Issues
Editor
Settings
Navakanipāta-ṭīkā
Navakanipāta-ṭīkā

4. Mahāvaggo

Author： _System_Pali_VRI_ @ Administrator

4. Mahāvaggo

1. Anupubbavihārasuttavaṇṇanā

32. CatutthassaM3.297 paṭhame anupubbato viharitabbāti anupubbavihārā .
Anupaṭipāṭiyāti anukkamena .
Samāpajjitabbavihārāti samāpajjitvā samaṅgino hutvā viharitabbavihārā .
Anupubbavihārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

2-3.
Anupubbavihārasamāpattisuttādivaṇṇanā

33-34.
Dutiye chātaṃ vuccati taṇhādiṭṭhiyo kāmānaṃ pātabbato tāsaṃ vasena vattanato , tanninnattā natthi etesu chātanti nicchātā .
Tenāha ‘‘ taṇhādiṭṭhicchātānan ’’ tiādi .
Tatiye natthi vattabbaṃ .
Anupubbavihārasamāpattisuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .

4. Gāvīupamāsuttavaṇṇanā

35. CatuttheV3.275 pabbatacārinīti pakatiyā pabbate bahulacārinī .
Akhettaññūti ( visuddhi . mahāṭī .1.77) agocaraññū .
Samādhiparipantānaṃ visodhanānabhiññatāya bālo .
Jhānassa paguṇabhāvāpādanaveyyattiyassa abhāvena abyatto .
Uparijhānassa padaṭṭhānabhāvānavabodhena akhettaññū .
Sabbathāpi samāpattikosallābhāvena akusalo .
Samādhinimittassa vā anāsevanāya bālo .
Abhāvanāya abyatto .
Abahulīkārena akhettaññū .
Sammadeva anadhiṭṭhānato akusaloti yojetabbaṃ .
Ubhato bhaṭṭhoti ubhayato jhānato bhaṭṭho .
So hi appaguṇatāya na suppatiṭṭhitatāya saussāhopi vināsato asāmatthiyato ca jhānadvayato parihīno .
Gāvīupamāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

