Idāni
V1.187 sikkhāpadavibhaṅgassa atthaṃ vaṇṇayissāma .Yaṃ vuttaṃ yo panāti yo yādisotiādi .Ettha yo panāti vibhajitabbapadaṃ ;yo yādisotiādīni tassa vibhajanapadāni .Ettha ca yasmā panāti nipātamattaṃ ;yoti atthapadaṃ ;tañca aniyamena puggalaṃ dīpeti , tasmā tassa atthaṃ dassento aniyamena puggaladīpakaṃ yo saddameva āha .Tasmā ettha evamattho veditabbo – yo panāti yo yokocīti vuttaṃ hoti .Yasmā pana yo yokoci nāma , so avassaṃ liṅga-yutta-jāti-nāma-gotta-sīla-vihāra-gocaravayesu ekenākārena paññāyati , tasmā taṃ tathā ñāpetuṃ taṃ pabhedaṃ pakāsento ‘‘ yādiso ’’ tiādimāha .Tattha yādisoti liṅgavasena yādiso vā tādiso vā hotu ;dīgho vā rasso vā kāḷo vā odāto vā maṅguracchavi vā kiso vā thūlo vāti attho .Yathāyuttoti yogavasena yena vā tena vā yutto hotu ;navakammayutto vā uddesayutto vā vāsadhurayutto vāti attho .Yathājaccoti jātivasena yaṃjacco vā taṃjacco vā hotu ;khattiyo vā brāhmaṇo vā vesso vā suddo vāti attho .Yathānāmoti nāmavasena yathānāmo vā tathānāmo vā hotu ;buddharakkhito vā dhammarakkhito vā saṅgharakkhito vāti attho .Yathāgottoti gottavasena yathāgotto vā tathāgotto vā yena vā tena vā gottena hotu ;kaccāyano vā vāsiṭṭho vā kosiyo vāti attho .Yathāsīloti sīlesu yathāsīlo vā tathāsīlo vā hotu ;navakammasīlo vā uddesasīlo vā vāsadhurasīlo vāti attho .Yathāvihārīti vihāresupi yathāvihārī vā tathāvihārī vā hotu ;navakammavihārī vā uddesavihārī vā vāsadhuravihārī vāti attho .Yathāgocaroti gocaresupi yathāgocaro vā tathāgocaro vā hotu ;navakammagocaroP1.239 vā uddesagocaro vā vāsadhuragocaro vāti attho .Thero vāti ādīsu vayovuḍḍhādīsu yo vā so vā hotu ;paripuṇṇadasavassatāya thero vā ūnapañcavassatāya navo vā atirekapañcavassatāyaM1.204 majjhimo vāti attho .Atha kho sabbova imasmiṃ atthe eso vuccati ‘‘ yo panā ’’ ti .Bhikkhuniddese bhikkhatīti bhikkhako ;labhanto vā alabhanto vā ariyāya yācanāya yācatīti attho .Buddhādīhi ajjhupagataṃ bhikkhācariyaṃ ajjhupagatattā bhikkhācariyaṃ ajjhupagato nāma .Yo hi koci appaṃ vā mahantaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya agārasmā anagāriyaṃ pabbajito , so kasigorakkhādīhi jīvikakappanaṃ hitvā liṅgasampaṭicchaneneva bhikkhācariyaṃ ajjhupagatoti bhikkhu .Parapaṭibaddhajīvikattā vā vihāramajjhe kājabhattaṃ bhuñjamānopi
V1.188 bhikkhācariyaṃ ajjhupagatoti bhikkhu ;piṇḍiyālopabhojanaṃ nissāya pabbajjāya ussāhajātattā vā bhikkhācariyaṃ ajjhupagatoti bhikkhu .Agghaphassavaṇṇabhedena bhinnaṃ paṭaṃ dhāretīti bhinnapaṭadharo .Tattha satthakacchedanena agghabhedo veditabbo .Sahassagghanakopi hi paṭo satthakena khaṇḍākhaṇḍikaṃ chinno bhinnaggho hoti .Purimagghato upaḍḍhampi na agghati .Suttasaṃsibbanena phassabhedo veditabbo .Sukhasamphassopi hi paṭo suttehi saṃsibbito bhinnaphasso hoti .Kharasamphassataṃ pāpuṇāti .Sūcimalādīhi vaṇṇabhedo veditabbo .Suparisuddhopi hi paṭo sūcikammato paṭṭhāya sūcimalena , hatthasedamalajallikāhi , avasāne rajanakappakaraṇehi ca bhinnavaṇṇo hoti ;pakativaṇṇaṃ vijahati .Evaṃ tīhākārehi bhinnapaṭadhāraṇato bhinnapaṭadharoti bhikkhu .Gihivatthavisabhāgānaṃ vā kāsāvānaṃ dhāraṇamatteneva bhinnapaṭadharoti bhikkhu .Samaññāyāti paññattiyā vohārenāti attho .
