21. Tatiyassa
M3.293 paṭhame visamagateti visamaṭṭhānesu gocaresu gate .Saṅghātaṃ āpādesin ti ghātaṃ vadhaṃ pāpesiṃ .Tassa hi ussannatejatāya khuddakesu pāṇesu anukampā hoti .Tasmā ye paṭisattubhāvenaV3.292 saṇṭhātuṃ sakkhissanti , ye dubbalā palāyitukāmā bhavissanti , te palāyissantīti sīhanādaṃ naditvāva gocarāya pakkamati .Tathāgatassetaṃ adhivacanan ti yadi hi sahanatāya hananatāya ca sīho , tathāgato
P5.10 hi sabbāni ca iṭṭhāniṭṭhāni sahati , sabbaparappavādino ca vādānaṃ nimmathanena hanati .Idamassa hoti sīhanādasmin ti ayamassa sīhanādo .
Tathāgatabalānīti aññehi asādhāraṇāni tathāgatasseva balāni .Yathā vā pubbabuddhānaṃ balāni puññasampattiyā āgatāni , tathā āgatabalānītipi attho .Tattha duvidhaṃ tathāgatassa balaṃ kāyabalaṃ ñāṇabalaṃ .Tesu kāyabalaṃ hatthikulānusārena veditabbaṃ .Vuttañhetaṃ porāṇehi –
Imāni dasa hatthikulāni .Tattha kālāvakan ti pakatihatthikulaṃ daṭṭhabbaṃ .Yaṃ dasannaṃ purisānaṃ kāyabalaṃ , taṃ ekassa kālāvakassa hatthino .Yaṃ dasannaṃ kālāvakānaṃ balaṃ , taṃ ekassa gaṅgeyyassa .Yaṃ dasannaṃ gaṅgeyyānaṃ , taṃ ekassa paṇḍarassa .Yaṃ dasannaṃ paṇḍarānaṃ , taṃ ekassa tambassa .Yaṃ dasannaṃ tambānaṃ , taṃ ekassa piṅgalassa .Yaṃ dasannaṃ piṅgalānaṃ , taṃ ekassa gandhahatthino .Yaṃ dasannaṃ gandhahatthīnaṃ , taṃ ekassa maṅgalassa .Yaṃ dasannaṃ maṅgalānaṃ , taṃ ekassa hemassa .Yaṃ dasannaṃ hemānaṃ , taṃ ekassa uposathassa .Yaṃ dasannaṃ uposathānaṃ , taṃ ekassa chaddantassa .Yaṃ dasannaṃ chaddantānaṃ , taṃ ekassa tathāgatassa .Nārāyanasaṅghātabalantipi idameva
M3.294 vuccatiP5.11 .Tadetaṃ pakatihatthigaṇanāya hatthīnaṃ koṭisahassānaṃ , purisagaṇanāya dasannaṃ purisakoṭisahassānaṃ balaṃ hoti .Idaṃ tāva tathāgatassa kāyabalaṃ .
Ñāṇabalaṃ pana pāḷiyaṃ tāva āgatameva .Dasabalañāṇaṃ , majjhime āgataṃ catuvesārajjañāṇaṃ , aṭṭhasu parisāsu akampanañāṇaṃ , catuyoniparicchedañāṇaṃ , pañcagatiparicchedañāṇaṃ , saṃyuttake ( saṃ . ni .2.33) āgatāni tesattati ñāṇāni sattasattati ñāṇānīti , evaṃ aññānipi anekāni ñāṇabalaṃ nāma .Idhāpi ñāṇabalameva adhippetaṃ .Ñāṇañhi akampiyaṭṭhena upatthambhanaṭṭhena ca balanti vuttaṃ .
ĀsabhaṃV3.293 ṭhānan ti seṭṭhaṭṭhānaṃ uttamaṭṭhānaṃ .Āsabhā vā pubbabuddhā , tesaṃ ṭhānanti attho .Apica gavasatajeṭṭhako usabho , gavasahassajeṭṭhako vasabho .Vajasatajeṭṭhako vā usabho , vajasahassajeṭṭhako vasabho .Sabbagavaseṭṭho sabbaparissayasaho seto pāsādiko mahābhāravaho asanisatasaddehipi asampakampiyo nisabho , so idha usabhoti adhippeto .Idampi hi tassa pariyāyavacanaṃ .Usabhassa idanti āsabhaṃ .Ṭhānan ti catūhi pādehi pathaviṃ uppīḷetvā acalaṭṭhānaṃ .Idaṃ pana āsabhaṃ viyāti āsabhaṃ .Yatheva hi nisabhasaṅkhāto usabho usabhabalena samannāgato catūhi pādehi pathaviṃ uppīḷetvā acalaṭṭhānena tiṭṭhati , evaṃ tathāgatopi dasahi tathāgatabalehi samannāgato catūhi vesārajjapādehi aṭṭhaparisapathaviṃ uppīḷetvā sadevake loke kenaci paccatthikena paccāmittena akampiyo acalaṭṭhānena tiṭṭhati .Evaṃ tiṭṭhamāno ca taṃ āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti upagacchati na paccakkhāti attani āropeti .Tena vuttaṃ –‘‘ āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānātī ’’ ti .
