423. Upanissaye saddhaṃ upanissāyāti kammakammaphalaidhalokaparalokādīsu saddhaṃ upanissayaṃ katvā .Yathā hi puriso heṭṭhāpathaviyaṃ udakaṃ atthīti saddahitvā pathaviṃ khanati , evaṃ saddho kulaputto dānādīnaṃ phalañca ānisaṃsañca saddahitvā dānādīni pavatteti .Tasmā ‘‘ saddhaṃ upanissāyā ’’ ti vuttaṃ .
Sīlaṃ upanissāyātiādīsupi ime sīlādayo dhamme upanissayaṃ katvāti attho .Sīlavā hi sīlānubhāvesu sīlānisaṃsesu ca kusalo sīlaṃ upanissāya sīlavantānaṃ dānaṃ deti , uparūpari sīlaṃ samādiyati suparisuddhaṃ akhaṇḍaṃ , cātuddasīādīsu pakkhadivasesu uposathakammaṃ karoti , sīlasampadaṃ nissāya jhānādīni uppādeti .Bahussutopi dānādipuññakiriyāyattā sabbasampattiyo dānādīnañca saṅkilesavodānādibhedaṃ sutamayāya paññāya paṭivijjhitvā ṭhito sutaṃ upanissāya dānādīni pavatteti .Cāgavāpi cāgādhimutto attano cāgasampadaṃ upanissāya dānaṃ deti , sīlavanto hutvā dinnaṃ mahapphalanti sīlaṃ samādiyati , uposathakammaṃ karoti , tāya paṭipattiyā parisuddhacitto jhānādīni uppādeti .Paññavāpi idhalokaparalokahitañceva lokasamatikkamanupāyañca upaparikkhanto ‘‘ sakkā imāya paṭipattiyā idhalokahitampi paralokahitampi lokasamatikkamanūpāyañca sampādetun ’’ ti paññaṃ upanissāya dānādīni pavatteti .Yasmā pana na kevalaṃ
M0.443 saddhādayo dānādīnaṃyeva upanissayā , attano aparabhāge uppajjamānānaṃ saddhādīnampi upanissayā eva , tasmā saddhā sīlaṃ sutaṃ cāgo paññā saddhāya sīlassa sutassa cāgassa paññāyāti vuttaṃ .Parikamman ti anantaraṃ aggahetvā pubbabhāge parikammaṃ gahetabbaṃ .
Dibbacakkhu dibbāya sotadhātuyāti dūre rūpāni disvā tesaṃ saddaṃ sotukāmassa dibbacakkhu sotadhātuvisuddhiyā upanissayo hoti .Tesaṃ pana saddaṃ sutvā tattha gantukāmatādivasena dibbasotadhātu iddhividhañāṇassa upanissayo hoti .Evaṃ sabbattha tassa tassa upakārakabhāvavasena upanissayapaccayatā veditabbā .
Yathākammūpagañāṇassa anāgataṃsañāṇassāti imesaṃ dvinnaṃ dibbacakkhuparikammameva , parikammaṃ visuṃ natthi .Dibbacakkhusseva paribhaṇḍañāṇāni etāni , tasmiṃ ijjhamāne ijjhanti evaṃ santepi tadadhimuttatāya sahitaṃ dibbacakkhuparikammaṃ tesaṃ parikammanti veditabbaṃ .Na hi etāni sabbesaṃ
V0.440 dibbacakkhukānaṃ samagatikāni honti .Tasmā bhavitabbamettha parikammavisesenāti .Maggaṃ upanissāya anuppannaṃ samāpattin ti tena tena maggena sithilīkatapāripanthakattā pahīnapāripanthakattā ca taṃ taṃ samāpattiṃ uppādentīti tesaṃ maggo samāpattiyā upanissayo hoti .Vipassantīti uparūparimaggatthāya vipassanti .
Atthapaṭisambhidāyātiādi paṭisambhidānaṃ maggapaṭilābheneva ijjhanato vuttaṃ .Evaṃiddhānañca panetāsaṃ pacchā tesu tesu ārammaṇesu pavattiyā maggova upanissayo nāma hoti .
Rāgaṃ
V0.442 upanissāya pāṇaṃ hanatīti yasmiṃ vatthusmiṃ sāratto hoti , tasmiṃ vā viruddhaṃ , tassa vā atthāya pāṇaṃ hanati .Adinnādānādīsupi etenevupāyena attho veditabbo .Sandhiṃ chindatīti adinnādānavasena vuttaṃ .Tattha sandhin ti gehasandhiṃ .Nillopaṃ haratīti nilīyitvā harati .Ekāgārikaṃ karotīti bahūhi saddhiṃ ekameva gehaṃ parivāretvā vilumpati .Paripanthe tiṭṭhatīti panthadūhanakammaṃ karoti .Dosaṃ upanissāyātiādīsu ‘‘ anatthaṃ me acarī ’’ tiādivasena uppannaṃ dosaṃ upanissayaṃ katvā .Mohaṃ upanissāyāti pāṇātipātādīsu ādīnavapaṭicchādakaṃ mohaṃ upanissayaṃ katvā .Mānaṃ upanissāyāti ahaṃ kiṃ hanituṃ na sakkomi , ādātuṃ na sakkomīti mānaṃ upanissayaṃ katvā .Kenaci vā pana avaññāto hoti paribhūto hīḷito , taṃ omānaṃ upanissayaṃ katvātipi attho .Diṭṭhiṃ upanissāyāti yaññādīsu brāhmaṇādayo viya pādasikamilakkhuādayo viya ca diṭṭhiṃ upanissayaṃ katvā .Patthanaṃ upanissāyāti ‘‘ sace me idaṃ nāma ijjhissati , evarūpaṃ te balikammaṃ karissāmīti evaṃ devatāyācanasaṅkhataṃ vā , asukaṃ nāma me ghātetvā dehi , asukassa santakaṃ āhara , ehi vā me etāni kammāni karontassa sahāyo hohī ’’ ti evamādiṃ vā patthanaṃ upanissayaṃ katvā .Rāgo doso moho māno diṭṭhi patthanā rāgassāti .EtthaM0.446 rāgo rāgassāpi upanissayo hoti dosādīnampi .Dosādīsupi eseva nayo .Puna kāyikaṃ sukhan tiādīni kevalaṃ ekato dassitāni .Heṭṭhā vuttanayeneva panesaṃ paccayabhāvo veditabbo .