Samaññāya eva hi ekacco ‘‘ bhikkhū ’’ ti paññāyati .
Tathā hi nimantanādimhi bhikkhūsu gaṇiyamānesu sāmaṇerepi gahetvā ‘‘ sataṃ bhikkhū sahassaṃ bhikkhū ’’ ti vadanti .
Paṭiññāyāti attano paṭijānanena paṭiññāyapi hi ekacco ‘‘ bhikkhū ’’ ti paññāyati .
Tassa ‘‘ ko etthāti ?
Ahaṃ , āvuso , bhikkhū ’’ ti ( a . ni .10.96) evamādīsu sambhavo daṭṭhabboP1.240 .
Ayaṃ pana ānandattherena vuttā dhammikā paṭiññā .
Rattibhāge pana dussīlāpi paṭipathaṃ āgacchantā ‘‘ ko etthā ’’ ti vutte adhammikāya paṭiññāya abhūtāya ‘‘ mayaṃ bhikkhū ’’ ti vadanti .
EhiM1.205 bhikkhūti ehi bhikkhu nāma bhagavato ‘‘ ehi bhikkhū ’’ ti vacanamattena bhikkhubhāvaṃ ehibhikkhūpasampadaṃ patto .
Bhagavā hi ehibhikkhubhāvāya upanissayasampannaṃ puggalaṃ disvā rattapaṃsukūlantarato suvaṇṇavaṇṇaṃ dakkhiṇahatthaṃ nīharitvā brahmaghosaṃ nicchārento ‘‘ ehi , bhikkhu , cara brahmacariyaṃ sammā dukkhassa antakiriyāyā ’’ ti vadati .
Tassa saheva bhagavato vacanena gihiliṅgaṃ antaradhāyati , pabbajjā ca upasampadā ca ruhati .
Bhaṇḍu kāsāyavasano hoti .
Ekaṃ nivāsetvā ekaṃ pārupitvā ekaṃ aṃse ṭhapetvā vāmaṃsakūṭe āsattanīluppalavaṇṇamattikāpatto –
‘‘ Ticīvarañca patto ca , vāsi sūci ca bandhanaṃ ;
Parissāvanena aṭṭhete , yuttayogassa bhikkhuno ’’ ti .
EvaṃV1.189 vuttehi aṭṭhahi parikkhārehi sarīre paṭimukkehiyeva saṭṭhivassikatthero viya iriyāpathasampanno buddhācariyako buddhupajjhāyako sammāsambuddhaṃ vandamānoyeva tiṭṭhati .
Bhagavā hi paṭhamabodhiyaṃ ekasmiṃ kāle ehibhikkhūpasampadāya eva upasampādeti .
