Avijjāpaccayāsaṅkhārapadakathāvaṇṇanā
V2.242 vuttaṃ .Nikkhepakaṇḍe ( dha . sa .1106) pana suttantesu catūsu ṭhānesu kathitāya eva avijjāya aṭṭhasu ṭhānesu kiccajātito kathitattā tadatthavaṇṇanāvasena vibhāvanaṃ kātuṃ ‘‘ abhidhammapariyāyenā ’’ ti ārabhitvā ‘‘ vuttañhetan ’’ tiādi vuttaṃ .Ahāpetvā vibhajitabbaṃ .Vibhajanañhi abhidhammapariyāyo .‘‘ Aṭṭhasu ṭhānesu aññāṇan ’’ ti ānetvā taṃ sambandhitabbaṃ .M2.258 dukkhasaccappabhedā eva ca pubbantādayo , so eva lakkhitabbattā yāthāvasarasalakkhaṇaṃ .Taṃ paṭivijjhituṃ paccakkhato jānituṃ na deti .Tadubhayan ti pubbantañceva aparantañca atītaṃ , anāgatañca khandhapañcakaṃ .Pubbantāparantabhāgavantatāya vā paccuppannaddhabhūto majjhanto pubbantāparanto .V2.243 bhavaṃ abhisaṅkharotīti āneñjābhisaṅkhāro .Bhāvanāvaseneva pavattā , na dānasīlavasenāti tattha labbhamānaṃ puññakiriyavatthuṃ dasseti .Evañca katvā arūpāvacaracetanāpi ‘‘ bhāvanāvasenevaM2.259 pavattā ’’ ti vuttā .Ye pana ‘‘ bhāvanāvasenevā ’’ ti avadhāraṇena abhiññācetanaṃ nivattetīti vadanti , tadayuttaṃ tāsampi avijjāpaccayatāya viya puññābhisaṅkhārabhāvassa ca icchitattā .Aññathā abhiññācittuppādassa puññakiriyavatthūsu asaṅgaho eva siyā , na ca yuttaṃ ‘‘ kusalañca puññakiriyavatthuñca na hotī ’’ ti .V2.244 ca parittādiārammaṇāva hoti .Tasmā vipākaṃ na uppādetīti viññāyati .Kasiṇesu ca uppāditassa catutthajjhānasamādhissa ānisaṃsabhūtā abhiññā .Yathāha ‘‘ so evaṃ samāhite citte ’’ tiādi ( dī . ni .1.244-245; ma . ni .1.384-386,431-433; pārā .12).Tasmā samādhiphalasadisā sā , na ca phalaṃ deti .Dānasīlānisaṃsabhūto tasmiṃ bhave paccayalābho viyāti sāpi vipākaṃ na uppādetīti .M2.260 vicāretabbaṃ .Sā pana vicāraṇā heṭṭhā khandhaniddesavaṇṇanāyaṃ akusalakathāyaṃ vicāritā evāti tattha vicāritanayeneva veditabbā .Apicettha yadeke vibhajja vadanti , dassanabhāvanānaṃ abhāvepi yesaṃ puthujjanānaṃ , sekkhānañca dassanabhāvanāhi bhavitabbaṃ , tesaṃ taduppattikāle tehi pahātuṃ sakkuṇeyyā akusalā dassanena pahātabbā , bhāvanāya pahātabbāti ca vuccanti .Puthujjanānaṃ pana bhāvanāya abhāvā bhāvanāya pahātabbacintā natthi .Tena tesaṃ pavattamānā dassanena pahātuṃ asakkuṇeyyāpi bhāvanāya pahātabbāti na vuccanti .Yadi vucceyyuṃ , dassanenapahātabbā bhāvanāyapahātabbānaṃ kesañci kenaci kadāci ārammaṇaārammaṇādhipatiupanissayapaccayehi paccayo bhaveyyuṃ ?Na ca paṭṭhāne dassanenapahātabbā bhāvanāyapahātabbānaṃ kenaci paccayena paccayoti vuttā .Sekkhānaṃ pana vijjamānā bhāvanāya pahātuṃ sakkuṇeyyāti bhāvanāya pahātabbā .Teneva sekkhānaṃ dassanena pahātabbā , cattattā vantattā muttattā pahīnattā paṭinissaṭṭhattā ukkheṭitattā samukkheṭitattā assāditabbā , abhinanditabbā ca na honti .Pahīnatāya eva somanassahetubhūtā , avikkhepahetubhūtā ca na