227. Yathāvuttasaṅkhārapaccayāti puññābhisaṅkhārādivuttappakārasaṅkhārapaccayā .Viññāṇādayo vedanāpariyosānā
V0.108 etarahi vipākavaṭṭabhūtā idhādhippetāti āha ‘‘ taṃkammanibbattameva viññāṇaṃ bhavituṃ arahatī ’’ ti .Ayañca atthavaṇṇanā dhātukathāpāḷiyā na sametīti dassento ‘‘ dhātukathāyaṃ panā ’’ tiādimāha .Tattha dhātukathāyaṃ vacanato sabbaviññāṇaphassavedanāpariggaho kato dhātukathāyanti yojanā .
Sappadesāti sāvasesā , vipākā evāti adhippāyo .Viññāṇādīsu hi vipākesuyeva adhippetesu yathā –‘‘ Vipākehi dhammehi ye dhammā vippayuttā , te dhammā asaṅkhataṃ khandhato ṭhapetvā pañcahi khandhehi dvādasahāyatanehi terasahi dhātūhi saṅgahitā .Katihi asaṅgahitā ?Na kehici khandhehi na kehici āyatanehi pañcahi dhātūhi asaṅgahitā ’’ ti ( dhātu .477)–
Vipākavippayuttānaṃ saṅgahāsaṅgahā vissajjitā , evamidhāpi vissajjitabbaṃ siyā .Tenāha ‘‘ vipākā dhammāti imassa viya vissajjanaṃ siyā ’’ ti .
Tasmāti yasmā vippayuttena saṅgahitāsaṅgahitapadaniddese nippadesāva viññāṇaphassavedanā gahitā , tasmā .Tatthāti dhātukathāyaṃ .Abhidhammabhājanīyavasenāti
M0.112 imasmiṃ paṭiccasamuppādavibhaṅge abhidhammabhājanīyavasena .Tenāha ‘‘ avijjāpaccayā saṅkhārā cā ’’ tiādi .Tena yathāvuttaatthavaṇṇanā suttantabhājanīyavasena vuttāti yathādassitaṃ virodhaṃ pariharati .Yadi abhidhammabhājanīyavasena dhātukathāpāḷi pavattā , atha kasmā ‘‘ kāmabhavo pañcahi khandhehi ekādasahāyatanehi sattarasahi dhātūhi saṅgahito .Rūpabhavo pañcahi khandhehi pañcahāyatanehi aṭṭhahi dhātūhi saṅgahito ’’ tiādinā ( dhātu .67-68) upādinnakkhandhavasena bhavo vissajjitoti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘ bhavo pana … pe … na abhidhammabhājanīyavasena gahito ’’ ti .
Evañca katvāti abhidhammabhājanīyavasena aggahitattā eva .Tatthāti dhātukathāyaṃ .
Vipākañhetan ti hi -saddo hetuattho .Yasmā yathāvuttabāttiṃsavidhaviññāṇaṃ vipākaṃ , tasmā taṃ saṅkhārapaccayanti imamatthaṃ dassento ‘‘ viññāṇassa vipākattā ’’ tiādimāha .
‘‘ Somanassasahagatāneva sandhāya vuttan ’’ ti idaṃ vicāretabbaṃ upekkhāsahagatakusalākusalajavanānantarampi somanassasahagatatadārammaṇassa icchitattā .Tathā hi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ catunnaṃ pana duhetukakusalacittānaṃ aññatarajavanassa pariyosāne ahetukacittaṃ tadārammaṇabhāvena
V0.109 patiṭṭhātī ’’ ti ( dha . sa . aṭṭha .498 vipākuddhārakathā ) vatvā ‘‘ iṭṭhārammaṇe pana santīraṇampi tadārammaṇampi somanassasahagatamevā ’’ ti vuttaṃ .Kusalākusalañhi abhiiṭṭhampi ārammaṇaṃ tathābhisaṅkharaṇena kadāci na majjhattaṃ katvā na pavattati , vipākaṃ pana yathāsabhāvatova ārammaṇarasaṃ anubhavati .Tenāha ‘‘ na sakkā vipākaṃ vañcetun ’’ ti .
