1. Paṭhamasuttantaniddesavaṇṇanā
Tathaṭṭhenāti yathāsabhāvaṭṭhena .
Pīḷanaṭṭhā dayo ñāṇakathāyaṃ vuttatthāyeva .
9. Ekappaṭivedhānīti ekena maggañāṇena paṭivedho , ekato vā paṭivedho etesanti ekappaṭivedhāni .
Anattaṭṭhenāti catunnampi saccānaṃ attavirahitattā anattaṭṭhena .Vuttañhetaṃ visuddhimagge ( visuddhi .2.567)– paramatthato hi sabbāneva saccāni vedakakārakanibbutagamakābhāvato suññānīti veditabbāni .Tenetaṃ vuccati –‘‘ Dukkhameva hi , na koci dukkhito , kārako na , kiriyāva vijjati ;Atthi nibbuti , na nibbuto pumā , maggamatthi , gamako na vijjatī ’’ ti .( visuddhi .2.567);Atha
V2.183 vā –‘‘ Dhuvasubhasukhattasuññaṃ , purimadvayamattasuññamamatapadaṃ ;Dhuvasukhaattavirahito , maggo iti suññatā tesū ’’ ti .( visuddhi .2.567);Saccaṭṭhenāti avisaṃvādakaṭṭhena .Paṭivedhaṭṭhenāti maggakkhaṇe paṭivijjhitabbaṭṭhena .Ekasaṅgahitānīti tathaṭṭhādinā ekekeneva atthena saṅgahitāni , ekagaṇanaṃ gatānīti attho .Yaṃ ekasaṅgahitaṃ , taṃ ekattan ti yasmā ekena saṅgahitaṃ , tasmā ekattanti attho .Saccānaṃ bahuttepi ekattamapekkhitvā ekavacanaṃ kataṃ .
Ekattaṃ ekena ñāṇena paṭivijjhatīti pubbabhāge catunnaṃ saccānaṃ nānattekattaṃ svāvatthitaṃ vavatthapetvā ṭhito maggakkhaṇe
P3.595M2.198 ekena maggañāṇena tathaṭṭhāditaṃtaṃekattaṃ paṭivijjhati .Kathaṃ ?Nirodhasaccassa tathaṭṭhādike ekatte paṭividdhe sesasaccānampi tathaṭṭhādikaṃ ekattaṃ paṭividdhameva hoti .Yathā pubbabhāge pañcannaṃ khandhānaṃ nānattekattaṃ svāvatthitaṃ vavatthapetvā ṭhitassa maggavuṭṭhānakāle aniccato vā dukkhato vā anattato vā vuṭṭhahantassa ekasmimpi khandhe aniccādito diṭṭhe sesakhandhāpi aniccādito diṭṭhāva honti , evamidanti daṭṭhabbaṃ .Dukkhassa dukkhaṭṭho tathaṭṭhoti dukkhasaccassa pīḷanaṭṭhādiko catubbidho attho sabhāvaṭṭhena tathaṭṭho .Sesasaccesupi eseva nayo .
Soyeva catubbidho attho attābhāvato anattaṭṭho .
Vuttasabhāve avisaṃvādakato saccaṭṭho .
Maggakkhaṇe paṭivijjhitabbato paṭivedhaṭṭho vuttoti veditabbaṃ .
10. Yaṃ aniccan tiādi sāmaññalakkhaṇapubbaṅgamaṃ katvā dassitaṃ .Tattha yaṃ aniccaṃ , taṃ dukkhaṃ .Yaṃ dukkhaṃ , taṃ aniccan ti dukkhasamudayamaggā gahitā .Tāni hi tīṇi saccāni aniccāni ceva aniccattā dukkhāni ca .Yaṃ aniccañca dukkhañca , taṃ anattāti tāniyeva tīṇi gahitāni .
Yaṃ aniccañca dukkhañca anattā cāti tehi tīhi saha nirodhasaccañca saṅgahitaṃ .Cattāripi hi anattāyeva .Taṃ tathan ti taṃ saccacatukkaṃ sabhāvabhūtaṃ .
