca vacīsaṅkhāro ca .Manodvāre uppannā pana terasa cetanā puññābhisaṅkhāro ca hoti cittasaṅkhāro ca .Apuññābhisaṅkhāropi kāyaduccaritavasena pavattiyaṃ siyā kāyasaṅkhāro , vacīduccaritavasena pavattiyaṃ siyā vacīsaṅkhāro , dve dvārāni muñcitvā manodvāre pavattiyaṃ siyā cittasaṅkhāroti .Evaṃ apuññābhisaṅkhāro kāyasaṅkhāropi hoti vacīsaṅkhāropi cittasaṅkhāropi . Kāyasaṅkhāro pana siyā puññābhisaṅkhāro , siyā apuññābhisaṅkhāro , na āneñjābhisaṅkhāro .Tathā vacīsaṅkhāro .Cittasaṅkhāro pana siyā puññābhisaṅkhāroM0.138 , siyā apuññābhisaṅkhāro , siyā āneñjābhisaṅkhāroti .Ime avijjāpaccayā saṅkhārā nāma .

593. AvijjābhāveV2.248 bhāvatoti avijjāya atthibhāve saṅkhārānaṃ bhāvato .Na hi avijjāya asati kadāci saṅkhārā sambhavanti .
Idāni taṃ avijjāya bhāvaṃ dassento ‘‘ aññāṇaṃ appahīnaṃ hotī ’’ ti āha .Tena maggena anirodho idha avijjāya atthibhāvo , na dharamānatā evāti dasseti .Svāyamattho heṭṭhā vibhāvitoyeva .‘‘ Avijjāsaṅkhātan ’’ ti ca iminā ñāṇābhāvādiṃ nivatteti .Ayañhi a -kāro ‘‘ ahetukā dhammā ( dha . sa . dukamātikā 2) abhikkhuko āvāso ’’ tiādīsu ( cūḷava .76) taṃyoganivattiyaṃ dissati .Abhāvo hettha dīpito .‘‘ Appaccayā dhammā ’’ ti ( dha . sa . dukamātikā 7) taṃsambandhitānivattiyaṃ .Paccayuppannañhi paccayasambandhīti appaccayuppannattāti taṃsambandhitā ettha jotīyati .‘‘ Anidassanā dhammā ’’ ti ( dha . sa . dukamātikā 9) taṃsabhāvanivattiyaṃ .Nidassanañhi daṭṭhabbatā .Atha cakkhuviññāṇaṃ nidassanaṃ na passatīti taggahetabbatānivattiyaṃ .Tathā ‘‘ anāsavā dhammā ’’ ti ( dha . sa . dukamātikā 15).‘‘ Appaṭighā dhammā ( dha . sa . dukamātikā 10), anārammaṇā dhammā ’’ ti ( dha . sa . dukamātikā 55) taṃkiccanivattiyaṃ .‘‘ Arūpino dhammā ( dha . sa . tikamātikā 11), acetasikā dhammā ’’ ti ( dha . sa . dukamātikā 57) tabbhāvanivattiyaṃ .Tadaññathā hi ettha pakāsīyati .‘‘ Amanusso ’’ ti ( dī . ni .2.321) tabbhāvamattanivattiyaṃ .Manussattamattaṃ natthi , aññaṃ samānanti sadisatā hettha sūcīyati .‘‘ Assamaṇo samaṇapaṭiñño ( a . ni .3.13,27; pu . pa .91,124), aputto ’’ ti tathā sambhāvanīyaguṇanivattiyaṃ .Garahā hi ettha ñāyati .‘‘ Kacci bhoto anāmayaṃ ( jā .1.15.146;2.20.129), anudarā kaññā ’’ ti tadanappabhāvanivattiyaṃ .‘‘ Anuppannā dhammā ’’ ti ( dha . sa . tikamātikā 17) taṃsadisabhāvanivattiyaṃ .Atītānañhi uppannapubbattā , uppādidhammānañca paccayekadesanibbattiyā āraddhuppādabhāvā , kālavinimuttassa ca vijjamānattā uppannānukūlatā , pageva paccuppannānanti tabbidhurabhāvo ettha viññāyati .‘‘ Asekkhā dhammā ’’ ti ( dha . sa . tikamātikā 11) tadapariyosānanivattiyaṃ .Tanniṭṭhānañhettha pakāsīyati .Imesaṃ pana atthānaṃ asambhavato pārisesena yathā kusalapaṭipakkhā dhammā akusalā , evaṃ vijjāpaṭipakkhā avijjāti katvā ñāṇapaṭipakkho dhammo aññāṇanti veditabbaṃ .SukhasaññāyaM2.265 gahetvā dukkhadukkhavipariṇāmadukkhasaṅkhāradukkhatāhi viññūhi dukkhantveva gahetabbaṃ saṃsāradukkhaṃ sukhanti saññāya abhinivisitvā , etena tattha taṇhāpavattiṃ dasseti .ĀrabhatītiV2.249 nibbatteti .
Taṇhāparikkhāreti taṇhāya ‘‘ sukhaṃ subhan ’’ tiādinā saṅkhate parikkhate , alaṅkateti attho .Taṇhā hi dukkhassa samudayoti ajānanto bālo ‘‘ aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā khattiyamahāsālānaṃ sahabyataṃ upapajjeyyan ’’ tiādinā ( ma . ni .1.442) paritassanto kāyasaṅkhāre parikkharoti .Taṇhāparikkhāreti vā taṇhāya parivārabhūte .Taṇhāvatthuṃ hi cakkhādiṃ , rūpādiñca abhisaṅkharitvā taṃsamaṅgīnaṃ dentā saṅkharā taṇhāya upanentā tassā parivārā viya hontīti .
Gativisese brahmalokādike .Anekasatapasubaddhabhiṃsano vājapeyyādiko yañño .Amaraṇatthāti gahitā dukkarakiriyā amaratapo .Amaro vā devo vā bhaveyyaṃ , devaññataro vāti pavattitā vatacariyā amaratapo .Dukkhattā vā maro mārako tapo amaratapo .Diṭṭhe adiṭṭhasaddo viya mare amarasaddo daṭṭhabbo .
‘‘ Mahāpariḷāhajanikan ’’ ti iminā anudahanaṭṭhena tiṇukkāsadisataṃ puññaphalassa dasseti .Appassādatañcāti ca -saddena adhikuṭṭanavinivijjhanaaṅgapaccaṅgapalibhañjanādiṃ saṅgaṇhāti .Tappaccayan ti tassa vipariṇāmadukkhasabhāvassa sugatiphalassa paccayabhūtaṃ .Ramaṇīyabhāvena ca assādabhāvena ca gayhamānaṃ puññaphalaṃ dīpasikhāmadhulittasatthadhārāsadisaṃ .Tadattho ca puññābhisaṅkhāro taṃnipātalehanasadiso vutto .
Avijjābhāvatova saṅkhārabhāvo , na abhāvatoti saṅkhārānaṃ avijjāpaccayabhāve saṅkhepena anvayato , byatirekato ca vuttamatthaṃ suttena samatthetuṃ ‘‘ vuttampi cetan ’’ tiādinā suttapadaṃ ābhataṃV2.250 .Tattha avidvāti aviddasu .Avijjāgatoti avijjāya samannāgato , appahīnāvijjoti adhippāyo .