Kiriyajavanānaṃ pana visayābhisaṅkharaṇassa balavabhāvato tadanantarānaṃ tadārammaṇānaṃ yathāvisayaṃ vedanāvasena tadanuguṇatā icchitā .Ye pana kiriyajavanānantaraṃ tadārammaṇaṃ na icchanti , tesaṃ vattabbameva natthi .Yaṃ pana ‘‘ javanena tadārammaṇaṃ niyametabban ’’ ti vuttaṃ , taṃ kusalaṃ sandhāya vuttanti ca vuttaṃ .Tasmā yathāvutto vicāretabbo .Tihetukajavanāvasāne ca duhetukajavanāvasāne cāti samuccayattho ca -saddo .Keci pana vibhāgaṃ akatvā ‘‘ kusalajavanāvasānepi ahetukatadārammaṇaṃ hotīti ‘ yebhuyyenā ’ ti vuttan ’’ ti vadanti .Lobhacittassa vā sattānaṃ bahulaṃ uppajjanato ‘‘ yebhuyyenā ’’ ti
M0.113 vuttaṃ .‘‘ Sakiṃ vā ’’ ti vacanasiliṭṭhatāvasena vuttaṃ yathā ‘‘ aṭṭha vā dasa vā ’’ ti dassetuṃ ‘‘ dirattatirattādīsu viya veditabban ’’ ti āha .
Vā-saddassa abhāvāti suyyamānassa vā -saddassa abhāvena vuttaṃ .Atthato pana tatthāpi vā -saddo labbhateva .Tirattaṃ pana vāsādike labbhamāne diratte vattabbameva natthīti dirattaggahaṇaṃ visuṃ na yojetīti adhippāyena ‘‘ vacanasiliṭṭhatāmattenā ’’ ti vuttaṃ .Kevalaṃ ‘‘ tirattan ’’ ti vutte aññattha vāsādinā antaritampi tirattaṃ gaṇheyya , dirattavisiṭṭhaṃ pana tirattaṃ vuccamānaṃ tena anantaritameva tirattaṃ dīpetīti āha ‘‘ nirantaratirattadassanatthaṃ vā ’’ ti .
Balavarūpādike ārammaṇeti atimahati rūpādiārammaṇe .
‘‘ Adhippāyo ’’ ti etena ekacittakkhaṇāyukepi visaye kadāci tadārammaṇaṃ uppajjeyyāti ‘‘ sakiṃ evā ’’ tiādinā vuttamatthaṃ ulliṅgeti .‘‘ Sabbadvāresu tadārammaṇe dve eva cittavārā āgatā ’’ ti vuttattā ayampi attho vicāretvā gahetabbo .
Anurūpāya paṭisandhiyāti attano attano anucchavikena paṭisandhānakiccena .
‘‘ Kati paṭisandhiyo , kati paṭisandhicittānī ’’ tiādinā paṭisandhivicāro parato vitthārato kathīyatīti āha ‘‘ paṭisandhikathā mahāvisayāti katvā pavattimeva tāva dassento ’’ ti .
Ahetukadvayādīnan ti ādi -saddena mahāvipākamahaggatavipāke saṅgaṇhāti .Dvāraniyamāniyamāvacanan ti dvārassa niyatāniyatāvacanaṃ , niyatadvāraṃ aniyatadvāranti vā avacananti attho .
Anuppattitoti na uppajjanato .Yadipi ‘‘ anurūpāya paṭisandhiyā ’’ ti paṭisandhipi
V0.110 heṭṭhā gahitā ,‘‘ pavattiyaṃ panā ’’ ti adhikatattā pana pavattiyeva paccāmaṭṭhā .Paccayuppannabhāvena paṭhamuddiṭṭhāni sabbānipi lokiyavipākacittāni anvādesaṃ arahantīti āha ‘‘ tatrassāti pavattiyaṃ bāttiṃsavidhassā ’’ ti .
Yathā kāmāvacarapaṭisandhiviññāṇasaṅkhātassa bījassa abhāvepi rūpabhave cakkhusotindriyapavattiānubhāvato cakkhusotaviññāṇānaṃ sambhavo , evaṃ teneva kāraṇena sampaṭicchanādīnampi tattha sambhavoti dassento ‘‘ indriyapavattiānubhāvato evā ’’ tiādimāha .Tattha cakkhusotadvārabhedenāti cakkhusotadvāravisesena bhavitabbanti sambandho .Tassāti cakkhusotadvārassa .Dvāravantāpekkho dvārabhāvoti āha ‘‘ viññāṇavīthibhedāyattattā ’’ ti .Tasmiñca satīti tasmiṃ
M0.114 dvārabhede vīthibhede ca sati .Bhāvoti uppatti .
Janakaṃ anubandhati nāmāti taṃsadise tabbohāraṃ katvā vuttaṃ .
Idaṃ pana vatvāti rūpārūpāvacaradhamme ārabbha tadārammaṇānuppattiṃ vatvā .
Bhāvanāyāti akusalabhāvanāya saṃkilesavaḍḍhanena , saṃkiliṭṭhasamādhānenāti attho .Tathā hi lobhadosasahagatacittuppādepi samādhi ‘‘ avaṭṭhiti avisāhāro avikkhepo avisāhaṭamānasatā ’’ tiādinā ( dha . sa .11) niddiṭṭho .
Avatthubhāvadassanatthan ti aṭṭhānabhāvadassanatthaṃ , anārammaṇabhāvadassanatthanti attho .