5. Jhānasuttavaṇṇanā

36. PañcameM3.298 aniccatoti iminā niccappaṭikkhepato tesaṃ aniccatamāha .
Tato eva udayavayavantato vipariṇāmato tāvakālikato ca te aniccāti jotitaṃ hoti .
Yañhi niccaṃ na hoti , taṃ udayavayaparicchinnajarāya maraṇena cāti dvedhā vipariṇataṃ ittarakkhaṇameva ca hoti .
Dukkhatoti na sukhato .
Iminā sukhappaṭikkhepato tesaṃ dukkhatamāha .
Tato eva ca abhiṇhappaṭipīḷanato dukkhavatthuto ca te dukkhāti jotitaṃ hoti .
Udayavayavantatāya hi te abhiṇhappaṭipīḷanato nirantaradukkhatāya dukkhasseva ca adhiṭṭhānabhūto .
Paccayayāpanīyatāya rogamūlatāya ca rogato .
Dukkhatāsūlayogato kilesāsucipaggharato uppādajarābhaṅgehi uddhumātapakkabhijjanato ca gaṇḍato .
Pīḷājananato antotudanato dunnīharaṇato ca sallato .
Avaḍḍhiāvahanato aghavatthuto ca aghato .
Aseribhāvajananato ābādhappatiṭṭhānatāya ca ābādhato .
Avasavattanato avidheyyatāya ca parato .
Byādhijarāmaraṇehi palujjanīyatāya palokato .
Sāminivāsīkārakavedakaadhiṭṭhāyakavirahato suññato .
Attappaṭikkhepaṭṭhena anattato .
Rūpādidhammāpi yathā na ettha attā atthīti anattā , evaṃ sayampi attā na hontīti anattā .
Tena abyāpārato nirīhato tucchato anattāti dīpitaṃ hoti .
Lakkhaṇattayameva sukhāvabodhanatthaṃ ekādasahi padehi vibhajitvā gahitanti dassetuṃ ‘‘ yasmā aniccato ’’ tiādi vuttaṃ .
Antosamāpattiyan ti samāpattīnaṃ sahajātatāya samāpattīnaṃ abbhantareV3.276 cittaṃ paṭisaṃharatīti tappaṭibaddhachandarāgādikilesavikkhambhanena vipassanācittaṃ paṭisaṃharati .
Tenāha ‘‘ moceti apanetī ’’ ti .
Savanavasenāti ‘‘ sabbasaṅkhārasamatho ’’ tiādinā savanavasena .
Thutivasenāti tatheva thomanāvasena guṇato saṃkittanavasena .
Pariyattivasenāti tassa dhammassa pariyāpuṇanavasena .
Paññattivasenāti tadatthassa paññāpanavasena .
Ārammaṇakaraṇavaseneva upasaṃharati maggacittaṃ ,‘‘ etaṃ santan ’’ tiādi pana avadhāraṇanivattitatthadassanaṃ .
Yathā vipassanā ‘‘ etaṃ santaṃ etaṃ paṇītan ’’ tiādinā asaṅkhatāya dhātuyā cittaṃ upasaṃharati , evaṃ maggo nibbānaṃ sacchikiriyābhisamayavasena abhisamento tattha labbhamāne sabbepi viseseM3.299 asammohato paṭivijjhanto tattha cittaṃ upasaṃharati .
Tenāha ‘‘ iminā pana ākārenā ’’ tiādi .
So tattha ṭhitoti so adandhavipassako yogī tattha tāya aniccādilakkhaṇattayārammaṇāya vipassanāya ṭhito .
Sabbasoti sabbattha tassa tassa maggassa adhigamāya nibbattitasamathavipassanāsu .
Asakkonto anāgāmī hotīti heṭṭhimamaggāvahāsu eva samathavipassanāya chandarāgaṃ pahāya aggamaggāvahāsu nikantiṃ pariyādātuṃ asakkonto anāgāmitāyameva saṇṭhāti .
Samatikkantattāti samathavasena vipassanāvasena cāti sabbathāpi rūpassa samatikkantattā .
Tenāha ‘‘ ayaṃ hī ’’ tiādi .
Anenāti yoginā .
Taṃ atikkammāti idaṃ yo paṭhamaṃ pañcavokāraekavokārapariyāpanne dhamme sammadeva sammasitvā te vissajjetvā tato arūpasamāpattiṃ samāpajjitvā arūpadhamme sammasati , taṃ sandhāya vuttaṃ .
Tenāha ‘‘ idāni arūpaṃ sammasatī ’’ ti .
Jhānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

6. Ānandasuttavaṇṇanā

37. Chaṭṭhe okāsaṃ avasaraṃ adhigacchati etenāti okāsādhigamo , maggaphalasukhādhigamāya okāsabhāvato vā okāso , tassa adhigamo okāsādhigamo .
Ettha ca dīghanikāyeneva ( dī . ni .2.288) pana suttantadesanāyaṃ paṭhamajjhānaṃ , catutthajjhānaṃ , arahattamaggoti tayo okāsādhigamā āgatā .
Tattha ( dī . ni . aṭṭha .2.288) paṭhamaṃ jhānaṃ pañca nīvaraṇāni vikkhambhetvā attano okāsaṃ gahetvā tiṭṭhatīti ‘‘ paṭhamo okāsādhigamo ’’ tiV3.277 vuttaṃ .
Catutthajjhānaṃ pana sukhadukkhaṃ vikkhambhetvā attano okāsaṃ gahetvā tiṭṭhatīti dutiyo okāsādhigamo .
Arahattamaggo sabbakilese vikkhambhetvā attano okāsaṃ gahetvā tiṭṭhatīti ‘‘ tatiyo okāsādhigamo ’’ ti vutto .
Idha pana vakkhamānāni tīṇi arūpajjhānāni sandhāya ‘‘ okāsādhigamo ’’ ti vuttaṃ .
Tesaṃyeva ca gahaṇe kāraṇaṃ sayameva vakkhati .
SattānaṃM3.300 visuddhiṃ pāpanatthāyāti rāgādīhi malehi abhijjhāvisamalobhādīhi ca upakkilesehi kiliṭṭhacittānaṃ sattānaṃ visuddhipāpanatthāya samatikkamanatthāya .
Āyatiṃ anuppajjanañhi idha ‘‘ samatikkamo ’’ ti vuttaṃ .
Atthaṃ gamanatthāyāti kāyikadukkhassa ca cetasikadomanassassa cāti imesaṃ dvinnaṃ atthaṅgamāya , nirodhāyāti attho .
Ñāyati nicchayena kamati nibbānaṃ , taṃ vā ñāyati paṭivijjhīyati etenāti ñāyo , samucchedabhāvo ariyamaggoti āha ‘‘ sahavipassanakassa maggassā ’’ ti .
Paccakkhakaraṇatthāyāti attapaccakkhatāya .
Parapaccayena vinā paccakkhakaraṇañhi ‘‘ sacchikiriyā ’’ ti vuccati .
Asambhinnan ti pittasemhādīhi apalibuddhaṃ anupahataṃ .
Rāgānugato samādhi abhinato nāma hoti ārammaṇe abhimukhābhāvena pavattiyā , dosānugato pana apanato apagamanavasena pavattiyā , tadubhayappaṭikkhepena ‘‘ na cābhinato na cāpanato ’’ ti vuttanti āha ‘‘ rāgavasenā ’’ tiādi .
Na sasaṅkhāraniggayhavāritagatoti lokiyajjhānacittāni viya na sasaṅkhārena sappayogena tadaṅgappahānavikkhambhanappahānavasena ca niggahetvā vāretvā ṭhito .
Kiñcarahi kilesānaṃ chinnante uppanno .
Tathābhūtaṃ phalasamādhiṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .
Tenāha ‘‘ na sasaṅkhārena … pe … chinnante uppanno ’’ ti .
Ānandasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