domanassaṃ , uddhaccañca uppādentīti na te tesaṃ ārammaṇaārammaṇādhipatibhāvaṃ , pakatūpanissayabhāvañca gacchanti .Na hi pahīne upanissāya ariyo rāgādikilese uppādeti .Vuttañhetaṃ ‘‘ sotāpattimaggena ye kilesā pahīnā , te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchati … pe … arahattamaggena … pe … paccāgacchatī ’’ ti ( mahāni .80; cūḷani . mettagūmāṇavapucchāniddesa 27).Na ca puthujjanānaṃ dassanena pahātuṃ sakkuṇeyyā , itaresaṃ na kenaci paccayena paccayo hontīti na sakkā vattuṃ ‘‘ diṭṭhiṃ assādeti abhinandati , taṃ ārabbha rāgo uppajjati , diṭṭhi , vicikicchā , uddhaccaṃ uppajjati .Vicikicchaṃ ārabbha vicikicchāV2.245 , diṭṭhi , uddhaccaṃ uppajjatī ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.407) diṭṭhivicikicchānaṃ uddhaccārammaṇapaccayabhāvassa vuttattā .Ettha hi uddhaccan ti uddhaccasahagatacittuppādaṃ sandhāya vuttaṃ .Evañca katvā adhipatipaccayaniddese ‘‘ diṭṭhiṃ garuṃ katvā assādeti abhinandati , taṃ garuṃ katvā rāgo uppajjati , diṭṭhi uppajjatī ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.415) ettakamevaM2.261 vuttaṃ , na vuttaṃ ‘‘ uddhaccaṃ uppajjatī ’’ ti .Tasmā dassanabhāvanāhi pahātabbānaṃ atītādibhāvena na vattabbattepi yādisānaṃ tāhi anuppattidhammatā āpādetabbā , tesu puthujjanesu vattamānā dassanaṃ apekkhitvā tena pahātuṃ sakkuṇeyyā dassanena pahātabbā , sekkhesu vattamānā bhāvanaṃ apekkhitvā tāya pahātuṃ sakkuṇeyyā bhāvanāya pahātabbā .Tesu bhāvanāya pahātabbā sahāyavirahā vipākaṃ na janayantīti bhāvanāya pahātabbacetanāya nānākkhaṇikakammapaccayabhāvo na vutto , apekkhitabbadassanabhāvanārahitānaṃ pana puthujjanesu uppajjamānānaṃ sakabhaṇḍe chandarāgādīnaṃ , uddhaccasahagatacittuppādassa ca saṃyojanattayatadekaṭṭhakilesānaṃ anupacchinnatāya aparikkhīṇasahāyānaṃ vipākuppādanaṃ na sakkā paṭisedhitunti uddhaccasahagatadhammānaṃ vipāko vibhaṅge vutto .Yadi evaṃ , apekkhitabbadassanabhāvanārahitānaṃ akusalānaṃ nevadassanena-nabhāvanāyapahātabbatāya navattabbatā āpajjatīti ?Nāpajjati , appahātabbānaṃ ‘‘ nevadassanena-nabhāvanāya pahātabbā ’’ ti ( dha . sa . tikamātikā 9) vuttattā , appahātabbaviruddhasabhāvattā ca akusalānaṃ .Evampi te imasmiṃ tike ‘‘ navattabbā ’’ ti vattabbā āpajjantīti ?Nāpajjanti , cittuppādakaṇḍe dassitānaṃ dvādasaakusalacittuppādānaṃ dvīhi padehi saṅgahitattā .Yathā hi dhammavasena sabbe saṅkhatadhammā saṅgahitāti uppannattike kālavasena asaṅgahitāpi atītā ‘‘ navattabbā ’’ ti na vuttā cittuppādarūpabhāvena gahitesu navattabbassa abhāvā , evamidhāpi cittuppādabhāvena gahitesu navattabbassa asaṅgahitassa abhāvā navattabbatā navuttāti veditabbā .Yattha hi cittuppādo koci niyogato navattabbo atthi , tattha tesaṃ catuttho koṭṭhāso atthīti yathāvuttapadesu viya