Tattha itīti evaṃ , anena pakārenāti attho .Imasmiṃ sati idaṃ hotīti imasmiṃ avijjādike paccaye sati idaṃ saṅkhārādikaṃ phalaṃ hoti .Imassuppādā idaṃ uppajjatīti imassa avijjādikassa paccayassa uppādā idaṃ saṅkhārādikaṃ phalaṃ uppajjatīti attho .Imasmiṃ asati idaṃ na hoti , imassa nirodhā idaṃ nirujjhatīti avijjādīnaṃ abhāve saṅkhārādīnaṃ abhāvassa avijjādīnaṃ nirodhe saṅkhārādīnaṃ nirodhassa ca dutiyatatiyasuttavacanena etasmiṃ paccayalakkhaṇe niyamo dassito hoti – imasmiṃ sati eva , nāsati .Imassuppādā eva , nānuppādā .Anirodhā eva , na nirodhāti .Tenetaṃ lakkhaṇaṃ antogadhaniyamaṃ idha paṭiccasamuppādassa
V0.32 vuttanti daṭṭhabbaṃ .Nirodhoti ca avijjādīnaṃ virāgādhigamena āyatiṃ anuppādo appavatti .Tathā hi vuttaṃ –‘‘ avijjāya tveva asesavirāganirodhā saṅkhāranirodho ’’ tiādi .Nirodhanirodhī ca uppādanirodhībhāvena vutto ‘‘ imassa nirodhā idaṃ nirujjhatī ’’ ti .
TenetaṃM0.36 dasseti – anirodho uppādo nāma , so cettha atthibhāvotipi vuccatīti .‘‘ Imasmiṃ sati idaṃ hotī ’’ ti idameva hi lakkhaṇaṃ pariyāyantarena ‘‘ imassa uppādā idaṃ uppajjatī ’’ ti vadantena parena purimaṃ visesitaṃ hoti .Tasmā na dharamānataṃyeva sandhāya ‘‘ imasmiṃ satī ’’ ti vuttaṃ , atha kho maggena aniruddhabhāvañcāti viññāyati .Yasmā ca ‘‘ imasmiṃ asati idaṃ na hoti , imassa nirodhā idaṃ nirujjhatī ’’ tiP0.39 dvidhāpi uddiṭṭhassa lakkhaṇassa niddesaṃ vadantena ‘‘ avijjāya tveva asesavirāganirodhā saṅkhāranirodho ’’ tiādinā nirodho eva vutto , tasmā natthibhāvopi nirodho evāti natthibhāvaviruddho atthibhāvo anirodhoti dassitaṃ hoti .Tena anirodhasaṅkhātena atthibhāvena uppādaṃ viseseti .Tato na idha atthibhāvamattaṃ uppādoti attho adhippeto , atha kho anirodhasaṅkhāto atthibhāvo cāti ayamattho vibhāvitoti .Evametaṃ lakkhaṇadvayavacanaṃ aññamaññavisesanavisesitabbabhāvena sātthakanti veditabbaṃ .
Ko panāyaṃ anirodho nāma , yo ‘‘ atthibhāvo , uppādo ’’ ti ca vuccatīti ?Appahīnabhāvo ca , anibbattitaphalārahatāpahānehi phalānuppādanārahatā ca .Ye hi pahātabbā akusalā dhammā , tesaṃ ariyamaggena asamugghāṭitabhāvo ca .Ye pana na pahātabbā kusalābyākatā dhammā , yāni tesu saṃyojanāni akhīṇāsavānaṃ tesaṃ aparikkhīṇatā ca .Asamugghāṭitānusayatāya hi sasaṃyojanā khandhappavatti paṭiccasamuppādo .Tathā ca vuttaṃ –
‘‘ Yāya ca , bhikkhave , avijjāya nivutassa bālassa yāya ca taṇhāya sampayuttassa ayaṃ kāyo samudāgato , sā ceva avijjā bālassa appahīnā , sā ca taṇhā aparikkhīṇā .Taṃ kissa hetu ?Na , bhikkhave , bālo acari brahmacariyaṃ sammā dukkhakkhayāya , tasmā bālo kāyassa bhedā kāyūpago hoti , so kāyūpago samāno na parimuccati jātiyā jarāmaraṇenā ’’ tiādi ( saṃ . ni .2.19).