7. Lokāyatikasuttavaṇṇanā

38. Sattame lokāyatavādakāti āyatiṃ hitaṃ loko na yatati na viruhati etenāti lokāyataṃ , vitaṇḍasatthaṃ .
Tañhi ganthaṃ nissāya sattā puññakiriyāya cittampi na uppādenti , taṃ vadantīti lokāyatavādakā .
DaḷhaṃV3.278 thiraṃ dhanu etassāti daḷhadhanvā ( a . ni . ṭī .2.4.45-46; saṃ . ni . ṭī .1.1.107), so eva ‘‘ daḷhadhammā ’’ ti vutto .
Paṭisattuvidhamanatthaṃ dhanuṃ gaṇhātīti dhanuggaho .
So eva usuṃ saraṃ asati khipatīti issāso .
Dvisahassathāman ti lohādibhāraṃ vahituṃ samatthaṃ dvisahassathāmaṃ .
Tenāha ‘‘ dvisahassathāmaṃ nāmā ’’ tiādi .
Daṇḍeti dhanudaṇḍe .
Yāva kaṇḍappamāṇāti dīghato yattakaṃ kaṇḍassa pamāṇaṃ , tattakeM3.301 dhanudaṇḍe ukkhittamatte āropitesuyeva jiyādaṇḍesu so ce bhāro pathavito muccati , evaṃ idaṃ dvisahassathāmaṃ nāma dhanūti daṭṭhabbaṃ .
Uggahitasippoti uggahitadhanusippo .
Katahatthoti thirataraṃ lakkhesu avirajjhanasarakkhepo .
Īdiso pana tattha vasibhūto katahattho nāma hotīti āha ‘‘ ciṇṇavasibhāvo ’’ ti .
Kataṃ rājakulādīsu upecca asanaṃ etena so katūpāsanoti āha ‘‘ rājakulādīsu dassitasippo ’’ ti .
Evaṃ katan ti evaṃ antosusirakaraṇādinā sallahukaṃ kataṃ .
Lokāyatikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

