647. Phusitabbanti phoṭṭhabbaṃ .Phusitvā jānitabbanti attho .Phoṭṭhabbañca taṃ āyatanañcāti phoṭṭhabbāyatanaṃ .Āpo ca taṃ nissattasuññatasabhāvaṭṭhena dhātu cāti āpodhātu .Idāni yasmā tīṇi rūpāni phusitvā jānitabbāni tasmā tāni bhājetvā dassetuṃ katamaṃ taṃ rūpaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ ?
Pathavīdhātūtiādimāha .Tattha kakkhaḷattalakkhaṇā pathavīdhātu , patiṭṭhānarasā , sampaṭicchanapaccupaṭṭhānā .Tejodhātu uṇhattalakkhaṇā , paripācanarasā , maddavānuppadānapaccupaṭṭhānā .Vāyodhātu vitthambhanalakkhaṇā , samudīraṇarasā , abhinīhārapaccupaṭṭhānā .Purimā pana ‘ āpodhātu ’ paggharaṇalakkhaṇā , brūhanarasā , saṅgahapaccupaṭṭhānā .Ekekā cettha sesattayapadaṭṭhānāti veditabbā .
Kakkhaḷan ti thaddhaṃ .Mudukan ti athaddhaṃ .Saṇhan ti maṭṭhaṃ .Pharusan ti kharaṃ .Sukhasamphassan ti sukhavedanāpaccayaṃ iṭṭhaphoṭṭhabbaṃ .Dukkhasamphassan ti dukkhavedanāpaccayaṃ aniṭṭhaphoṭṭhabbaṃ .Garukan ti bhāriyaṃ .Lahukan ti abhāriyaṃ , sallahukanti attho .Ettha ca ‘ kakkhaḷaṃ mudukaṃ saṇhaṃ pharusaṃ garukaṃ lahukan ’ ti padehi pathavīdhātu eva bhājitā .‘‘ Yadāyaṃ kāyo āyusahagato ca hoti usmāsahagato ca viññāṇasahagato ca tadā lahutaro ca hoti mudutaro ca kammaññataro
P0.333 cā ’’ ti ( dī . ni .2.424) suttepi lahumudubhūtaṃ pathavīdhātumeva sandhāya vuttaṃ .
‘ SukhasamphassaṃV0.364 dukkhasamphassan ’ ti padadvayena pana tīṇipi mahābhūtāni bhājitāni .Pathavīdhātu hi sukhasamphassāpi atthi dukkhasamphassāpi .Tathā tejodhātuvāyodhātuyo .Tattha sukhasamphassā pathavīdhātu mudutaluṇahattheM0.369 dahare pāde sambāhante assādetvā assādetvā ‘ sambāha tāta , sambāha tātā ’ ti vadāpanākāraṃ karoti .Sukhasamphassā tejodhātu sītasamaye aṅgārakapallaṃ āharitvā gattaṃ sedente assādetvā assādetvā ‘ sedehi tāta , sedehi tātā ’ ti vadāpanākāraṃ karoti .Sukhasamphassā vāyodhātu uṇhasamaye vattasampanne dahare bījanena bījante assādetvā assādetvā ‘ bīja tāta , bīja tātā ’ ti vadāpanākāraṃ karoti .Thaddhahatthe pana dahare pāde sambāhante aṭṭhīnaṃ bhijjanakālo viya hoti .Sopi ‘ apehī ’ ti vattabbataṃ āpajjati .Uṇhasamaye aṅgārakapalle ābhate ‘ apanehi nan ’ ti vattabbaṃ hoti .Sītasamaye bījanena bījante ‘ apehi , mā bījā ’ ti vattabbaṃ hoti .Evametāsaṃ sukhasamphassatā dukkhasamphassatā ca veditabbā .
Yaṃ phoṭṭhabbaṃ anidassanaṃ sappaṭighan tiādinā nayena vuttā pana catūhi catūhi nayehi paṭimaṇḍitā terasa vārā heṭṭhā rūpāyatanādīsu vuttanayeneva veditabbā .