Taṃ saccan ti tadeva saccacatukkaṃ yathāsabhāve avisaṃvādakaṃ .
Navahākārehītiādīsu ‘‘ sabbaṃ , bhikkhave , abhiññeyyan ’’ ti ( paṭi . ma .1.3; saṃ . ni .4.46) vacanato abhiññaṭṭhena , dukkhassa pariññaṭṭhe , samudayassa pahānaṭṭhe , maggassa bhāvanaṭṭhe , nirodhassa sacchikiriyaṭṭhe āvenikepi idha catūsupi saccesu ñātapariññāsabbhāvato pariññaṭṭhena , catusaccadassanena pahānasabbhāvato pahānaṭṭhena , catusaccabhāvanāsabbhāvato bhāvanaṭṭhena , catunnaṃ saccānaṃ sacchikiriyasabbhāvato sacchikiriyaṭṭhenāti
V2.184 niddiṭṭhanti veditabbaṃ .Navahākārehi tathaṭṭhenātiādīsu paṭhamaṃ vuttanayeneva yojanā kātabbā .
11. Dvādasahi ākārehītiādīsu tathaṭṭhādayo ñāṇakathāyaṃ vuttatthā .Etesaṃ niddesepi vuttanayeneva yojanā veditabbā .
12. Saccānaṃ kati lakkhaṇānītiādīsu upari vattabbāni cha lakkhaṇāni saṅkhatāsaṅkhatavasena dvidhā bhinditvā dve lakkhaṇānīti
P3.596 āha .Tattha
M2.199 saṅkhatalakkhaṇañca asaṅkhatalakkhaṇañcāti ‘‘ tīṇimāni , bhikkhave , saṅkhatassa saṅkhatalakkhaṇāni uppādo paññāyati , vayo paññāyati , ṭhitassa aññathattaṃ paññāyati .Tīṇimāni , bhikkhave , asaṅkhatassa asaṅkhatalakkhaṇāni na uppādo paññāyati , na vayo paññāyati , na ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatī ’’ ti ( a . ni .3.47-48) evaṃ vuttaṃ saṅkhatassa saṅkhatamiti lakkhaṇañca asaṅkhatassa asaṅkhatamiti lakkhaṇañca .Saṅkhataṃ pana na lakkhaṇaṃ , lakkhaṇaṃ na saṅkhataṃ .Na ca saṅkhataṃ vinā lakkhaṇaṃ paññāpetuṃ sakkā , napi lakkhaṇaṃ vinā saṅkhataṃ .Lakkhaṇena pana saṅkhataṃ pākaṭaṃ hoti .Puna tadeva lakkhaṇadvayaṃ vitthārato dassento cha lakkhaṇānīti āha .
Saṅkhatānaṃ saccānan ti dukkhasamudayamaggasaccānaṃ .Tāni hi paccayehi saṅgamma katattā saṅkhatāni .Uppādoti jāti .Paññāyatīti jānīyati .Vayoti bhaṅgo .Ṭhitānaṃ aññathattan ti ṭhitippattānaṃ aññathābhāvo jarā .Tiṇṇaṃ saṅkhatasaccānaṃ nipphannattā uppādavayaññathattaṃ vuttaṃ , tesaṃyeva pana uppādassa , jarāya bhaṅgassa ca anipphannattā uppādavayaññathattaṃ na vattabbaṃ .Saṅkhatanissitattā uppādavayaññathattaṃ na paññāyatīti na vattabbaṃ .Saṅkhatavikārattā pana saṅkhatanti vattabbaṃ .Dukkhasamudayānaṃ uppādajarābhaṅgā saccapariyāpannā , maggasaccassa uppādajarābhaṅgā na saccapariyāpannāti vadanti .Tattha ‘‘ saṅkhatānaṃ uppādakkhaṇe saṅkhatāpi uppādalakkhaṇampi kālasaṅkhāto tassa khaṇopi paññāyati , uppāde vītivatte saṅkhatāpi jarālakkhaṇampi kālasaṅkhāto tassa khaṇopi paññāyati , bhaṅgakkhaṇe saṅkhatāpi jarāpi bhaṅgalakkhaṇampi kālasaṅkhāto tassa khaṇopi paññāyatī ’’ ti khandhakavaggaṭṭhakathāyaṃ ( saṃ . ni . aṭṭha .2.3.37-38) vuttaṃ .Asaṅkhatassa saccassāti nirodhasaccassa .Tañhi paccayehi samāgamma akatattā sayameva nipphannanti asaṅkhataṃ .Ṭhitassāti niccattā ṭhitassa , na ṭhānappattattā .