Evaṃ upasampannāni ca sahassupari ekacattālīsuttarāni tīṇi bhikkhusatāni ahesuṃ ;
seyyathidaṃ – pañca pañcavaggiyattherā , yaso kulaputto , tassa parivārā catupaṇṇāsa sahāyakā , tiṃsa bhaddavaggiyā , sahassapurāṇajaṭilā , saddhiṃ dvīhi aggasāvakehi aḍḍhateyyasatā paribbājakā , eko aṅgulimālattheroti .
Vuttañhetaṃ aṭṭhakathāyaṃ –
‘‘ Tīṇi sataṃ sahassañca , cattālīsaṃ punāpare ;
Eko ca thero sappañño , sabbe te ehibhikkhukā ’’ ti .
Na kevalañca ete eva , aññepi bahū santi .
Seyyathidaṃ – tisataparivāro selo brāhmaṇo , sahassaparivāro mahākappino , dasasahassāP1.241 kapilavatthuvāsino kulaputtā , soḷasasahassā pārāyanikabrāhmaṇāti evamādayo .
Te pana vinayapiṭake pāḷiyaṃ na niddiṭṭhattā na vuttā .
Ime tattha niddiṭṭhattā vuttāti .
‘‘ Sattavīsa sahassāni , tīṇiyeva satāni ca ;
Etepi sabbe saṅkhātā , sabbe te ehibhikkhukā ’’ ti .
TīhiM1.206 saraṇagamanehi upasampannoti ‘‘ buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmī ’’ tiādinā nayena tikkhattuṃ vācaṃ bhinditvā vuttehi tīhi saraṇagamanehi upasampanno .
Ayañhi upasampadā nāma aṭṭhavidhā – ehibhikkhūpasampadā , saraṇagamanūpasampadā , ovādapaṭiggahaṇūpasampadā , pañhabyākaraṇūpasampadā , garudhammapaṭiggahaṇūpasampadā , dūtenūpasampadā , aṭṭhavācikūpasampadā , ñatticatutthakammūpasampadāti .
Tattha ehibhikkhūpasampadā , saraṇagamanūpasampadā ca vuttā eva .
Ovādapaṭiggahaṇūpasampadā nāma ‘‘ tasmātiha te , kassapa , evaṃ sikkhitabbaṃ –
‘ tibbaṃ me hirottappaṃ paccupaṭṭhitaṃ bhavissati theresu navesu majjhimesu cā ’ ti .
Evañhi te , kassapa , sikkhitabbaṃ .
Tasmātiha te , kassapa , evaṃ sikkhitabbaṃ –
‘ yaṃ kiñci dhammaṃ sossāmi kusalūpasaṃhitaṃ , sabbaṃ taṃ aṭṭhiṃ katvā manasi katvā sabbacetasā samannāharitvā ohitasoto dhammaṃ sossāmī ’ ti .
Evaṃ hi te , kassapa , sikkhitabbaṃ .
Tasmātiha te , kassapa , evaṃ sikkhitabbaṃV1.190 –
‘ sātasahagatā ca me kāyagatāsati na vijahissatī ’ ti .
Evañhi te , kassapa , sikkhitabban ’’ ti ( saṃ . ni .2.154) iminā ovādapaṭiggahaṇena mahākassapattherassa anuññātaupasampadā .
Pañhabyākaraṇūpasampadā nāma sopākassa anuññātaupasampadā .
Bhagavā kira pubbārāme anucaṅkamantaṃ sopākasāmaṇeraṃ ‘‘‘ uddhumātakasaññā ’ ti vā , sopāka ,‘ rūpasaññā ’ ti vā ime dhammā nānatthā nānābyañjanāP1.242 , udāhu ekatthā , byañjanameva nānan ’’ ti dasa asubhanissite pañhe pucchi .
So te byākāsi .
Bhagavā tassa sādhukāraṃ datvā ‘‘ kativassosi tvaṃ , sopākā ’’ ti pucchi .
‘‘ Sattavassohaṃ , bhagavā ’’ ti .