tatthāpi bhinditvā bhajāpetabbacittuppāde bhinditvā bhajāpeti ‘‘ siyā navattabbā parittārammaṇā ’’ tiādinā ( dha . sa .1422).Tadabhāvā uppannattike , idha ca tathā na vuttā .AthaV2.246 vā yathā sappaṭighehi samānasabhāvattā rūpadhātuyaṃ tayo mahābhūtā sappaṭighāti vuttā .Yathāha ‘‘ asaññasattānaṃ anidassanasappaṭighaṃ ekaṃ mahābhūtaṃ paṭicca dve mahābhūtā , dve mahābhūte paṭicca ekaṃ mahābhūtan ’’ tiM2.262 , evaṃ puthujjanānaṃ pavattamānā bhāvanāya pahātabbasamānasabhāvā bhāvanāya pahātabbāti vucceyyunti ?Natthi navattabbatāpasaṅgo .Evañca sati puthujjanānaṃ pavattamānāpi bhāvanāya pahātabbā sakabhaṇḍe chandarāgādayo parabhaṇḍe chandarāgādīnaṃ upanissayapaccayo , rāgo ca rāgadiṭṭhīnaṃ adhipatipaccayoti ayamattho laddho hoti .Yathā pana aphoṭṭhabbattā rūpadhātuyaṃ tayo mahābhūtā na paramatthato sappaṭighā , evaṃ apekkhitabbabhāvanārahitā puthujjanesu vattamānā sakabhaṇḍe chandarāgādayo na paramatthato bhāvanāya pahātabbāti bhāvanāya pahātabbānaṃ nānākkhaṇikakammapaccayatā na vuttā .Na ca dassanenapahātabbā bhāvanāyapahātabbānaṃ kenaci paccayena paccayoti vuttā .Ye hi dassanena pahātabbapaccayā kilesā , na te dassanato uddhaṃ pavattanti .Dassanena pahātabbapaccayassapi pana uddhaccasahagatassa sahāyavekallamattameva dassanena kataṃ , na tassa koci bhāvo dassanena anuppattidhammataṃ āpāditoti tassa ekantabhāvanāyapahātabbatā vuttā .Tasmā tassa tādisasseva sati sahāye vipākuppādanavacanaṃ , asati ca vipākānuppādanavacanaṃ na virujjhatīti .Tayidaṃ sabbaṃ tesaṃ ācariyānaṃ ahopurisikāmattanti apare .Kasmā ?Uddhaccasahagatassa ekantena bhāvanāya pahātabbattā .Evañhi vuttaṃ bhagavatā ‘‘ katame dhammā bhāvanāya pahātabbā ?Uddhaccasahagato cittuppādo ’’ ti ( dha . sa .1406).Yadi hi taṃ icchitaṃ siyā , yathā atītārammaṇattike ‘‘ niyogā anāgatārammaṇā natthī ’’ ti ( dha . sa .1433) vatvā vibhajja vuttaṃ , evamidhāpi ‘‘ niyogā bhāvanāya pahātabbā natthī ’’ ti vatvā ‘‘ uddhaccasahagato siyā bhāvanāya pahātabbo , siyā na vattabbo ’’ ti vadeyya .Yā ca taṃ samatthentena ‘‘ yadi vucceyyun ’’ tiādinā yutti vuttā , sāpi ayutti .Kasmā ?Yasmā dassanena pahātabbārammaṇānaṃ rāgadiṭṭhivicikicchāuddhaccānaṃ dassanena pahātabbabhāvo eva icchitoti .Yaṃ pana uddhaccaggahaṇena pāḷiyaṃ uddhaccasahagato cittuppādo vuttoti vatvā taṃ sādhetuṃ adhipatipaccayaniddese uddhaccassa anuddharaṇaṃ nibandhanaṃ vuttaṃ , tampi anibandhanaṃ paṭṭhāne sāvasesapāṭhadassanato .Tathā hi ‘‘ atīto dhammo paccuppannassa dhammassa , anāgato dhammo paccuppannassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo ’’ tiM2.263 ( paṭṭhā .2.18.2) etesaṃ vibhaṅge cetopariyañāṇaggahaṇaṃV2.247 katvā ‘‘ paccuppanno dhammo paccuppannassa dhammassā ’’ ti etassa vibhaṅge labbhamānampi na