2. Dutiyepīti
M2.13 dutiyasuttepi .Pi -saddena tadaññesu suttesupīti attho .‘‘ Visuddhimagge vuttā evā ’’ ti vatvāpi tadekadesaṃ idha viniyogakkhamaṃ dassetuṃ ‘‘ yathā hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tan ti mūlaṃ .Vitthāradesanan ti ‘‘ vibhajissāmī ’’ ti padassa atthassa dassanavasena pavattaṃ vibhaṅgadesanaṃ .Uddesadesanā paṭhamasutte anulomadesanāsadisāva .Puna vaṭṭavivaṭṭaṃ dassentoti ‘‘ iti kho , bhikkhave ’’ tiādinā pavattiṃ nivattiñca dassento .Paṭhamaṃ uddesavasena vibhajanavasena vivaṭṭaṃ dassitaṃ , tato eva byatirekanayena vivaṭṭampi dassitameva hotīti punaggahaṇaṃ .
Tesaṃ
V2.12 tesaṃ sattānan ti idaṃ kiñci pakārato anāmasitvā sabbepi satte sāmaññato byāpetvā gahaṇanti āha ‘‘ saṅkhepato … pe … niddeso ’’ ti .Gatijātivasenāti pañcagativasena , tatthāpi ekekāya gatiyā khattiyādibhummadevādihatthiādijātivasena ca .‘‘ Cittaṃ mano ’’ tiādīsu viya kiccavisesaṃ ,‘‘ mānasan ’’ tiādīsu viya samāne atthe saddavisesaṃ ,‘‘ paṇḍaran ’’ tiādīsu viya guṇavisesaṃ ,‘‘ cetasikaṃ hadayan ’’ tiādīsu viya nissayavisesaṃ ,‘‘ cittassa ṭhitī ’’ tiādīsu viya aññassa avatthābhāvavisesaṃ ,‘‘ alubbhanā ’’ tiādīsu viya aññassa kiriyābhāvavisesaṃ ,‘‘ alubbhitattan ’’ tiādīsu viya aññassa abhāvatāvisesanti evamādikaṃ anapekkhitvā dhammamattaṃ vā dīpanā sabhāvaniddeso .
Jiṇṇassa jīraṇavasena pavattanākāro jīraṇatāti āha ‘‘ ākāraniddeso ’’ ti .
Kālātikkame kiccaniddesāti kalalakālato pabhuti purimarūpānaṃ jarāpattakkhaṇe uppajjamānāni pacchimarūpāni paripakkarūpānurūpāni pariṇatapariṇatāni uppajjantīti anukkamena supariṇatarūpānaṃ paripākakāle uppajjamānāni khaṇḍiccādisabhāvāni uppajjantīti ‘‘ khaṇḍiccan ’’ tiādayo kālātikkame jarāya kiccaniddesā .Pakatiniddesāti phalavipaccanapakatiyā niddesā , jarāya vā pāpuṇitabbaphalameva pakati , tassā niddesā , na ca khaṇḍiccādīneva jarāti udakādigatamaggesu tiṇarukkhasaṃbhaggatādayo viya paripākagatamaggasaṅkhātesu paripuṇṇarūpesu labbhamānā khaṇḍiccādayo jarāya gatamaggāicceva veditabbā , na jarāti .Yasmā
M2.14 jaraṃ pattassa āyu hāyati , indriyāni jajjarāni hontīti āyuhānādayo pakatiniddesā , tasmā vuttaṃ ‘‘ pacchimā dve pakatiniddesā ’’ ti .Tenāha ‘‘ imehi panā ’’ tiādi .Aviññāyamānantarattā avīcijarā maṇiādīsu mandadasakādīsu ekekadasakesu ca khaṇe khaṇe jiṇṇavikārādīnaṃ duviññeyyattā .
Tato aññesūti maṇiādito aññesu ahicchattakādīsu , pāṇīnaṃ ekabhavapariyāpanne sakalaāyusmiṃ gahitataruṇayuvājarākālesu , ekadvittidivasātikkamesu pupphādīsu vāti attho .Tattha hi jarāvisesassa suviññeyyattā savīcijarā nāma .
Cavanakavasenāti cavanakānaṃ khandhānaṃ vasena .