ParisāsūtiP5.12 aṭṭhasu parisāsu .Sīhanādaṃ nadatīti seṭṭhanādaṃ nadati , abhītanādaṃ nadati , sīhanādasadisaṃ vā nādaṃ nadati .Tatrāyaṃ upamā – yathā sīho sīhabalena samannāgato sabbattha visārado vigatalomahaṃso sīhanādaṃ nadati , evaṃ tathāgatasīhopi tathāgatabalehi samannāgato aṭṭhasu parisāsu visārado vigatalomahaṃso ‘‘ itiM3.295 sakkāyo ’’ tiādinā nayena nānāvidhadesanāvilāsasampannaṃ sīhanādaṃ nadati .Tena vuttaṃ –‘‘ parisāsu sīhanādaṃ nadatī ’’ ti .
Brahmacakkaṃ pavattetīti ettha brahman ti seṭṭhaṃ uttamaṃ visiṭṭhaṃ .Cakkan ti dhammacakkaṃ .Taṃ panetaṃ duvidhaṃ hoti paṭivedhañāṇañceva desanāñāṇañca .Tattha paññāpabhāvitaṃ attano ariyaphalāvahaṃ paṭivedhañāṇaṃ , karuṇāpabhāvitaṃ sāvakānaṃ ariyaphalāvahaṃ desanāñāṇaṃ .Tattha paṭivedhañāṇaṃ uppajjamānaṃ uppannanti duvidhaṃ .Tañhi abhinikkhamanato yāva arahattamaggā uppajjamānaṃ , phalakkhaṇe uppannaṃ nāma .Tusitabhavanato vā yāva mahābodhipallaṅke arahattamaggā uppajjamānaṃ , phalakkhaṇe uppannaṃ nāma .Dīpaṅkarato vā paṭṭhāya yāva arahattamaggā uppajjamānaṃ , phalakkhaṇe uppannaṃ nāma .Desanāñāṇampi pavattamānaṃ pavattanti duvidhaṃ .Tañhi yāva aññāsikoṇḍaññassa sotāpattimaggā pavattamānaṃ , phalakkhaṇe pavattaṃ nāma .Tesu paṭivedhañāṇaṃ lokuttaraṃ , desanāñāṇaṃ lokiyaṃ .Ubhayampi panetaṃ aññehi asādhāraṇaṃ , buddhānaṃyeva orasañāṇaṃ .Idāni
V3.294 yehi dasahi balehi samannāgato tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti , tāni vitthārato dassetuṃ katamāni dasa ?Idha , bhikkhave , tathāgato ṭhānañca ṭhānatotiādimāha .Tattha ṭhānañca ṭhānatoti kāraṇañca kāraṇato .Kāraṇañhi
P5.13 yasmā tattha phalaṃ tiṭṭhati , tadāyattavuttitāya uppajjati ceva pavattati ca , tasmā ṭhānanti vuccati .Taṃ bhagavā ‘‘ ye ye dhammā yesaṃ yesaṃ dhammānaṃ hetū paccayā uppādāya , taṃ taṃ ṭhānaṃ .Ye ye dhammā yesaṃ yesaṃ dhammānaṃ na hetū na paccayā uppādāya , taṃ taṃ aṭṭhānan ’’ ti pajānanto ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānāti .Abhidhamme panetaṃ ‘‘ tattha katamaṃ tathāgatassa ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ ñāṇan ’’ tiādinā ( vibha .809) nayena vitthāritameva .Yampīti yena ñāṇena .Idampi , bhikkhave , tathāgatassāti idampi ṭhānāṭṭhānañāṇaṃ tathāgatassa tathāgatabalaṃ nāma hotīti attho .Evaṃ sabbapadesu yojanā veditabbā .
Kammasamādānānan ti samādiyitvā katānaṃ kusalākusalakammānaṃ , kammameva vā kammasamādānaṃ .Ṭhānaso hetusoti paccayato ceva
M3.296 hetuto ca .Tattha gatiupadhikālapayogā vipākassa ṭhānaṃ , kammaṃ hetu .Imassa pana ñāṇassa vitthārakathā ‘‘ atthekaccāni pāpakāni kammasamādānāni gatisampattipaṭibāḷhāni na vipaccantī ’’ tiādinā ( vibha .810) nayena abhidhamme āgatāyeva .Sabbatthagāminin ti sabbagatigāminiñca agatigāminiñca .Paṭipadan ti maggaṃ .Yathābhūtaṃ pajānātīti bahūsupi manussesu ekameva pāṇaṃ
P5.14 ghātentesu ‘‘ imassa cetanā nirayagāminī bhavissati , imassa tiracchānayonigāminī ’’ ti iminā nayena ekavatthusmimpi kusalākusalacetanāsaṅkhātānaṃ paṭipattīnaṃ aviparītato sabhāvaṃ jānāti .Imassapi ca ñāṇassa vitthārakathā ‘‘ tattha katamaṃ tathāgatassa sabbatthagāminiṃ paṭipadaṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃ ?Idha tathāgato ayaṃ maggo ayaṃ paṭipadā nirayagāminīti pajānātī ’’ tiādinā ( vibha .811) nayena abhidhamme āgatāyeva .Anekadhātun ti cakkhudhātuādīhi kāmadhātuādīhi vā dhātūhi bahudhātuṃ .Nānādhātun ti tāsaṃyeva dhātūnaṃ vilakkhaṇatāya nānappakāradhātuṃ .Lokan ti khandhāyatanadhātulokaṃ .Yathābhūtaṃ pajānātīti tāsaṃ dhātūnaṃ aviparītato sabhāvaṃ paṭivijjhati .Idampi ñāṇaṃ ‘‘ tattha katamaṃ tathāgatassa
V3.295 anekadhātunānādhātulokaṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃ ?Idha tathāgato khandhanānattaṃ pajānātī ’’ tiādinā nayena abhidhamme vitthāritameva .Nānādhimuttikatan ti hīnādīhi adhimuttīhi nānādhimuttikabhāvaṃ .Idampi ñāṇaṃ ‘‘ tattha katamaṃ tathāgatassa sattānaṃ nānādhimuttikataṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃ ?Idha tathāgato pajānāti santi sattā hīnādhimuttikā ’’ tiādinā nayena abhidhamme vitthāritameva .
Parasattānan ti padhānasattānaṃ .Parapuggalānan ti tato aññesaṃ hīnasattānaṃ .Ekatthameva vā etaṃ padadvayaṃ , veneyyavasena dvidhā vuttaṃ .Indriyaparopariyattan ti
P5.15 saddhādīnaṃ indriyānaṃ parabhāvañca aparabhāvañca , vuddhiñca hāniñcāti attho .Imassāpi ñāṇassa vitthārakathā ‘‘ tattha katamaṃ tathāgatassa parasattānaṃ parapuggalānaṃ indriyaparopariyattaṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃM3.297 ?Idha tathāgato sattānaṃ āsayaṃ pajānātī ’’ ti ( vibha .814) ādinā nayena abhidhamme āgatāyeva .Jhānavimokkhasamādhisamāpattīnan ti paṭhamādīnaṃ catunnaṃ jhānānaṃ ,‘‘ rūpī rūpāni passatī ’’ tiādīnaṃ aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ , savitakkasavicārādīnaṃ tiṇṇaṃ samādhīnaṃ , paṭhamajjhānasamāpattiādīnañca navannaṃ anupubbasamāpattīnaṃ .Saṃkilesan ti hānabhāgiyadhammaṃ .Vodānan ti visesabhāgiyadhammaṃ .Vuṭṭhānan ti ‘‘ vodānampi vuṭṭhānaṃ , tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhānampi vuṭṭhānan ’’ ti ( vibha .828) evaṃ vuttaṃ paguṇajjhānañceva bhavaṅgaphalasamāpattiyo ca .Heṭṭhimaṃ heṭṭhimañhi paguṇajjhānaṃ uparimassa uparimassa padaṭṭhānaṃ hoti , tasmā ‘‘ vodānampi vuṭṭhānan ’’ ti vuttaṃ .Bhavaṅgena pana sabbajjhānehi vuṭṭhānaṃ hoti , phalasamāpattiyā nirodhasamāpattito vuṭṭhānaṃ hoti .Taṃ sandhāya ca ‘‘ tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhānampi vuṭṭhānan ’’ ti vuttaṃ .Idampi ñāṇaṃ ‘‘ tattha katamaṃ tathāgatassa jhānavimokkhasamādhisamāpattīnaṃ saṃkilesaṃ vodānaṃ vuṭṭhānaṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃ ?Jhāyīti cattāro jhāyī , atthekacco jhāyī sampattiṃyeva samānaṃ vipattīti paccetī ’’ tiādinā ( vibha .828) nayena abhidhamme vitthāritameva .Sabbañāṇānaṃ
P5.16 vitthārakathāya vinicchayo sammohavinodaniyā vibhaṅgaṭṭhakathāya vutto , pubbenivāsānussatidibbacakkhuñāṇakathā visuddhimagge vitthāritā , āsavakkhayakathā heṭṭhā vuttāyevāti .Tattha
V3.296 paravādīkathā hoti ‘‘ dasabalañāṇaṃ nāma pāṭiyekkaṃ ñāṇaṃ natthi , sabbaññutaññāṇassevāyaṃ pabhedo ’’ ti .Taṃ na tathā daṭṭhabbaṃ .Aññameva hi dasabalañāṇaṃ , aññaṃ sabbaññutaññāṇaṃ .Dasabalañāṇañhi sakasakakiccameva jānāti , sabbaññutaññāṇaṃ tampi tato avasesampi jānāti .Dasabalañāṇesu hi paṭhamaṃ kāraṇākāraṇameva jānāti , dutiyaṃ kammavipākantarameva , tatiyaṃ kammaparicchedameva , catutthaṃ dhātunānattakāraṇameva , pañcamaṃ sattānaṃ ajjhāsayādhimuttimeva , chaṭṭhaṃ indriyānaṃ tikkhamudubhāvameva , sattamaṃ jhānādīhi saddhiṃ tesaṃ saṃkilesādimeva , aṭṭhamaṃ pubbenivutthakkhandhasantatimeva , navamaṃ sattānaṃ cutipaṭisandhimeva , dasamaṃ saccaparicchedameva .Sabbaññutaññāṇaṃ pana etehi jānitabbañca tato uttariñca pajānāti , etesaṃ pana kiccaṃ na sabbaṃ karoti .Tañhi jhānaṃ hutvā appetuṃM3.298 na sakkoti , iddhi hutvā vikubbituṃ na sakkoti , maggo hutvā kilese khepetuṃ na sakkoti .
Apica paravādī evaṃ pucchitabbo ‘‘ dasabalañāṇaṃ nāmetaṃ savitakkasavicāraṃ avitakkavicāramattaṃ avitakkaavicāraṃ , kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ arūpāvacaraṃ , lokiyaṃ lokuttaran ’’ ti .Jānanto ‘‘ paṭipāṭiyā satta ñāṇāni savitakkasavicārānī ’’ ti vakkhati ,‘‘ tato parāni dve avitakkaavicārānī ’’ ti vakkhati .‘‘ Āsavakkhayañāṇaṃ siyā savitakkasavicāraṃ siyā avitakkavicāramattaṃ , siyā avitakkaavicāran ’’ ti vakkhatiP5.17 .Tathā ‘‘ paṭipāṭiyā satta kāmāvacarāni , tato dve rūpāvacarāni , avasāne ekaṃ lokuttaran ’’ ti vakkhati .‘‘ Sabbaññutaññāṇaṃ pana savitakkasavicārameva lokiyamevā ’’ ti vakkhati .
Evamettha anupadavaṇṇanaṃ ñatvā idāni yasmā tathāgato paṭhamaṃyeva ṭhānāṭṭhānañāṇena veneyyasattānaṃ āsavakkhayādhigamassa ceva anadhigamassa ca ṭhānāṭṭhānabhūtaṃ kilesāvaraṇābhāvaṃ passati lokiyasammādiṭṭhiṭṭhānādidassanato niyatamicchādiṭṭhiṭṭhānābhāvadassanato ca .Atha nesaṃ kammavipākañāṇena vipākāvaraṇābhāvaṃ passati tihetukappaṭisandhidassanato , sabbatthagāminipaṭipadāñāṇena kammāvaraṇābhāvaṃ passati ānantariyakammābhāvadassanato .Evamanāvaraṇānaṃ anekadhātunānādhātuñāṇena anukūladhammadesanatthaṃ cariyāvisesaṃ passati dhātuvemattadassanato .Atha nesaṃ nānādhimuttikatañāṇena adhimuttiṃ passati payogaṃ anādiyitvāpi adhimuttivasena dhammadesanatthaṃ .Athevaṃ diṭṭhādhimuttīnaṃ yathāsatti yathābalaṃ dhammaṃ desetuṃ indriyaparopariyattiñāṇena indriyaparopariyattaṃ passati saddhādīnaṃ tikkhamudubhāvadassanato .Evaṃ pariññātindriyaparopariyattāV3.297 pana te sace dūre honti , atha jhānādiñāṇena jhānādīsu vasībhūtattā iddhivisesena te khippaṃ upagacchati .Upagantvā ca nesaṃ pubbenivāsānussatiñāṇena pubbajātibhavaṃ , dibbacakkhānubhāvato pattabbena cetopariyañāṇena sampati cittavisesaṃP5.18 passanto āsavakkhayañāṇānubhāvena āsavakkhayagāminiyā paṭipadāya vigatasammohattā āsavakkhayāya dhammaṃ deseti .Tasmā iminānukkamena imāni balāni vuttānīti veditabbāni .