Pathamatatīyāruppa paṭisandhīnaṃ paññatti bhūtaṃ dutīyacatutthāruppapaṭisandhīnaṃ mahaggatabhūtanti vuttaṃ yathārahan ti .
Āruppesu uparibhūminibbattānaṃ arūpīnaṃ heṭṭhimajjhānāni paṭipassambhanti .Na ca te tāni puna āyūhantīti vuttaṃ heṭṭhimāruppa vajjitāti .Pamādapakkhe patitvā vissaṭṭhajjhānānaṃ tatoyevaca appahīnehi orambhāviya saṃyojanehi heṭṭhabhāgaṃ ākaḍḍhita mānasānaṃ kāmabhave uppajjamānānaṃ tesaṃ thapetvā tihetu kukkaṭṭhabhūtaṃ upacārajjhānacetanaṃ aññaṃ dubbalakammaṃ okāsaṃ nalabhatīti vuttaṃ tathā kāmatihetukāti .Tathā hi aṅguttaraṭṭha kathāyaṃ-na hi tassa upacārajjhānato balavataraṃnāma kammaṃ atthīti vuttaṃ .Ṭīkāyañca na hi tassa .La .Atthīti iminā tato cavantānaṃ upacārajjhānameva paṭisandhijanakaṃ kammanti dīpetīti vuttanti .Rūpāvacarapaṭisandhi pana tesaṃ natthiyeva .Evañca katvā yamakearūpadhātuyā cutassa arūpadhātuṃ upapajjantassātivā arūpa dhātuyā cutassa kāmadhātuṃ upapajjantassātivā vuttaṃ .Na pana vuttaṃ arūpadhātuyā cutassa rūpadhātuṃ upapajjantassāti .
Rūpa lokato
M0.267 cavantānaṃ pana aññaṃ dubbalakammaṃ okāsaṃ nalabhatīti navattabbaṃ .Evaṃsantepi suṭṭhu vikkhambhitanīvaraṇānaṃ tesaṃ appanā pattajjhānavisesena suparibhāvitacittasantānattā jaccandhādivipatti janakaṃ dvihetukomakakammaṃpi okāsaṃ na labhati .Kuto apāyagāmikammanti vuttaṃ ahetuka rahitā siyun ti .
[173] Vibhāvaniyaṃ pana
‘‘ Upacārajjhānā nubhāveneva duhetuka tihetuka paṭisandhiyo siyun ’’ ti vuttaṃ .Taṃ vicāretabbaṃ .
Yadi hi taṃ paṭisandhidānaṃ sandhāya vuttaṃ siyā .Duhetukapaṭi sandhi na yujjati .Na hi suṭṭhu vikkhambhitanīvaraṇānaṃ appanāvīthiyaṃ pavattaṃ upacārajjhānaṃ tihetukomakaṃnāma sambhavatīti .Atha kammantarassa upatthambhanaṃ sandhāya vuttaṃ siyā .Sayaṃ balavatarassapi sato paṭisandhiṃ adatvā dubbalassa kammantarassa upatthambhane kāraṇaṃ natthīti .Yasmā pana rūpabrahmānaṃ upacārajjhānato aññānipi kāyavacīmanokammakusalāni uppajjantiyeva tāniyevaca kānici tihetukomakānipi kānici dvihetukukkaṭṭhānipi bhavanti .Oḷārikānaṃ pana nīvaraṇānaṃ suṭṭhu vikkhambhitattā savipattikapaṭi sandhijanakāni dvihetukomakāni tesaṃ nuppajjanti .Aparapariyāya bhūtānica tādisāni tesaṃ okāsaṃ nalabbhanti .Nānārammaṇesuca nesaṃ chandovā nikantivā pavattatiyeva .Yena nānākammānipi vipaccituṃ okāsaṃ labhanti .Yenaca te cakkhu sotadvārehipi tato cavanti .Tasmā ettha upacārajjhānena kāraṇaṃ avatvā vuttanayeneva taṃkāraṇaṃ vattuṃ yuttanti daṭṭhabbaṃ .Kāmatihetumhā cutiyā paraṃ sabbā vīsati paṭisandhiyo siyuṃ .Itarā duhetukāhetukacutito paraṃ kāmesveva bhavesu dasapaṭisandhiyo siyunti yojanā .Evaṃ paṭisandhikkhaṇe visayappavattiyā saha vīthimuttacittānaṃ pavattākāraṃ dassetvā idāni pavattikāle paraṃparabhavesuca dassetuṃ iccevan tiādimāha .Paṭisandhinirodhānantaratoti paṭisandhiyā nirodhassa bhaṅgassa anantarakālato .
M0.268 Tamevacittan ti tassadise tabbohāro daṭṭhabbo .Yathā tāniyeva osadhānīti .Yāva cuticittuppādāti ettha cutiggahaṇena tadāsanna vīthicittānampi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ .Asati vīthicittuppādeti antarantarā vīthicittānaṃ uppattiyā asati .