Ekacatupañcakkhandhāya cutiyā cavanameva cavanatāti āha ‘‘ bhāvavacanena lakkhaṇanidassanan ’’ ti , pāḷiyaṃ ‘‘ cutī ’’ ti vuttassa maraṇassa sabhāvadassananti
V2.13 attho .Bhaṅguppatti bhijjamānatā .Tena ‘‘ bhedo ’’ ti iminā khandhānaṃ bhijjamānatā bhedasamaṅgitā vuttāti dasseti .
Ṭhānābhāvaparidīpanan ti kenacipi ākārena avaṭṭhānābhāvadīpanaṃ .Ghaṭassevāti hi visadisūdāharaṇaṃ .Yathā ghaṭe bhinne kapālādiavayavaseso labbhati , na evaṃ cutikkhandhesu bhaṅgesu , na koci viseso tiṭṭhatīti dassetuṃ ‘‘ antaradhānan ’’ ti vuttaṃ .
Maccusaṅkhātaṃ maraṇan ti maccusaññitaṃ maraṇaṃ .‘‘ Kālamaraṇan ’’ ti vadanti .Santānassa accantasamucchedabhūtaṃ khīṇāsavānaṃ maraṇaṃ samucchedamaraṇaṃ .Ādi -saddena khaṇikamaraṇaṃ saṅgaṇhāti .
Tassa kiriyāti antakassa kiriyā , yā loke vuccati ‘‘ maccū ’’ ti , maraṇanti attho .Cavanakālo eva vā anatikkamanīyattā visesena kāloti vuttoti tassa kiriyā atthato cutikkhandhānaṃ bhedapavattiyeva .‘‘ Maccu maraṇan ’’ ti vā ettha samāsaṃ akatvā yo ‘‘ maccū ’’ ti vuccati bhedo , tameva maraṇaṃ ‘‘ pāṇacāgo ’’ ti evamettha attho daṭṭhabbo .
Catuvokāravasenāti catuvokārabhavavasena .Tattha hi rūpakāyasaññito kaḷevaro natthi , yaṃ nikkhipeyya .Kiñcāpi ekavokārabhavepi kaḷevaranikkhepo natthi , rūpakāyassa pana tattha atthitāmattaṃ gahetvā ‘‘ ekavokāravasena kaḷevarassa nikkhepo ’’ ti vutto .Catuvokāravasena cāti ca -saddena ‘‘ sesadvayavasena khandhānaṃ bhedo ’’ ti imamatthaṃ dasseti sabbattheva khandhabhedasabbhāvato .Sesadvayavasenāti
M2.15 sesabhavadvayavaseneva kaḷevarassa nikkhepo .Yadipi ekavokārabhave rūpakāyo vijjati , kaḷevaranikkhepo pana natthīti ‘‘ kaḷevarassa sabbhāvato ’’ icceva vuttaṃ .Yasmā manussādīsu kaḷevaranikkhepo atthi , tasmā manussādīsu kaḷevarassa nikkhepoti yojanā .Kaḷevaraṃ nikkhipīyati etenāti maraṇaṃ kaḷevarassa nikkhepo .Ekato katvāti ekajjhaṃ katvā , ekajjhaṃ gahaṇamattena .
Jāyanaṭṭhenātiādi āyatanavasena yonivasena ca dvīhi padehi sabbasatte pariyādiyitvā pariyādiyitvā jātiṃ dassetuṃ vuttaṃ .Keci pana ‘‘ kattubhāvavasena padadvayaṃ vuttan ’’ ti vadanti .‘‘ Tesaṃ tesaṃ sattānaṃ jāti sañjātī ’’ ti pana kattari sāminiddesassa katattā ubhayatthāpi bhāvaniddeso .Sampuṇṇā jāti sañjāti .
Pākaṭā nibbatti abhinibbatti .Tesaṃ tesaṃ sattānaṃ … pe … abhinibbattīti sattavasena pavattattā vohāradesanā .
Tatra tatrāti ekacatuvokārabhavesu dvinnaṃ sesarūpadhātuyaṃ paṭisandhikkhaṇe uppajjamānānaṃ pañcannaṃ , kāmadhātuyaṃ vikalāvikalindriyānaṃ vasena sattannaṃ navannaṃ dasannaṃ puna dasannaṃ ekādasannañca
V2.14 āyatanānaṃ vasena saṅgaho veditabbo .Santatiyan ti yena kammunā khandhānaṃ pātubhāvo , tena abhisaṅkhatasantatiyaṃ .Tañca kho paṭisandhikkhaṇavasena veditabbaṃ .