Kiṃ panetāni tīṇi mahābhūtāni ekappahāreneva āpāthaṃ āgacchanti udāhu noti ?Āgacchanti .Evaṃ āgatāni kāyapasādaṃ ghaṭṭenti na ghaṭṭentīti ?Ghaṭṭenti .Ekappahāreneva tāni ārammaṇaṃ katvā kāyaviññāṇaṃ uppajjati nuppajjatīti ?Nuppajjati .Ābhujitavasena vā hi ussadavasena vā ārammaṇakaraṇaṃ hoti .
Tattha ābhujitavasena tāva , pattasmiñhi odanena pūretvā ābhate ekaṃ sitthaṃ gahetvā thaddhaṃ vā mudukaṃ vāti vīmaṃsanto kiñcāpi tattha tejopi atthi vāyopi atthi , pathavīdhātumeva pana ābhujati .Uṇhodake hatthaṃ otāretvā vīmaṃsanto kiñcāpi tattha pathavīpi atthi vāyopi atthi , tejodhātumeva pana ābhujati .Uṇhasamaye vātapānaṃ vivaritvā vātena sarīraṃ paharāpento ṭhito mandamande vāte paharanteP0.334 kiñcāpi tattha pathavīpi atthi tejopi atthi , vāyodhātumeva pana ābhujati .Evaṃ ābhujitavasena ārammaṇaṃ karoti nāma .
YoM0.370 pana upakkhalati vā sīsena vā rukkhaṃ paharati bhuñjanto vā sakkharaṃ ḍaṃsati , soV0.365 kiñcāpi tattha tejopi atthi vāyopi atthi , ussadavasena pana pathavīdhātumeva ārammaṇaṃ karoti .Aggiṃ akkamantopi kiñcāpi tattha pathavīpi atthi vāyopi atthi , ussadavasena pana tejodhātumeva ārammaṇaṃ karoti .Balavavāte kaṇṇasakkhaliṃ paharitvā badhirabhāvaṃ karonte .Kiñcāpi tattha pathavīpi atthi tejopi atthi , ussadavasena pana vāyodhātumeva ārammaṇaṃ karoti .
Yaṃkiñci dhātuṃ ārammaṇaṃ karontassa kāyaviññāṇampi ekappahārena nuppajjati .Sūcikalāpena viddhassa ekappahārena kāyo ghaṭṭiyati .Yasmiṃ yasmiṃ pana ṭhāne kāyapasādo ussanno hoti , tattha tattha kāyaviññāṇaṃ uppajjati .Yattha yatthāpi paṭighaṭṭananighaṃso balavā hoti tattha tattha paṭhamaṃ uppajjati .Kukkuṭapattena vaṇe dhoviyamāne aṃsuaṃsu kāyapasādaṃ ghaṭṭeti .Yattha yattha pana pasādo ussanno hoti , tattha tattheva kāyaviññāṇaṃ uppajjati .Evaṃ ussadavasena ārammaṇaṃ karoti .Ussadavaseneva ca kāyaviññāṇaṃ uppajjati nāma .
Kathaṃ pana cittassa ārammaṇato saṅkanti hotīti ?Dvīhākārehi hoti – ajjhāsayato vā visayādhimattato vā .Vihārapūjādīsu hi ‘ tāni tāni cetiyāni ceva paṭimāyo ca vandissāmi , potthakammacittakammāni ca olokessāmī ’ ti ajjhāsayena gato ekaṃ vanditvā vā passitvā vā itarassa vandanatthāya vā dassanatthāya vā manaṃ katvā vanditumpi passitumpi gacchatiyeva , evaṃ ajjhāsayato saṅkamati nāma .