‘‘ Sopāka , tvaṃ mama sabbaññutaññāṇena saddhiṃ saṃsanditvā pañhe byākāsī ’’ ti āraddhacitto upasampadaṃ anujāni .
Ayaṃ pañhabyākaraṇūpasampadā .
Garudhammapaṭiggahaṇūpasampadā nāma mahāpajāpatiyā aṭṭhagarudhammassa paṭiggahaṇena anuññātaupasampadā .
Bhadroti apāpako .
Kalyāṇaputhujjanādayo hi yāva arahā , tāva bhadrena sīlena samādhinā paññāya vimuttiyā vimuttiñāṇadassanena ca samannāgatattā ‘‘ bhadro bhikkhū ’’ ti saṅkhyaṃ gacchanti .
Sāroti tehiyeva sīlasārādīhi samannāgatattā nīlasamannāgamena nīlo paṭo viya ‘‘ sāro bhikkhū ’’ ti veditabbo .
Vigatakilesapheggubhāvato vā khīṇāsavova ‘‘ sāro ’’ ti veditabbo .
Sekhoti puthujjanakalyāṇakena saddhiṃ sattaV1.191 ariyā tisso sikkhā sikkhantīti sekhā .
Tesu yo koci ‘‘ sekho bhikkhū ’’ ti veditabbo .
Na sikkhatīti asekho .
Sekkhadhamme atikkamma aggaphale ṭhito , tato uttari sikkhitabbābhāvato khīṇāsavo ‘‘ asekho ’’ ti vuccati .
Samaggena saṅghenāti sabbantimena pariyāyena pañcavaggakaraṇīye kamme yāvatikā bhikkhū kammappattā , tesaṃ āgatattā chandārahānaṃ chandassa āhaṭattā , sammukhībhūtānañca appaṭikkosanato ekasmiṃ kamme samaggabhāvaṃ upagatena .
ÑatticatutthenātiP1.243 tīhi anussāvanāhi ekāya ca ñattiyā kātabbena .
Kammenāti dhammikena vinayakammena .
Akuppenāti vatthu-ñatti-anussāvana-sīmā-parisasampattisampannattā akopetabbataṃ appaṭikkositabbatañca upagatena .
Ṭhānārahenāti kāraṇārahena satthusāsanārahena .
Upasampanno nāma uparibhāvaṃ samāpanno , pattoti attho .
Bhikkhubhāvo hi uparibhāvo , tañcesa yathāvuttena kammena samāpannattā ‘‘ upasampanno ’’ ti vuccati .
Ettha ca ñatticatutthakammaṃ ekameva āgataṃ .
Imasmiṃ pana ṭhāne ṭhatvā cattāri saṅghakammāni nīharitvā vitthārato kathetabbānīti sabbaaṭṭhakathāsu vuttaṃ .
Tāni ca ‘‘ apalokanakammaṃ ñattikammaṃ ñattidutiyakammaṃ ñatticatutthakamman ’’ ti paṭipāṭiyā ṭhapetvā vitthārena khandhakato parivārāvasāne kammavibhaṅgato ca pāḷiṃ āharitvā kathitāni .
Tāni mayaṃ parivārāvasāne kammavibhaṅge yeva vaṇṇayissāma .
Evañhi sati paṭhamapārājikavaṇṇanā caM1.208 na bhāriyā bhavissati ;
yathāṭhitāya ca pāḷiyā vaṇṇanā suviññeyyā bhavissati .
Tāni ca ṭhānāni asuññāni bhavissanti ;
tasmā anupadavaṇṇanameva karoma .Tatrāti tesu ‘‘ bhikkhako ’’ tiādinā nayena vuttesu bhikkhūsu .
Yvāyaṃ bhikkhūti yo ayaṃ bhikkhu .
Samaggena saṅghena … pe … upasampannoti aṭṭhasu upasampadāsu ñatticatuttheneva kammena upasampanno .