Kammaṃyeva kammabhavo ‘‘ bhavati etasmā upapattibhavo ’’ ti katvā .Kammena niyyāditaattabhāvupapattivasena bhavatīti bhavo , tathā tathā nibbattavipāko kaṭattārūpañca .
Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ bhavatīti katvā bhavo ’’ ti upapattibhavassa vakkhamānattā ‘‘ kammaṃ phalavohārena bhavoti vuttan ’’ ti kathitaṃ .
Upādiyanti sattā daḷhaggāhaṃ gaṇhanti etena kilesakāmena .Na kevalaṃ idha karaṇasādhanameva , atha kho kattusādhanampi labbhatīti vuttaṃ ‘‘ sayaṃ vā ’’ ti .Tan ti vatthukāmaṃ .Kāmo ca so kāmanaṭṭhena , upādānañca bhusamādānaṭṭhenāti kāmupādānaṃ .
Etan ti kāmupādānapadaṃ .
Puna etan ti kāmupādānasaṅkhātaṃ .
Sassato
M2.16 attāti idaṃ purimadiṭṭhiṃ upādiyamānaṃ uttaradiṭṭhiṃ dassetuṃ vuttaṃ .Yathā esā diṭṭhi daḷhīkaraṇavasena purimaṃ uttarā upādiyati , evaṃ ‘‘ natthi dinnan ’’ tiādikāpīti .Attaggahaṇaṃ pana ‘‘ attavādupādānan ’’ ti idaṃ na diṭṭhupādānadassananti daṭṭhabbaṃ .Loko cāti attaggahaṇavinimuttaggahaṇaṃ diṭṭhupādānabhūtaṃ idha purimadiṭṭhiuttaradiṭṭhivacanehi vuttanti daṭṭhabbaṃ .Yena micchābhinivesena gosīlagovatādiṃ samādiyati ceva anutiṭṭhati ca , so gosīlagovatādīnīti adhippetāni .Tenāha ‘‘ gosīla … pe … sayameva upādānānī ’’ ti .Abhinivesatoti abhinivesanato .
Attavādupādānan ti ‘‘ attā ’’ ti vādassa paññāpanassa gahaṇassa kāraṇabhūtā diṭṭhīti attho .
Attavādamattamevāti attassa abhāvā ‘‘ attā ’’ ti idaṃ vacanamattameva .Upādiyanti daḷhaṃ gaṇhanti .
Cakkhudvārādīsu pavattāyāti idaṃ taṇhāya rūpataṇhādibhāvassa kāraṇavacanaṃ chadvārārammaṇikadhammānaṃ paṭiniyatārammaṇattā .Javanavīthiyā pavattāyāti idaṃ tassā pavattiṭṭhānadassanaṃ .Sabhāveneva uṭṭhātuṃ asakkontassa veḷu viya nissayo ahutvā olumbhakabhāvena bhāvo upādānassa paccayabhāvato ārammaṇampi taṃsadisaṃ vuttaṃ .
Rūpeti visaye
V2.15 bhummaṃ .Sā tividhā hotīti sambandho .Kāmataṇhā kāmassādabhāvena pavattiyā .Evaṃ assādentīti sassatadiṭṭhiyā sahajātanissayasampayuttaatthiavigatādipaccayabhūtāya saṃsaṭṭhattā niccadhuvasassatābhinivesamukhena assādentī .Bhavasahagatā taṇhā bhavataṇhā .Bhavati tiṭṭhati sabbakālanti hi bhavadiṭṭhi bhavo uttarapadalopena , bhavassādavasena pavattiyā ca .Iminā nayena vibhavataṇhāti ettha attho veditabbo .Vibhavati ucchijjati vinassatīti evaṃ pavattā diṭṭhi vibhavo uttarapadalopena .
Evaṃ tāni aṭṭhārasāti yā cha kāmataṇhā , cha bhavataṇhā , cha vibhavataṇhā vuttā , etāni aṭṭhārasa taṇhāvicaritāni taṇhāpaccayo .
Ajjhattan ti sakasantatiyaṃ .Bahiddhāti tato bahiddhā .