KhīṇasaṃyojanānaṃM0.37V0.33 pana avijjāya abhāvato saṅkhārānaṃ , taṇhupādānānaṃ abhāvato upādānabhavānaṃ asambhavoti vaṭṭassa upacchedo paññāyissatīti .Tenevāha –‘‘ Channaṃ tveva , phagguṇa , phassāyatanānaṃ asesavirāganirodhā phassanirodho , phassanirodhā vedanānirodho ’’ tiādi ( saṃ . ni .2.12).Na hi aggamaggādhigamato uddhaṃ yāva parinibbānā saḷāyatanādīnaṃ appavatti .Atha kho natthitā nirodhasaddavacanīyatā khīṇasaṃyojanatāti nirodho vutto .Apica cirakatampi kammaṃ anibbattitaphalatāya appahīnāhāratāya ca phalārahaṃ santaṃ eva nāma hoti , na nibbattitaphalaṃP0.40 , nāpi pahīnāhāranti .Phaluppattipaccayānaṃ avijjāsaṅkhārādīnaṃ vuttanayeneva phalārahabhāvo anirodhoti veditabbo .Evaṃ aniruddhabhāveneva hi yena vinā phalaṃ na sambhavati , taṃ kāraṇaṃ atītantipi imasmiṃ satīti iminā vacanena vuttaṃ .Tatoyeva ca avusitabrahmacariyassa appavattidhammataṃ anāpanno paccayuppādo kālabhedaṃ anāmasitvā anivattanāya eva imassa uppādāti vutto .Atha vā avasesapaccayasamavāye avijjamānassapi vijjamānassa viya pageva vijjamānassa yā phaluppattiabhimukhatā , sā imassa uppādāti vuttā .Tathā hi tato phalaṃ uppajjatīti tadavatthaṃ kāraṇaṃ phalassa uppādanabhāvena uṭṭhitaṃ uppatitaṃ nāma hoti , na vijjamānampi atadavatthanti tadavatthatā uppādoti veditabbo .Tattha satīti iminā vijjamānatāmattena paccayabhāvaṃ vadanto abyāpārataṃ paṭiccasamuppādassa dasseti .Uppādāti uppattidhammataṃ asabbakālabhāvitaṃ phaluppattiabhimukhatañca dīpento aniccataṃ paṭiccasamuppādassa dasseti .‘‘ Sati , nāsati , uppādā , na nirodhā ’’ ti pana hetuatthehi bhummanissakkavacanehi samatthitaṃ nidānasamudayajātipabhavabhāvaṃ paṭiccasamuppādassa dasseti .Hetuatthatā cettha bhummavacane yassa bhāve tadavinābhāviphalassa bhāvo lakkhīyati , tattha pavattiyā veditabbā yathā ‘‘ adhanānaṃ dhane ananuppadīyamāne dāliddiyaṃ vepullaṃ agamāsī ’’ ti ( dī . ni .3.91) ca ‘‘ nipphannesu sassesu subhikkhaṃ jāyatī ’’ ti ca .Nissakkavacanassāpi hetuatthatā phalassa pabhave pakatiyañca pavattito yathā ‘‘ kalalā hotiM0.38 abbudaṃ , abbudā jāyatī pesī ’’ ti ( saṃ . ni .1.235) ca ‘‘ himavatā gaṅgā pabhavanti , siṅgato saro jāyatī ’’ ti ca .Avijjādibhāve ca tadavinābhāvena saṅkhārādibhāvo lakkhīyati , avijjādīhi ca saṅkhārādayo pabhavanti pakariyantiV0.34 cāti te tesaṃ pabhavo pakati ca , tasmā tadatthadīpanatthaṃ ‘‘ imasmiṃ sati imassa uppādā ’’ ti hetuatthe bhummanissakkaniddesā katāti .