uddhaṭaṃ .Bhāvanāya pahātabbassa vipākadānaṃ pati dassanena pahātabbassa sahāyabhāvūpagamanaṃ vicāretabbaṃ .Kiṃ avijjādi viya dānasīlādīnaṃ uppattiyāyeva vipākadānasāmatthiyā ṭhānavasena dassanenapahātabbaṃ bhāvanāyapahātabbassa sahāyabhāvaṃ upagacchati , udāhu kilesā viya kammassa paṭisandhidānaṃ patīti ?Kiñcettha – yadi tāva purimo pakkho pahīnadassanappahātabbattā sekkhasantāne pavattino bhāvanāpahātabbassa kiriyabhāvo āpajjati pahīnāvijjātaṇhāmāne santāne pavattadānādi viya .Atha dutiyo , tassāpi dassanenapahātabbatā āpajjati apāyagamanīyasabhāvānativattanato , tasmā heṭṭhā vicāritanayeneva uddhaccasahagatassa vipākadānaṃ pati pāḷiyā , aṭṭhakathāya ca avirujjhanavasenettha atthavinicchayo veditabbo .Ayaṃ tikoti kāyasaṅkhārattiko .Purimattikan ti puññābhisaṅkhārattikaṃ .Pavisatīti kathaṃ pavisati .Puññābhisaṅkhāro hi aṭṭhakāmāvacaracetanāpabhedo kāyaduccaritato viramantassa siyā kāyasaṅkhāro , vacīduccaritato viramantassa siyā vacīsaṅkhāro , manodvāre pana uppannā terasapi cetanā puññābhisaṅkhāro ca hoti cittasaṅkhāro ca .Apuññābhisaṅkhāropi kāyaduccaritavasena pavattiyaṃ siyā kāyasaṅkhāro , vacīduccaritavasena pavattiyaṃ siyā vacīsaṅkhāro , dve dvārāni muñcitvā manodvāre pavattiyaṃ siyā cittasaṅkhāro , āneñjābhisaṅkhāro cāti evaṃ dutiyattiko purimattikamevaM2.264 pavisati .Tena vuttaṃ ‘‘ atthato puññābhisaṅkhārādīnaṃyeva vasena avijjāya paccayabhāvo veditabbo ’’ ti .
《分别论》义注续
Imesaṃ pana dvinnampi tikānaṃ aññamaññaṃ sampayogo veditabbo .Kathaṃ ?Puññābhisaṅkhāro hi kāyaduccaritā viramantassa siyā kāyasaṅkhāro , vacīduccaritā viramantassa siyā vacīsaṅkhāro .Evaṃ aṭṭha kusalacetanā kāmāvacarā puññābhisaṅkhāro ca hoti kāyasaṅkhāro ca vacīsaṅkhāro ca .Manodvāre uppannā pana terasa cetanā puññābhisaṅkhāro ca hoti cittasaṅkhāro ca .Apuññābhisaṅkhāropi kāyaduccaritavasena pavattiyaṃ siyā kāyasaṅkhāro , vacīduccaritavasena pavattiyaṃ siyā vacīsaṅkhāro , dve dvārāni muñcitvā manodvāre pavattiyaṃ siyā cittasaṅkhāroti .Evaṃ apuññābhisaṅkhāro kāyasaṅkhāropi hoti vacīsaṅkhāropi cittasaṅkhāropi .
Kāyasaṅkhāro pana siyā puññābhisaṅkhāro , siyā apuññābhisaṅkhāro , na āneñjābhisaṅkhāro .Tathā vacīsaṅkhāro .Cittasaṅkhāro pana siyā puññābhisaṅkhāroM0.138 , siyā apuññābhisaṅkhāro , siyā āneñjābhisaṅkhāroti .Ime avijjāpaccayā saṅkhārā nāma .
V2.248 bhāvatoti avijjāya atthibhāve saṅkhārānaṃ bhāvato .Na hi avijjāya asati kadāci saṅkhārā sambhavanti .M2.265 gahetvā dukkhadukkhavipariṇāmadukkhasaṅkhāradukkhatāhi viññūhi dukkhantveva gahetabbaṃ saṃsāradukkhaṃ sukhanti saññāya abhinivisitvā , etena tattha taṇhāpavattiṃ dasseti .ĀrabhatītiV2.249 nibbatteti .V2.250 .Tattha avidvāti aviddasu .Avijjāgatoti avijjāya samannāgato , appahīnāvijjoti adhippāyo .