8-9.
Devāsurasaṅgāmasuttādivaṇṇanā

39-40.
Aṭṭhame abhiyiṃsūti kadā abhiyiṃsu ?
Yadā balavanto ahesuṃ , tadā .
Tatrāyamanupubbikathā ( saṃ . ni . aṭṭha .1.1.247; sārattha . ṭī .1. verañjakaṇḍavaṇṇanā )– sakko kira magadharaṭṭhe macalagāmake magho nāma māṇavo hutvā tettiṃsa purise gahetvā kalyāṇakammaṃ karonto satta vatapadāni pūretvā tattha kālaṅkato devaloke nibbatti .
Taṃ balavakammānubhāvena saparisaṃ sesadevatā dasahi ṭhānehi adhigaṇhantaṃ disvā ‘‘ āgantukadevaputtā āgatā ’’ ti nevāsikā gandhapānaṃ sajjayiṃsu .
Sakko sakaparisāya saññaṃ adāsi ‘‘ mārisā mā gandhapānaṃ pivittha , pivanākāramattameva dassethā ’’ ti .
Te tathā akaṃsu .
Nevāsikadevatā suvaṇṇasarakehi upanītaṃ gandhapānaṃ yāvadatthaṃ pivitvā mattā tattha tattha suvaṇṇapathaviyaṃ patitvā sayiṃsu .
Sakko ‘‘ gaṇhatha puttahatāya putte ’’ ti te pādesu gahetvā sinerupāde khipāpesi .
Sakkassa puññatejena tadanuvattakāpi sabbe tattheva patiṃsu .
Te sineruvemajjhakāle saññaṃ labhitvā ,‘‘ tātā , suraṃ na pivimha , suraṃ na pivimhā ’’ ti āhaṃsu .
Tato paṭṭhāya asurā nāma jātā .
Atha nesaṃ kammapaccayautusamuṭṭhānaṃ sinerussa heṭṭhimatale dasayojanasahassaṃ asurabhavanaṃ nibbatti .
Sakko tesaṃ nivattitvā anāgamanatthāya ārakkhaṃ ṭhapesi .
Yaṃ sandhāya vuttaṃ –
‘‘ AntarāV3.279M3.302 dvinnaṃ ayujjhapurānaṃ ,
Pañcavidhā ṭhapitā abhirakkhā ;
Uraga-karoṭi-payassa ca hārī ,
Madanayutā caturo ca mahatthā ’’ ti .( saṃ . ni . aṭṭha .1.1.247; sārattha . ṭī .1.1 verañjakaṇḍavaṇṇanā );
Dve nagarāni hi yuddhena gahetuṃ asakkuṇeyyatāya ayujjhapurāni nāma jātāni devanagarañca asuranagarañca .
Yadā hi asurā balavanto honti , atha devehi palāyitvā devanagaraṃ pavisitvā dvāre pidahite asurānaṃ satasahassampi kiñci kātuṃ na sakkoti .
Yadā devā balavanto honti , athāsurehi palāyitvā asuranagarassa dvāre pidahite sakkānaṃ satasahassampi kiñci kātuṃ na sakkoti .
Iti imāni dve nagarāni ayujjhapurāni nāma .
Tesaṃ antarā etesu uragādīsu pañcasu ṭhānesu sakkena ārakkhā ṭhapitā .
Tattha uraga saddena nāgā gahitā .
Te hi udake balavanto honti , tasmā sinerussa paṭhamālinde etesaṃ ārakkhā .
Karoṭi saddena supaṇṇā gahitā .
Tesaṃ kira karoṭi nāma pānabhojanaṃ , tena taṃ nāmaṃ labhiṃsu , dutiyālinde tesaṃ ārakkhā .
Payassahāri saddena kumbhaṇḍā gahitā , dānavarakkhasā kira te , tatiyālinde tesaṃ ārakkhā .
Madanayuta saddena yakkhā gahitā .
Visamacārino kira te yujjhasoṇḍā , catutthālinde tesaṃ ārakkhā .
Caturo ca mahattāti cattāro mahārājāno vuttā , pañcamālinde tesaṃ ārakkhā , tasmā yadi asurā kupitāvilacittā devapuraṃ upayanti yujjhituṃ .
Yaṃ girino paṭhamaṃ paribhaṇḍaṃ , taṃ uragā paṭibāhayanti .
Evaṃ sesesu sesā .
Te pana asurā āyuvaṇṇayasaissariyasampattīhi tāvatiṃsasadisāva , tasmā antarā attānaṃ ajānitvā pāṭaliyā pupphitāya ‘‘ na idaṃ devanagaraṃ , tattha pāricchattako pupphati , idha pana cittapāṭalī , jarasakkenāmhākaṃ suraṃ pāyetvā vañcitā , devanagarañca no gahitaṃ , gacchāma , tena saddhiṃ yujjhissāmā ’’ ti hatthiassarathe āruyha suvaṇṇarajatamaṇiphalakāni gahetvā yuddhasajjā hutvā asurabheriyo vādentā mahāsamudde udakaṃ dvidhā bhetvā uṭṭhahanti .