Atītārammaṇāni vā hontu itarārammaṇāni vā , sayaṃ pana atītāni chattiṃsa taṇhāvicaritāni .Sesapadadvayepi eseva nayo .‘‘ Aṭṭhasataṃ taṇhāvicaritānī ’’ tiādinā
M2.17 sambandho .Idāni aparenapi pakārena aṭṭhasataṃ taṇhāvicaritāni dassetuṃ ‘‘ ajjhattikassā ’’ tiādimāha .Tattha ajjhattikassāti ajjhattikakhandhapañcakaṃ .Upayogatthe hi idaṃ sāmivacanaṃ .Upādāyāti gahetvā .Asmīti hotīti yadetaṃ ajjhattikaṃ khandhapañcakaṃ upādāya taṇhāmānadiṭṭhivasena samudāyaggāhato asmīti gāho hoti , tasmiṃ satīti attho .Idha pana rūpādiārammaṇavasena attho veditabbo .Itthamasmīti hotīti khattiyādīsu ‘‘ idaṃpakāro ahan ’’ ti evaṃ taṇhāmānadiṭṭhivasena hotīti attho .Idaṃ tāva anupanidhāya gahaṇaṃ .
Evamādīnīti ādi -saddena ‘‘ evamasmi , aññathāsmi , ahaṃ bhavissaṃ , itthaṃ bhavissaṃ , evaṃ bhavissaṃ , aññathā bhavissaṃ , asasmi , satasmi , ahaṃ siyaṃ , itthaṃ siyaṃ , evaṃ siyaṃ , aññathā siyaṃ , apāhaṃ siyaṃ , apāhaṃ itthaṃ siyaṃ , apāhaṃ evaṃ siyaṃ , apāhaṃ aññathā siyan ’’ ti etesaṃ saṅgaho .Upanidhāya gahaṇampi duvidhaṃ samato asamato vāti taṃ dassetuṃ ‘‘ evamasmi , aññathāsmī ’’ ti ca vuttaṃ .Tattha evamasmīti idaṃ samato upanidhāya gahaṇaṃ , yathā ayaṃ khattiyo , evaṃ ahamasmīti attho .Aññathāsmīti idaṃ pana asamato gahaṇaṃ , yathāyaṃ khattiyo tato aññathā ahaṃ hīno vā adhiko vāti attho .Imāni tāva paccuppannavasena cattāri taṇhāvicaritāni .Bhavissan tiādīni pana cattāri anāgatavasena vuttāni , tesaṃ purimacatukke vuttanayeneva attho veditabbo .Asasmīti sassato asmi , niccassetaṃ adhivacanaṃ .Satasmīti asassato asmi , aniccassetaṃ adhivacanaṃ .Iti imāni dve sassatucchedavasena vuttāni .Ito parāni siyan tiādīni cattāri saṃsayaparivitakkavasena vuttāni , tāni purimacatukke vuttanayena atthato veditabbāni .Apāhaṃ siyan tiādīni pana cattāri
V2.16 ‘‘ api nāmāhaṃ bhaveyyan ’’ ti evaṃ patthanākappanavasena vuttāni , tānipi purimacatukke vuttanayeneva veditabbāni .Evametesu –
Dve diṭṭhisīsā cattāro , suddhasīsā sīsamūlakā ;
Tayo tayoti etāni , aṭṭhārasa vibhāvaye .
Ete hi sassatucchedavasena vuttā dve diṭṭhisīsā nāma ,‘‘ asmi , bhavissaṃ siyaṃ , apāhaṃ siyan ’’ ti ete cattāro suddhasīsā nāma ,‘‘ itthamasmī ’’ tiādayoM2.18 tayo tayoti dvādasa sīsamūlakā nāmāti veditabbaṃ .
Idha pāḷiyaṃ rūpārammaṇādivasena taṇhā āgatāti āha ‘‘ ajjhattikarūpādinissitānī ’’ ti .
Aṭṭhārasa taṇhāvicaritānīti ānetvā sambandho .
Iminā asmīti iminā abhisekasenāpaccādinā ‘‘ khattiyo ahan ’’ ti mūlabhāvato ‘‘ asmī ’’ ti hoti .
Sesaṃ pubbe vuttanayeneva veditabbaṃ .Saṅgaheti taṇhāya yathāvuttavibhāgassa saṃkhipanavasena saṅgaṇhane kariyamāne .
‘‘ Chayime , bhikkhave , taṇhākāyā ’’ tiādi niddeso .
‘‘ Rūpe taṇhā rūpataṇhā ’’ tiādi niddesattho .
