Buddhavaṃsa-aṭṭhakathā
Ganthārambhakathā
Anantañāṇaṃ
M0.1V0.1P0.1 karuṇālayaṃ layaṃ , malassa buddhaṃ susamāhitaṃ hitaṃ ;Namāmi dhammaṃ bhavasaṃvaraṃ varaṃ , guṇākarañceva niraṅgaṇaṃ gaṇaṃ .
Paññāya seṭṭho jinasāvakānaṃ , yaṃ dhammasenāpati dhammarājaṃ ;
Apucchi satthāramapārapāraguṃ , niraṅgaṇaṃ ñātigaṇassa majjhe .
Subuddhavaṃsenidha buddhavaṃso , visuddhavaṃsena vināyakena ;
Hatāvakāsena pakāsito yo , samādhivāsena tathāgatena .
Yāvajjakālā
V0.2 avināsayantā , pāḷikkamañceva ca pāḷiyatthaṃ ;Kathānusandhiṃ sugatassa puttā , yathāsutaṃyeva samāhariṃsu .
Tasseva
M0.2 sambuddhavaranvayassa , sadā janānaṃ savanāmatassa ;Pasādapaññājananassa yasmā , saṃvaṇṇanānukkamato pavattā .
Sakkaccasaddhammaratena buddhasīhena sīlādiguṇoditena ;
Āyācitohaṃ sucirampi kālaṃ , tasmāssa saṃvaṇṇanamārabhissaṃ .
Sadā
P0.2 janānaṃ kalināsanassa , ciraṭṭhitatthaṃ jinasāsanassa ;Mamāpi puññodayavuddhiyatthaṃ , pasādanatthañca mahājanassa .
Mahāvihārāgatapāḷimaggasannissitā saṅkaradosahīnā ;
Samāsatoyaṃ pana buddhavaṃsasaṃvaṇṇanā hessati sārabhūtā .
Sotabbarūpaṃ pana buddhavaṃsakathāya aññaṃ idha natthi yasmā ;
Pasādanaṃ buddhaguṇe ratānaṃ , pavāhanaṃ pāpamahāmalassa .
Tasmā hi sakkaccasamādhiyuttā , vihāya vikkhepamanaññacittā ;
Saṃvaṇṇanaṃ vaṇṇayato suvaṇṇaṃ , nidhāya kaṇṇaṃ madhuraṃ suṇātha .
Sabbampi hitvā pana kiccamaññaṃ , sakkacca maccenidha niccakālaṃ ;
Sotuṃ kathetumpi budhena yuttā , kathā panāyaṃ atidullabhāti .
Tattha
M0.3 ‘‘ buddhavaṃsasaṃvaṇṇanā hessati sārabhūtā ’’ ti vuttattā buddhavaṃso tāva vavatthapetabbo .Tatridaṃ vavatthānaṃ – ito heṭṭhā kappasatasahassādhikesu catūsu asaṅkhyeyyesu uppannānaṃ pañcavīsatiyā buddhānaṃ uppannakappādiparicchedavasena paveṇivitthārakathā ‘‘ buddhavaṃso nāmā ’’ ti veditabbo .
Svāyaṃ kappaparicchedo nāmaparicchedo gottaparicchedo jātiparicchedo nagaraparicchedo pituparicchedo
V0.3 mātuparicchedo bodhirukkhaparicchedo dhammacakkappavattanaparicchedo abhisamayaparicchedo sāvakasannipātaparicchedo aggasāvakaparicchedo upaṭṭhākaparicchedo aggasāvikāparicchedo parivārabhikkhuparicchedo raṃsiparicchedo sarīrappamāṇaparicchedo bodhisattādhikāraparicchedo byākaraṇaparicchedo bodhisattapadhānaparicchedo āyuparicchedo parinibbānaparicchedoti imehi pāḷiyā āgatehi bāvīsatiyā paricchedehi paricchinno vavatthito .Pāḷianāruḷho pana sambahulavāro pettha ānetabbo .
So agāravāsaparicchedo pāsādattayaparicchedo nāṭakitthiparicchedo aggamahesiparicchedo puttaparicchedo yānaparicchedo abhinikkhamanaparicchedo
P0.3 padhānaparicchedo upaṭṭhākaparicchedo vihāraparicchedoti dasadhā vavatthito hoti .Taṃ sambahulavārampi , yathāṭṭhāne mayaṃ pana ;
Dassetvāva gamissāma , tattha tattha samāsato .
So evaṃ vavatthito pana –
Kenāyaṃ desito kattha , kassatthāya ca desito ;
Kimatthāya kadā kassa , vacanaṃ kena cābhato .
Sabbametaṃ vidhiṃ vatvā , pubbameva samāsato ;
Pacchāhaṃ buddhavaṃsassa , karissāmatthavaṇṇananti .
Tattha kenāyaṃ desitoti ayaṃ buddhavaṃso kena desito ?
Sabbadhammesu appaṭihatañāṇacārena dasabalena catuvesārajjavisāradena dhammarājena
M0.4 dhammassāminā tathāgatena sabbaññunā sammāsambuddhena desito .Kattha desitoti ?