Ayaṃ imasmiṃ atthe adhippeto bhikkhūti ayaṃ imasmiṃ ‘‘ methunaṃ dhammaṃ paṭisevitvā pārājiko hotī ’’ ti atthe ‘‘ bhikkhū ’’ ti adhippeto .
Itare pana ‘‘ bhikkhako ’’ ti ādayo atthuddhāravasena vuttā .
Tesu ca ‘‘ bhikkhako ’’ ti ādayo niruttivasena vuttā ,‘‘ samaññāya bhikkhu , paṭiññāya bhikkhū ’’ ti ime dve abhilāpavasena vuttā ,‘‘ ehi bhikkhū ’’ ti buddhena upajjhāyena paṭiladdhaupasampadāvasena vutto .
Saraṇagamanabhikkhu anuppannāya kammavācāya upasampadāvasena vutto ,‘‘ bhadro ’’ tiādayo guṇavasena vuttāti veditabbā .
Idāni
V1.192 ‘‘ bhikkhūnan ’’ ti idaṃ padaṃ visesatthābhāvato avibhajitvāva yaṃ sikkhañca sājīvañca samāpannattā bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpanno hoti , taṃ dassento sikkhātiādimāha .Tattha sikkhitabbāti sikkhā .Tissoti gaṇanaparicchedoP1.244 .Adhisīlasikkhāti adhikaṃ uttamaṃ sīlanti adhisīlaṃ ;adhisīlañca taṃ sikkhitabbato sikkhā cāti adhisīlasikkhā .Esa nayo adhicitta-adhipaññāsikkhāsu .
Katamaṃ panettha sīlaṃ , katamaṃ adhisīlaṃ , katamaṃ cittaṃ , katamaṃ adhicittaṃ , katamā paññā , katamā adhipaññāti ?
Vuccate – pañcaṅgadasaṅgasīlaṃ tāva sīlameva .
Tañhi buddhe uppannepi anuppannepi loke pavattati .
Uppanne buddhe tasmiṃ sīle buddhāpi sāvakāpi mahājanaṃ samādapenti .
Anuppanne buddhe paccekabuddhā ca kammavādino ca dhammikā samaṇabrāhmaṇā cakkavattī ca mahārājāno mahābodhisattā ca samādapenti .
Sāmampi paṇḍitā samaṇabrāhmaṇā samādiyanti .
Te taṃ kusalaṃ dhammaṃ paripūretvā devesu ca manussesu ca sampattiṃ anubhonti .
Pātimokkhasaṃvarasīlaṃ pana ‘‘ adhisīlan ’’ ti vuccati , tañhi sūriyo viya pajjotānaṃ sineru viya pabbatānaṃ sabbalokiyasīlānaṃM1.209 adhikañceva uttamañca , buddhuppādeyeva ca pavattati , na vinā buddhuppādā .
Na hi taṃ paññattiṃ uddharitvā añño satto ṭhapetuṃ sakkoti , buddhāyeva pana sabbaso kāyavacīdvāraajjhācārasotaṃ chinditvā tassa tassa vītikkamassa anucchavikaṃ taṃ sīlasaṃvaraṃ paññapenti .
Pātimokkhasaṃvaratopi ca maggaphalasampayuttameva sīlaṃ adhisīlaṃ , taṃ pana idha anadhippetaṃ .
Na hi taṃ samāpanno bhikkhu methunaṃ dhammaṃ paṭisevati .
Kāmāvacarāni pana aṭṭha kusalacittāni , lokiyaaṭṭhasamāpatticittāni ca ekajjhaṃ katvā cittamevāti veditabbāni .
Buddhuppādānuppāde cassa pavatti , samādapanaṃ samādānañca sīle vuttanayeneva veditabbaṃ .
Vipassanāpādakaṃ aṭṭhasamāpatticittaṃ pana ‘‘ adhicittan ’’ ti vuccati .