‘‘ Kāmarāgabhāvenā ’’ tiādiko ,‘‘ ajjhattikassupādāyā ’’ tiādiko ca niddesavitthāro .
‘‘ Rūpādīsu ārammaṇesu chaḷevā ’’ tiādiko saṅgaho .
Yasmā cakkhudvārādīsu ekekasmiṃ dvāre uppajjanakaviññāṇāni viya anekā eva vedanā , tasmā tā rāsivasena ekajjhaṃ gahetvā ‘‘ cha vedanākāyā ’’ ti vuttanti āha ‘‘ vedanāsamūhā ’’ ti .Nissayabhāvena uppattidvārabhāvena nānāpaccayā honti cakkhudhātuādayo , tā kucchinā dhārentiyo viya posentiyo viya ca hontīti tāsaṃ mātusadisatā vuttā .
Cakkhusamphassahetūti nissayādicakkhusamphassapaccayā .
Ayan ti ayaṃ vedanā ‘‘ cakkhusamphassajā vedanā ’’ tiādinā sādhāraṇato vuttā .Etthāti etasmiṃ vedanāpade .Sabbasaṅgāhikāti kusalākusalavipākakiriyānaṃ vasena sabbasaṅgāhikā .
Evaṃ vibhaṅge āgatanayena sādhāraṇato vatvāpi idhādhippetavedanameva dassetuṃ ‘‘ vipākavasena panā ’’ tiādimāha .
Cakkhumhi samphassoti cakkhumhi nissayabhūte uppannaphasso .
Esa nayo sesesu .
Yasmā cakkhādīni visuddhimagge khandhaniddese lakkhaṇādivibhāgato , āyatananiddese visesato , sāmaññato ca saddatthadassanādivasena vibhāvitāni , tasmā ‘‘ yaṃ vattabbaṃ … pe … vuttamevā ’’ ti āha .
Namanalakkhaṇan ti ārammaṇābhimukhaṃ hutvā namanasabhāvaṃ tena vinā appavattanato .
Ruppanalakkhaṇaṃ heṭṭhā vuttameva .
Vedanākkhandho pana ekāva vedanā .
Sabbadubbalacittāni nāma pañcaviññāṇāni
V2.17 .Nanu tattha jīvitacittaṭṭhitiyoM2.19 ca santīti ?Saccaṃ , tāsaṃ pana kiccaṃ na tathā pākaṭaṃ , yathā cetanādīnanti te evettha pāḷiyaṃ uddhaṭā .Yena mahantapātubhāvādinā kāraṇena .Etthāti etasmiṃ mahābhūtaniddese .Añño vinicchayanayoti ‘‘ vacanatthato kalāpato ’’ tiādinā lakkhaṇādinicchayato añño vinicchayanayo .Nanu so catudhātuvavatthāne vutto , na rūpakkhandhaniddeseti ?Tattha vuttepi ‘‘ catudhātuvavatthāne vuttānī ’’ ti atidesavasena vuttattā ‘‘ rūpakkhandhaniddese vutto ’’ ti vuttaṃ .
Upādāyāti paṭicca .Bhūtāni hi paṭicca uppajjamānaṃ upādārūpaṃ ‘‘ tāni gahetvā ’’ ti vuttaṃ avissajjanato .
Nissāyātipi eke tesaṃ nissayapaccayabhāvato .Pubbakālakiriyā nāma ekaṃsato aparakālakiriyāpekkhāti pāṭhasesena atthaṃ vadati .
Vibhattivipallāsena vinā eva atthaṃ dassetuṃ ‘‘ samūhatthe vā ’’ tiādi vuttaṃ .Samūhasambandhe sāminiddesena samūhattho dīpitoti taṃ dassento āha ‘‘ samūhaṃ upādāyā ’’ ti .
Dhammasaṅgaṇiyaṃ ( dha . sa .584) āgatanayena ‘‘ tevīsatividhan ’’ ti vuttaṃ .Tattha hi hadayavatthu na niddiṭṭhaṃ ,‘‘ yaṃ rūpaṃ nissāyā ’’ ti vā paṭṭhāne ( paṭṭhāna .1.1.8) āgatattā hadayavatthumpi gahetvā jātirūpabhāvena upacayasantatiyo ekato katvā ‘‘ tevīsatividhan ’’ ti vuttaṃ .