YasmāP0.41 cettha ‘‘ imasmiṃ sati idaṃ hoti , imassuppādā idaṃ uppajjatī ’’ ti saṅkhepena uddiṭṭhassa paṭiccasamuppādassa ‘‘ avijjāpaccayā saṅkhārā ’’ tiādiko niddeso , tasmā yathāvutto atthibhāvo uppādo ca tesaṃ tesaṃ paccayuppannadhammānaṃ paccayabhāvoti viññāyati .Na hi aniruddhatāsaṅkhātaṃ atthibhāvaṃ uppādañca anivattasabhāvatāsaṅkhātaṃ udayāvatthatāsaṅkhātaṃ vā ‘‘ sati eva , nāsati , uppādā eva , na nirodhā ’’ ti antogadhaniyamehi vacanehi abhihitaṃ muñcitvā añño paccayabhāvo nāma atthi , tasmā yathāvutto atthibhāvo uppādo ca paccayabhāvoti veditabbaṃ .Yepi paṭṭhāne āgatā hetuādayo catuvīsati paccayā , tepi etasseva paccayabhāvassa visesāti veditabbā .Iti yathā vitthārena anulomaṃ paṭiccasamuppādaṃ manasi akāsi , taṃ dassetuṃ ,‘‘ yadidaṃ avijjāpaccayā saṅkhārā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha yadidan ti nipāto , tassa yo ayanti attho .Avijjāpaccayātiādīsu avindiyaṃ kāyaduccaritādiṃ vindatīti avijjā , vindiyaṃ kāyasucaritādiṃ na vindatīti avijjā , dhammānaṃ aviparītasabhāvaṃ aviditaṃ karotīti avijjā , antavirahite saṃsāre bhavādīsu satte javāpetīti avijjā , avijjamānesu javati vijjamānesu na javatīti avijjā , vijjāya paṭipakkhāti avijjā , sā ‘‘ dukkhe aññāṇan ’’ tiādinā catubbidhā veditabbā .Paṭicca na vinā phalaṃ eti uppajjati ceva pavattati cāti paccayo , upakārakattho vā paccayo .Avijjā ca sā paccayo cāti avijjāpaccayo , tasmā avijjāpaccayā .Saṅkharontīti saṅkhārā , lokiyakusalākusalacetanā , sā puññāpuññāneñjābhisaṅkhāravasena tividhā veditabbā .Vijānātīti viññāṇaṃ , taṃ lokiyavipākaviññāṇavasena dvattiṃsavidhaṃ .Namatīti nāmaṃ , vedanādikkhandhattayaṃ .Ruppatīti rūpaṃ , bhūtarūpaṃ cakkhādiupādārūpañca .Āyatati āyatañcaM0.39 saṃsāradukkhaṃ nayatīti āyatanaṃP0.42 .Phusatīti phasso .Vedayatīti vedanā .Idampi dvayaṃ dvāravasena chabbidhaṃ , vipākavasena gahaṇe chattiṃsavidhaṃ .Paritassatīti taṇhā , sā kāmataṇhādivasena saṅkhepato tividhā , vitthārato aṭṭhuttarasatavidhā ca .Upādīyatīti upādānaṃ , taṃ kāmupādānādivasena catubbidhaṃ .Bhavati bhāvayati cāti bhavo , so kammūpapattibhedato duvidho .Jananaṃ jāti .Jīraṇaṃ jarā .Maranti tenāti maraṇaṃ .Socanaṃ soko .Paridevanaṃ paridevo .Dukkhayatīti dukkhaṃ , uppādaṭṭhitivasena dvedhā khaṇatīti dukkhaṃ .Dumanassa bhāvo domanassaṃ .Bhuso āyāso upāyāsoV0.35 .Sambhavantīti nibbattanti .Na kevalañca sokādīhiyeva , atha kho sabbapadehi ‘‘ sambhavantī ’’ ti padassa yojanā kātabbā .Evañhi ‘‘ avijjāpaccayā saṅkhārā sambhavantī ’’ ti paccayapaccayuppannavavatthānaṃ dassitaṃ hoti .Esa nayo sabbattha .Tattha aññāṇalakkhaṇā avijjā , sammohanarasā , chādanapaccupaṭṭhānā , āsavapadaṭṭhānā .Abhisaṅkharaṇalakkhaṇā saṅkhārā , āyūhanarasā , saṃvidahanapaccupaṭṭhānā , avijjāpadaṭṭhānā .Vijānanalakkhaṇaṃ viññāṇaṃ , pubbaṅgamarasaṃ , paṭisandhipaccupaṭṭhānaṃ , saṅkhārapadaṭṭhānaṃ , vatthārammaṇapadaṭṭhānaṃ vā .Namanalakkhaṇaṃ nāmaṃ , sampayogarasaṃ , avinibbhogapaccupaṭṭhānaṃ , viññāṇapadaṭṭhānaṃ .Ruppanalakkhaṇaṃ rūpaṃ , vikiraṇarasaṃ , appaheyyabhāvapaccupaṭṭhānaṃ , viññāṇapadaṭṭhānaṃ .