Puna tadeva lakkhaṇadvayaṃ vitthārato dassento dvādasa lakkhaṇānīti āha .
Catunnaṃ
V2.185 saccānaṃ kati kusalātiādīsu abyākatan ti vipākābyākataṃ kiriyābyākataṃ rūpābyākataṃ nibbānābyākatanti catūsu abyākatesu nibbānābyākataṃ .Cattāripi hi kusalākusalalakkhaṇena na byākatattā abyākatāni .Siyā kusalan ti kāmāvacararūpāvacarārūpāvacarakusalānaṃ
P3.597 vasenaM2.200 kusalampi bhaveyya .Siyā akusalan ti taṇhaṃ ṭhapetvā sesākusalavasena .Siyā abyākatan ti kāmāvacararūpāvacarārūpāvacaravipākakiriyānaṃ rūpānañca vasena .Siyā tīṇi saccānītiādīsu saṅgahitānīti gaṇitāni .
Vatthuvasenāti akusalakusalābyākatadukkhasamudayanirodhamaggasaṅkhātavatthuvasena .
Yaṃ dukkhasaccaṃ akusalan ti ṭhapetvā taṇhaṃ avasesaṃ akusalaṃ .Akusalaṭṭhena dve saccāni ekasaccena saṅgahitānīti imāni dve dukkhasamudayasaccāni akusalaṭṭhena ekasaccena saṅgahitāni , akusalasaccaṃ nāma hotīti attho .Ekasaccaṃ dvīhi saccehi saṅgahitan ti ekaṃ akusalasaccaṃ dvīhi dukkhasamudayasaccehi saṅgahitaṃ .
Yaṃ dukkhasaccaṃ kusalan ti tebhūmakaṃ kusalaṃ .Imāni dve dukkhamaggasaccāni kusalaṭṭhena ekasaccena saṅgahitāni , kusalasaccaṃ nāma hoti .Ekaṃ kusalasaccaṃ dvīhi dukkhamaggasaccehi saṅgahitaṃ .
Yaṃ dukkhasaccaṃ abyākatan ti tebhūmakavipākakiriyā rūpañca .Imāni dve dukkhanirodhasaccāni abyākataṭṭhena ekasaccena saṅgahitāni , ekaṃ abyākatasaccaṃ nāma hoti .Ekaṃ abyākatasaccaṃ dvīhi dukkhanirodhasaccehi saṅgahitaṃ .
Tīṇi saccāni ekasaccena saṅgahitānīti samudayamagganirodhasaccāni ekena akusalakusalābyākatabhūtena dukkhasaccena saṅgahitāni .Ekaṃ saccaṃ tīhi saccehi saṅgahitan ti ekaṃ dukkhasaccaṃ visuṃ akusalakusalaabyākatabhūtehi samudayamagganirodhasaccehi saṅgahitaṃ .Keci pana ‘‘ dukkhasamudayasaccāni akusalaṭṭhena samudayasaccena saṅgahitāni , dukkhamaggasaccāni kusalaṭṭhena maggasaccena saṅgahitāni , na dassanaṭṭhena .Dukkhanirodhasaccāni abyākataṭṭhena nirodhasaccena saṅgahitāni , na asaṅkhataṭṭhenā ’’ ti vaṇṇayanti .