Kelāsakūṭapaṭibhāgaṃ pana mahācetiyaṃ olokento ṭhitopi aparabhāge sabbatūriyesu paggahitesu rūpārammaṇaṃ vissajjetvā saddārammaṇaṃ saṅkamati .Manuññagandhesu pupphesu vā gandhesu vā ābhatesu saddārammaṇaṃ vissajjetvā gandhārammaṇaṃ saṅkamati .Evaṃ visayādhimattato saṅkamati nāma . 651. Āpodhātuniddese
P0.335 āpoti sabhāvaniddeso .Āpova āpogataṃ .Sinehavasena sineho , sinehova sinehagataṃ .BandhanattaṃM0.371 rūpassāti pathavīdhātuādikassa bhūtarūpassa bandhanabhāvo .Ayopiṇḍiādīni hi āpodhātu ābandhitvā baddhāni karoti .Tāya ābaddhattā tāni baddhāni nāma honti .Pāsāṇapabbatatālaṭṭhihatthidantagosiṅgādīsupi eseva nayoV0.366 .Sabbāni hetāni āpodhātu eva ābandhitvā baddhāni karoti .Āpodhātuyā ābaddhattāva baddhāni honti .
Kiṃ pana pathavīdhātu sesadhātūnaṃ patiṭṭhā hoti na hotīti hoti phusitvā hoti udāhu aphusitvā ?Āpodhātu vā sesā ābandhamānā phusitvā ābandhati udāhu aphusitvāti ?Pathavīdhātu tāva āpodhātuyā aphusitvāva patiṭṭhā hoti , tejodhātuyā ca vāyodhātuyā ca phusitvā .Āpodhātu pana pathavīdhātumpi tejovāyodhātuyopi aphusitvāva ābandhati .Yadi phusitvā ābandheyya phoṭṭhabbāyatanaṃ nāma bhaveyya .
Tejodhātuvāyodhātūnampi sesadhātūsu sakasakakiccakaraṇe eseva nayo .Tejodhātu hi pathavīdhātuṃ phusitvā jhāpeti .Sā pana na uṇhā hutvā jhāyati .Yadi uṇhā hutvā jhāyeyya uṇhattalakkhaṇā nāma bhaveyya .Āpodhātuṃ pana aphusitvāva tāpeti .Sāpi tapamānā na uṇhā hutvā tapati .Yadi uṇhā hutvā tapeyya uṇhattalakkhaṇā nāma bhaveyya .Vāyodhātuṃ pana phusitvāva tāpeti .Sāpi tapamānā na uṇhā hutvā tapati .Yadi uṇhā hutvā tapeyya uṇhattalakkhaṇā nāma bhaveyya .Vāyodhātu pathavīdhātuṃ phusitvā vitthambheti , tathā tejodhātuṃ āpodhātuṃP0.336 pana aphusitvāva vitthambheti .
Ucchurasaṃ pacitvā phāṇitapiṇḍe kariyamāne āpodhātu thaddhā hoti na hotīti ?Na hoti .Sā hi paggharaṇalakkhaṇā .Pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā .Omattaṃ pana āpo adhimattapathavīgatikaṃ jātaṃ .Sā hi rasākārena ṭhitabhāvaṃ vijahati , lakkhaṇaṃ na vijahati .Phāṇitapiṇḍe vilīyamānepi pathavīdhātu na vilīyati .Kakkhaḷalakkhaṇā hi pathavīdhātu paggharaṇalakkhaṇā āpodhātu .Omattā pana pathavī adhimattaāpagatikā hoti .Sā piṇḍākārena ṭhitabhāvaṃ vijahati , lakkhaṇaṃ na vijahati .CatunnañhiM0.372 mahābhūtānaṃ bhāvaññathattameva hoti , lakkhaṇaññathattaṃ nāma natthi .Tassa abhāvo aṭṭhānaparikappasuttena dīpito .Vuttañhetaṃ –
‘‘ Siyā , ānanda , catunnaṃ mahābhūtānaṃ aññathattaṃ , pathavīdhātuyā … pe … vāyodhātuyāV0.367 ;na tveva buddhe aveccappasādena samannāgatassa ariyasāvakassa siyā aññathattan ’’ ti ( a . ni .3.76).
Ayañhettha attho – ānanda , kakkhaḷattalakkhaṇā pathavīdhātu parivattitvā paggharaṇalakkhaṇā āpodhātu nāma bhaveyya , ariyasāvakassa pana aññathattaṃ nāma natthīti .Evamettha aṭṭhānaparikappo āgato .