Kapilavatthumahānagare nigrodhārāmamahāvihāre paramarucirasandassane devamanussanayananipātabhūte ratanacaṅkame caṅkamantena desito .
Kassatthāya
V0.4 ca desitoti ?Dvāsītiyā ñātisahassānaṃ anekakoṭīnañca devamanussānaṃ atthāya desito .
Kimatthāya desitoti ?
Caturoghanittharaṇatthāya desito .
Kadā desitoti bhagavā hi paṭhamabodhiyaṃ vīsativassāni anibaddhavāso hutvā yattha yattha phāsukaṃ hoti , tattha tattheva gantvā vasi .
Kathaṃ ?
Paṭhamaṃ vassaṃ isipatane dhammacakkaṃ ( saṃ . ni .5.1081; mahāva .13 ādayo ; paṭi . ma .2.30) pavattetvā aṭṭhārasa brahmakoṭiyo amatapānaṃ pāyetvā bārāṇasiṃ upanissāya isipatane migadāye vasi .
Dutiyaṃ vassaṃ rājagahaṃ upanissāya veḷuvane mahāvihāre .
Tatiyacatutthāni pi tattheva .
Pañcamaṃ vesāliṃ upanissāya mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ .
Chaṭṭhaṃ makulapabbate .
Sattamaṃ tāvatiṃsabhavane .
Aṭṭhamaṃ bhaggesu saṃsumāragiriṃ upanissāya bhesakaḷāvane .
Navamaṃ kosambiyaṃ .
Dasamaṃ pālileyyakavanasaṇḍe .
Ekādasamaṃ nāḷāyaṃ brāhmaṇagāme .
Dvādasamaṃ verañjāyaṃ .
Terasamaṃ cāliyapabbate .
Cuddasamaṃ jetavanamahāvihāre .
Pañcadasamaṃ kapilavatthumahānagare .
Soḷasamaṃ āḷavakaṃ dametvā caturāsītipāṇasahassāni amatapānaṃ pāyetvā āḷaviyaṃ .
Sattarasamaṃ rājagaheyeva .
Aṭṭhārasamaṃ cāliyapabbateyeva .
Tathā ekūnavīsatimaṃ vīsatimaṃ pana vassaṃ rājagaheyeva vasi .
Tena
P0.4 vuttaṃ –‘‘ bhagavā hi paṭhamabodhiyaṃ vīsativassāni anibaddhavāso hutvā yattha yattha phāsukaṃ hoti , tattha tattheva gantvā vasī ’’ ti .
Tato paṭṭhāya pana sāvatthiṃyeva upanissāya jetavanamahāvihāre ca pubbārāme ca dhuvaparibhogavasena vasi .
Yadā pana satthā buddho hutvā bārāṇasiyaṃ isipatane migadāye paṭhamaṃ vassaṃ vasitvā vuṭṭhavasso pavāretvā uruvelaṃ gantvā tattha tayo māse vasanto tebhātikajaṭile dametvā bhikkhusahassehi kataparivāro
M0.5 phussamāsapuṇṇamāyaṃ rājagahaṃ gantvā dve māse tattheva vasi , tadā bārāṇasito nikkhantassa panassa pañca māsā jātā .Sakalo hemanto atikkanto .
Udāyittherassa āgatadivasato sattaṭṭhadivasā vītivattā .
So pana phaggunīpuṇṇamāsiyaṃ cintesi –
‘‘ atikkanto hemanto , vasantakālo anuppatto , samayo tathāgatassa kapilapuraṃ gantun ’’ ti .
So evaṃ cintetvā kulanagaragamanatthāya saṭṭhimattāhi gāthāhi gamanavaṇṇaṃ vaṇṇesi .
Atha satthā cassa vacanaṃ sutvā ñātisaṅgahaṃ kātukāmo hutvā aṅgamagadhavāsīnaṃ kulaputtānaṃ dasahi sahassehi kapilavatthuvāsīnaṃ dasahi sahassehīti sabbeheva vīsatiyā khīṇāsavasahassehi parivuto rājagahato nikkhamitvā divase divase yojanaṃ gacchanto rājagahato saṭṭhiyojanaṃ kapilavatthupuraṃ
V0.5 dvīhi māsehi sampāpuṇitvā tattha ñātīnaṃ vandāpanatthaṃ yamakapāṭihāriyaṃ akāsi .Tadāyaṃ buddhavaṃso desito .
Kassa vacanan ti ?
Sāvakapaccekabuddhānaṃ asādhāraṇaṃ sammāsambuddhasseva vacanaṃ .
Kenābhatoti ?
Ācariyaparamparāya ābhato .
Ayañhi sāriputtatthero bhaddajī tisso kosiyaputto siggavo moggaliputto sudatto dhammiko dāsako soṇako revatoti evamādīhi yāva tatiyasaṅgītikālā ābhato , tato uddhampi tesaṃyeva sissānusissehīti evaṃ tāva ācariyaparamparāya yāvajjakālā ābhatoti veditabbo .
Ettāvatā –
‘‘ Kenāyaṃ desito kattha , kassatthāya ca desito ;
Kimatthāya kadā kassa , vacanaṃ kena cābhato ’’ ti .
–
Ayaṃ gāthā vuttatthā hoti .