Tañhi adhisīlaṃ viya sīlānaṃ sabbalokiyacittānaṃ adhikañceva uttamañca , buddhuppādeyeva ca hoti , na vinā buddhuppādā .
Tatopi ca maggaphalacittameva adhicittaṃ , taṃ pana idha anadhippetaṃ .
Na hi taṃ samāpanno bhikkhu methunaṃ dhammaṃ paṭisevati .
‘‘ Atthi dinnaṃ , atthi yiṭṭhan ’’ ti ( dha . sa .1371; vibha .793; ma . ni .3.92) -ādinayappavattaṃ pana kammassakatañāṇaṃ paññā , sā hi buddhe uppannepiP1.245 anuppannepi lokeV1.193 pavattati .
Uppanne buddhe tassā paññāya buddhāpi buddhasāvakāpi mahājanaṃ samādapenti .
Anuppanne buddhe paccekabuddhā ca kammavādino ca dhammikā samaṇabrāhmaṇā cakkavattī ca mahārājāno mahābodhisattā ca samādapenti .
Sāmampi paṇḍitā sattā samādiyanti .
Tathā hi aṅkuro dasavassasahassāni mahādānaṃ adāsi .
Velāmo , vessantaro , aññe ca bahū paṇḍitamanussā mahādānāni adaṃsu .
Te taṃ kusalaṃ dhammaṃ paripūretvā devesu ca manussesu ca sampattiṃ anubhaviṃsu .
Tilakkhaṇākāraparicchedakaṃ pana vipassanāñāṇaṃ ‘‘ adhipaññā ’’ ti vuccati .
Sā hi adhisīla-adhicittāni viya sīlacittānaṃ sabbalokiyapaññānaṃ adhikā ceva uttamā ca , na ca vinā buddhuppādā loke pavattati .
Tatopi ca maggaphalapaññāva adhipaññā , sā pana idha anadhippetā .
Na hi taṃ samāpanno bhikkhu methunaṃ dhammaṃ paṭisevatīti .Tatrāti tāsu tīsu sikkhāsu .Yāyaṃ adhisīlasikkhāti yā ayaṃ pātimokkhasīlasaṅkhātā adhisīlasikkhā .
Etaṃ sājīvaṃ nāmāti etaṃ sabbampi
M1.210 bhagavatā vinaye ṭhapitaṃ sikkhāpadaṃ , yasmā ettha nānādesajātigottādibhedabhinnā bhikkhū saha jīvanti ekajīvikā sabhāgajīvikā sabhāgavuttino honti , tasmā ‘‘ sājīvan ’’ ti vuccati .Tasmiṃ sikkhatīti taṃ sikkhāpadaṃ cittassa adhikaraṇaṃ katvā ‘‘ yathāsikkhāpadaṃ nu kho sikkhāmi na sikkhāmī ’’ ti cittena olokento sikkhati .Na kevalañcāyametasmiṃ sājīvasaṅkhāte sikkhāpadeyeva sikkhati , sikkhāyapi sikkhati ,‘‘ etaṃ sājīvaṃ nāmā ’’ ti imassa pana anantarassa padassa vasena ‘‘ tasmiṃ sikkhatī ’’ ti vuttaṃ .Kiñcāpi taṃ evaṃ vuttaṃ , atha kho ayamettha attho daṭṭhabbo – tassā ca sikkhāya sikkhaṃ paripūrento sikkhati , tasmiñca sikkhāpade avītikkamanto sikkhatīti .Tena vuccati sājīvasamāpannoti idampi anantarassa sājīvapadasseva vasena vuttaṃ .Yasmā pana so sikkhampi samāpanno , tasmā sikkhāsamāpannotipi atthato veditabbo .Evañhi sati ‘‘ sikkhāsājīvasamāpanno ’’ ti etassa padassa padabhājanampi paripuṇṇaṃ
P1.246 hoti .