Te deve vuṭṭhe vammikamakkhikāM3.303 vammikaṃ viya sineruṃ āruhituṃ ārabhanti .
Atha nesaṃ paṭhamaṃ nāgehi saddhiṃ yuddhaṃ hoti .
Tasmiṃ kho pana yuddhe na kassaci chavi vā cammaṃ vā chijjati , na lohitaṃ uppajjati , kevalaṃ kumārakānaṃ dārumeṇḍakayuddhaṃ viya aññamaññasantāsanamattameva hoti .
Koṭisatāpi koṭisahassāpi nāgā tehi saddhiṃ yujjhitvā te asurapuraṃyeva pavesetvā nivattanti .
Yadā pana asurā balavanto honti , atha nāgā osakkitvā dutiye ālinde supaṇṇehiV3.280 saddhiṃ ekatova hutvā yujjhanti .
Esa nayo supaṇṇādīsupi .
Yadā pana tāni pañcapi ṭhānāni asurā maddanti , tadā ekato sampiṇḍitānipi tāni pañca balāni osakkanti .
Atha cattāro mahārājāno gantvā sakkassa taṃ pavattiṃ ārocenti .
Sakko tesaṃ vacanaṃ sutvā diyaḍḍhayojanasatikaṃ vejayantarathaṃ āruyha sayaṃ vā nikkhamati , ekaṃ puttaṃ vā peseti .
Yadā devā puna apaccāgamanāya asure jiniṃsu , tadā sakko asure palāpetvā pañcasu ṭhānesu ārakkhaṃ datvā vediyapāde vajirahatthā indapaṭimāyo ṭhapesi .
Asurā kālena kālaṃ uṭṭhahitvā paṭimāyo disvā ‘‘ sakko appamatto tiṭṭhatī ’’ ti tatova nivattanti .
Idha pana yadā asurānaṃ jayo ahosi , devānaṃ parājayo , taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ –
‘‘ parājitā ca , bhikkhave , devā apayiṃsuyeva uttarenābhimukhā , abhiyiṃsu asurā ’’ ti .
Dakkhiṇābhimukhā hutvāti cakkavāḷapabbatābhimukhā hutvā .
Asurā kira devehi parājitā palāyantā cakkavāḷapabbatābhimukhaṃ gantvā cakkavāḷamahāsamuddapiṭṭhiyaṃ rajatapaṭṭavaṇṇe vālikāpuline yattha paṇṇakuṭiyo māpetvā isayo vasanti , tattha gantvā isīnaṃ assamapadena gacchantā ‘‘ sakko imehi saddhiṃ mantetvā amhe nāseti , gaṇhatha puttahatāya putte ’’ ti kupitā assamapade pānīyaghaṭacaṅkamanapaṇṇasālādīni viddhaṃsenti .
Isayo araññato phalāphalaṃ ādāya āgatā disvā puna dukkhena paṭipākatikaṃ karonti , tepi punappunaṃ tatheva parājitā gantvā vināsenti .
Tena vuttaṃ –
‘‘ parājitā ca kho , bhikkhave , asurā apayiṃsuyeva dakkhiṇenābhimukhā ’’ ti .
Navamaṃ uttānatthameva .
Devāsurasaṅgāmasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .

10. Tapussasuttavaṇṇanā

41. DasameM3.304 pakkhandatīti pavisati .
Pasīdatīti pasādaṃ abhiruciṃ āpajjati , patiṭṭhāti vimuccatīti attho .
Kathāpābhatan ti kathāya mūlaṃ .
Mūlañhi ‘‘ pābhatan ’’ ti vuccati .
Yathāha –
‘‘ Appakenapi medhāvī , pābhatena vicakkhaṇo ;
Samuṭṭhāpeti attānaṃ , aṇuṃ aggiṃva sandhaman ’’ ti .( jā .1.1.4);
TenevāhaV3.281 ‘‘ kathāpābhatanti kathāmūlan ’’ ti .
Vitakkaggahaṇeneva taṃsahacarito vicāropi gahito .
Tenevettha bahuvacananiddeso katoti āha ‘‘ vitakkesūti vitakkavicāresū ’’ ti .
Tapussasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
Mahāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā .