277. Abhijātiādīsu pakampanadevatūpasaṅkamanādinā jātacakkavāḷena samānayogakkhamaṃ dasasahassaparimāṇaṃ cakkavāḷaṃ jātikhettaṃ .Saraseneva āṇāpavattanaṭṭhānaṃ āṇākhettaṃ .Visayabhūtaṃ ṭhānaṃ visayakhettaṃ .
Dasasahassī lokadhātūti imāya lokadhātuyā saddhiṃ imaṃ lokadhātuṃ parivāretvā ṭhitā dasasahassī lokadhātu .Tattakānaṃyeva jātikhettabhāvo dhammatāvasena veditabbo .‘‘ Pariggahavasenā ’’ ti keci ,‘‘ sabbesaṃyeva buddhānaṃ tattakaṃyeva jātikhettaṃ tannivāsīnaṃyeva devatānaṃ dhammābhisamayo ’’ ti ca vadanti .Mātukucchi okkamanakālādīnaṃ channaṃ eva gahaṇaṃ nidassanamattaṃ mahābhinīhārādikālepi tassa pakampanassa labbhanato .
Āṇākhettaṃ nāma yaṃ ekajjhaṃ saṃvaṭṭati vivaṭṭati ca , āṇā pavattati āṇāya tannivāsidevatānaṃ sirasā sampaṭicchanena , tañca kho kevalaṃ buddhānaṃ ānubhāveneva , na adhippāyavasena .Adhippāyavasena
M1.217 pana ‘‘ yāvatā vā pana ākaṅkheyyā ’’ ti ( a . ni .3.81) vacanato tato parampi āṇā vatteyyeva .Na uppajjantīti pana atthīti ‘‘ na me ācariyo atthi , sadiso me na vijjatī ’’ tiādiṃ ( ma . ni .1.285; mahāva .11; kathā .405) imissā lokadhātuyā ṭhatvā vadantena bhagavatā ‘‘ kiṃ panāvuso , sāriputta , atthetarahi aññe samaṇā vā brāhmaṇā vā bhagavatā samasamā sambodhiyanti , evaṃ puṭṭho ahaṃ , bhante ,‘ no ’ ti vadeyyan ’’ ti ( dī . ni .3.161) vatvā tassa kāraṇaṃ dassetuṃ –‘‘ aṭṭhānametaṃ anavakāso , yaṃ ekissā lokadhātuyā dve arahanto sammāsambuddhā apubbaṃ acarimaṃ uppajjeyyun ’’ ti imaṃ suttaṃ ( a . ni .1.277; vibha .809; ma . ni .3.129; mi . pa .5.1.1) āharantena dhammasenāpatinā ca buddhakhettabhūtaṃ imaṃ lokadhātuṃ ṭhapetvā aññattha anuppatti vuttā hotīti adhippāyo .
Ekatoti saha , ekasmiṃ kāleti attho , so pana kālo kathaṃ paricchinnoti carimabhave paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāya yāva dhātuparinibbānāti dassento ,‘‘ tatthā ’’ tiādimāha .
Anacchariyattāti dvīsupi uppajjamānesu acchariyattābhāvatoti attho .
Dvīsupi uppajjamānesu anacchariyatā , kimaṅgaṃ pana bahūsūti dassento ,‘‘ yadi cā ’’ tiādimāha .
Buddhā nāma majjhe bhinnasuvaṇṇaṃ viya ekasadisāti tesaṃ desanāpi ekarasā ekadhāti āha –‘‘ desanāya ca visesābhāvato ’’ ti
V1.203 .Etenapi anacchariyattameva sādheti .Vivādabhāvatoti etena vivādābhāvatthaṃ dve buddhā ekato na uppajjantīti dasseti .Etaṃ kāraṇan ti etaṃ anacchariyatādikāraṇaṃ .
Tatthāti milindapañhe .
Ekaṃ eva buddhaṃ dhāretīti ekabuddhadhāraṇī .Etena evaṃsabhāvā ete buddhaguṇā , yena dutiyabuddhaguṇe dhāretuṃ asamatthā ayaṃ lokadhātūti dasseti .Paccayavisesanipphannānañhi guṇadhammānaṃ bhāriyo viseso mahāpathaviyāpi dussahoti sakkā viññātuṃ .Tathā hi abhisambodhisamaye upagatassa lokanāthassa guṇabhāraṃ bodhirukkhassa tīsupi disāsu mahāpathavī sandhāretuṃ nāsakkhi .
Tasmā ‘‘ na dhāreyyā ’’ ti vatvā tameva adhāraṇaṃ pariyāyantarehi pakāsento ‘‘ caleyyā ’’ tiādimāha .Tattha caleyyāti paripphandeyya .Kampeyyāti pavedheyya
M1.218 .Nameyyāti ekapassena nameyya .Onameyyāti osīdeyya .Vinameyyāti vividhaṃ ito cito ca nameyya .Vikireyyāti vātena thusamuṭṭhi viya vippakireyya .Vidhameyyāti vinasseyya .Viddhaṃseyyāti sabbaso viddhastā bhaveyya .Tathābhūtā ca na katthaci tiṭṭheyyāti āha –‘‘ na ṭhānamupagaccheyyā ’’ ti .Idāni tattha nidassanaṃ dassento ,‘‘ yathā , mahārājā ’’ tiādimāha .
Tattha eke puriseti ekasmiṃ purise .Samupādikāti samaṃ uddhaṃ pajjati pavattatīti samupādikā , udakassa upari samaṃ gāminīti attho .‘‘ Samuppādikā ’’ tipi paṭhanti , ayamevattho .
Vaṇṇenāti saṇṭhānena .Pamāṇenāti ārohena .Kisathūlenāti kisathūlabhāvena , pariṇāhenāti attho .
Dvinnampīti dvepi , dvinnampi vā sarīrabhāraṃ .
Chādentan ti rocentaṃ ruciṃ uppādentaṃ .
Tandikatoti tena bhojanena tandibhūto .Anonamitadaṇḍajātoti yāvadatthaṃ bhojanena onamituṃ asakkuṇeyyatāya anonamanadaṇḍo viya jāto .
Sakiṃ bhutto vameyyāti ekampi ālopaṃ ajjhoharitvā vameyyāti attho .
Atidhammabhārena pathavī calatīti dhammena nāma pathavī tiṭṭheyya .Sā kiṃ teneva calati vinassatīti adhippāyena pucchati .Puna thero ‘‘ ratanaṃ nāma loke kuṭumbaṃ sandhārentaṃ abhimatañca lokena attano garusabhāvatāya sakaṭabhaṅgassa kāraṇaṃ atibhārabhūtaṃ diṭṭhaṃ .
Evaṃ dhammo ca hitasukhavisesehi taṃsamaṅgīnaṃ dhārento abhimato ca viññūnaṃ gambhīrappameyyabhāvena garusabhāvattā atibhārabhūto pathavīcalanassa kāraṇaṃ hotī ’’ ti dassento ,‘‘ idha , mahārāja , dve sakaṭā ’’ tiādimāha
V1.204 .Eteneva tathāgatassa mātukucchiokkamanādikāle pathavīkampanakāraṇaṃ saṃvaṇṇitanti daṭṭhabbaṃ .Ekassāti ekasmā , ekassa vā sakaṭassa ratanaṃ , tasmā sakaṭā gahetvāti attho .
Osāritan ti uccāritaṃ , vuttanti attho .
Aggoti sabbasattehi aggo .
Jeṭṭhoti vuddhataro .Seṭṭhoti pasatthataro .
Visiṭṭhehi sīlādīhi guṇehi samannāgatattā visiṭṭho .Uggatatamoti uttamo .Pavaroti
M1.219 tasseva vevacanaṃ .Natthi etassa samoti asamo .Asamā pubbabuddhā , tehi samoti asamasamo .Natthi etassa paṭisamo paṭipuggaloti appaṭisamo .Natthi etassa paṭibhāgoti appaṭibhāgo .Natthi etassa paṭipuggaloti appaṭipuggalo .Sabhāvapakatikāti sabhāvabhūtā akittimā pakati .
Kāraṇamahantattāti kāraṇānaṃ mahantatāya , mahantehi buddhakaradhammehi pāramisaṅkhātehi kāraṇehi buddhaguṇānaṃ nibbattitoti vuttaṃ hoti .Pathavīādīni mahantāni vatthūni , mahantā cakkavāḷādayo attano attano visaye ekekāva , evaṃ sammāsambuddhopi mahanto attano visaye eko eva .Ko ca tassa visayo ?Buddhabhūmi , yāvatakaṃ vā ñeyyaṃ .‘‘ Ākāso viya anantavisayo bhagavā eko eva hotī ’’ ti vadanto paracakkavāḷesupi dutiyassa buddhassa abhāvaṃ dasseti .
Imināva padenāti ‘‘ ekissā lokadhātuyā ’’ ti iminā eva padena .Dasa cakkavāḷasahassāni gahitānīti jātikhettāpekkhāya gahitāni .Ekacakkavāḷenevāti iminā eva ekacakkavāḷena , na yena kenaci .Yathā ‘‘ imasmiṃyeva cakkavāḷe uppajjantī ’’ ti vutte imasmimpi cakkavāḷe jambudīpe eva , tatthāpi majjhimadese evāti paricchindituṃ vaṭṭati , evaṃ ‘‘ ekissā lokadhātuyā ’’ ti jātikhette adhippetepi imināva cakkavāḷena paricchindituṃ vaṭṭati .