Āyatanalakkhaṇaṃ saḷāyatanaṃ , dassanādirasaṃ , vatthudvārabhāvapaccupaṭṭhānaṃ , nāmarūpapadaṭṭhānaṃ .Phusanalakkhaṇo phasso , saṅghaṭṭanaraso , saṅgatipaccupaṭṭhāno , saḷāyatanapadaṭṭhāno .AnubhavanalakkhaṇāP0.43 vedanā , visayarasasambhogarasā , sukhadukkhapaccupaṭṭhānā , phassapadaṭṭhānā .Hetubhāvalakkhaṇā taṇhā , abhinandanarasā , atittibhāvapaccupaṭṭhānā , vedanāpadaṭṭhānā .Gahaṇalakkhaṇaṃ upādānaṃ , amuñcanarasaṃ , taṇhādaḷhattadiṭṭhipaccupaṭṭhānaṃ , taṇhāpadaṭṭhānaṃ .Kammakammaphalalakkhaṇo bhavo , bhavanabhāvanaraso , kusalākusalābyākatapaccupaṭṭhāno , upādānapadaṭṭhāno .Tattha tattha bhave paṭhamābhinibbattilakkhaṇā jāti , niyyātanarasā , atītabhavato idhuppannapaccupaṭṭhānā , dukkhavicittatāpaccupaṭṭhānā vā .Khandhaparipākalakkhaṇā jarā , maraṇūpanayanarasā , yobbanavināsapaccupaṭṭhānā .Cutilakkhaṇaṃ maraṇaṃM0.40 , visaṃyogarasaṃ , gativippavāsapaccupaṭṭhānaṃ .Antonijjhānalakkhaṇo soko , cetaso nijjhānaraso , anusocanapaccupaṭṭhāno .Lālappanalakkhaṇo paridevo , guṇadosaparikittanaraso , sambhamapaccupaṭṭhāno .Kāyapīḷanalakkhaṇaṃ dukkhaṃ , duppaññānaṃ domanassakaraṇarasaṃ , kāyikābādhapaccupaṭṭhānaṃ .Cittapīḷanalakkhaṇaṃ domanassaṃ , manovighātanarasaṃ , mānasabyādhipaccupaṭṭhānaṃ .Cittaparidahanalakkhaṇo upāyāso , nitthunanaraso , visādapaccupaṭṭhāno .Evamete avijjādayo lakkhaṇāditopi veditabbāti .Ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana sabbākārasampannaṃ vinicchayaṃ icchantena sammohavinodaniyā ( vibha . aṭṭha .225) vibhaṅgaṭṭhakathāya gahetabbo .Evan ti niddiṭṭhassa nidassanaṃ , tena avijjādīheva kāraṇehi , na issaranimmānādīhīti dasseti .Etassāti yathāvuttassa .Kevalassāti asammissassa sakalassa vā .Dukkhakkhandhassāti
V0.36 dukkhasamūhassa , na sattassa , nāpi jīvassa , nāpi subhasukhādīnaṃ .Samudayo hotīti nibbatti sambhavati .Tassattho – yadāti yasmiṃ kāle .Haveti byattanti imasmiṃ atthe nipāto .Keci pana ‘‘ haveti āhave yuddhe ’’ ti atthaṃ vadanti ,‘‘ yodhetha māraṃ paññāvudhenā ’’ ti ( dha . pa .40) vacanato kilesamārena yujjhanasamayeti tesaṃ adhippāyo .Pātubhavantīti uppajjanti .Dhammāti anulomapaccayākārapaṭivedhasādhakā bodhipakkhiyadhammā .Atha vā pātubhavantīti pakāsenti , abhisamayavasena byattā pākaṭā honti .Dhammāti catuariyasaccadhammā , ātāpo vuccati kilesasantāpanaṭṭhena vīriyaṃ .
Ātāpinoti sammappadhānavīriyavato .Jhāyatoti ārammaṇūpanijjhānena
M0.41 lakkhaṇūpanijjhānena jhāyantassa .Brāhmaṇassāti bāhitapāpassa khīṇāsavassa .Athassa kaṅkhā vapayanti sabbāti athassa evaṃ pātubhūtadhammassa yā etā ‘‘ ko nu kho , bhante , phusatīti .No kallo pañhoti bhagavā avocā ’’ tiādinā ( saṃ . ni .2.12) nayena ,‘‘ katamaṃ nu kho , bhante , jarāmaraṇaṃ , kassa ca panidaṃ jarāmaraṇanti .No kallo pañhoti bhagavā avocā ’’ tiādinā ( saṃ . ni .2.35) nayena paccayākāre kaṅkhā vuttā , yā ca paccayākārasseva appaṭividdhattā ‘‘ ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhānan ’’ tiādinā ( ma . ni .1.18; saṃ . ni .2.20) soḷasa kaṅkhā āgatā .Tā sabbā vapayanti apagacchanti nirujjhanti .
Kasmā ?Yato pajānāti sahetudhammaṃ , yasmā avijjādikena hetunā sahetukaṃ imaṃ saṅkhārādikaṃ kevalaṃ dukkhakkhandhadhammaṃ pajānāti aññāsi paṭivijjhīti .