Attano viya sampayuttadhammānampi kiccasādhikā cetanā cittassa byāpārabhāvena lakkhīyatīti āha ‘‘ cittapayogo cetanā ’’ ti .
Soti vipākabhāvo .Vipākānaṃ payogena asādhetabbatāyāti
V0.236 ‘‘ chandavato kiṃ nāmana sijjhatī ’’ tiādinā cittābhisaṅkhārapayogena yathā kusalākusalā nipphādīyanti , evaṃ vipākānaṃ payogena anipphādetabbattā .Payogenāti kammaphaluppattimūlahetubhūtena purimapayogena .Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ payogasampattiṃ āgamma vipaccantī ’’ tiādi .Aññathāti payogena vinā .Sesapaccayesūti kammassa vipākuppādane sahakārīkāraṇesu .Kammassa kaṭattāyeva payoge sati asatipīti vuttamevatthaṃ avadhāraṇena dassento vipākānaṃ nirussāhataṃ pākaṭaṃ karoti .Na kilesavūpasamasantabhāvo yathā taṃ santānesu jhānasamāpattīsūti adhippāyo .Ayañca vipākānaṃ santabhāvo nānumāniko , atha kho paccakkhasiddhoti dassento ‘‘ santabhāvatoyevā ’’ tiādimāha .Tattha abhinipātaggahaṇena kiccato pañcaviññāṇāni dasseti .Tenevāha ‘‘ pañcahi viññāṇehi na kiñci dhammaṃ paṭijānāti aññatra abhinipātamattā ’’ ti .
Tappaccayavatan ti vipākapaccayavantānaṃ , vipākapaccayena upakattabbānanti attho .Avipākānaṃ rūpadhammānaṃ .Vipākānukulaṃ pavattin ti santasabhāvaṃ paccayabhāvamāha .
Ettha vadeyya , dve itthindriyapurisindriyadhammā indriyabhūtā samānāpi kasmā indriyapaccaye visuṃ na gahitāti .Paccayakiccassa abhāvato .Tividhañhi paccayakiccaṃ jananakiccañca upatthambhanakiccañca anupālanakiccañca .Tattha yo paccayo paccayuppannadhammassa uppādāya paccayo hoti , yasmiṃ asati paccayuppanno dhammo na uppajjati , tassa paccayakiccaṃ jananakiccaṃ nāma .Yathā anantarapaccayo .Yo paccayo paccayuppannadhammassa ṭhitiyā ca vuḍḍhiyā ca viruḷhiyā ca paccayo hoti , yasmiṃ asati paccayuppanno dhammo na tiṭṭhati na vaḍḍhati na virūhati , tassa paccayakiccaṃ upatthambhanakiccaṃ nāma .Yathā pacchājātapaccayo .Yo paccayo paccayuppannassa dhammassa pavattiyā paccayo hoti , yena vinā paccayuppanno dhammo cirakālaṃ na pavattati , santati gamanaṃ chijjati , tassa paccaya kiccaṃ anupālanakiccaṃ nāma .Yathā rūpa jīvitindriyapaccayo .Ete pana dve indriyadhammā tesu tīsu paccaya kiccesu ekakiccaṃpi nasādhenti , tasmā ete dve dhammā indriya paccaye visuṃ na gahitāti .
Etaṃ sante ete dve dhammā indriyātipi na vattabbāti .No na vattabbā .Kasmā .Indriyakiccasabbhāvatoti .Kiṃ pana etesaṃ indriyakiccanti .Liṅganimittakuttaākappesu issaratā indriya kiccaṃ .Tathā hi yassa puggalassa paṭisandhikkhaṇe itthindriyarūpaṃ uppajjati , tassa santāne catūhi kammādīhi paccayehi uppannā pañcakkhandha dhammā itthibhāvāya pariṇamanti , so attabhāvo ekantena itthiliṅga itthinimitta itthikutta itthākappayutto hoti , no aññathā .Na ca itthindriyarūpaṃ te pañcakkhandhadhamme janeti , na ca upatthambhati , nāpi anupāleti , atha kho te dhammā attano attano paccayehi uppajjamānā evañcevañca uppajjantūti āṇaṃ ṭhapentaṃ viya tesu attano anubhāvaṃ pavatteti .Te ca dhammā tatheva uppajjanti , no aññathāti .Ayaṃ itthindriyarūpassa itthiliṅgādīsu issaratā .Esa nayo purisindriyarūpassa purisaliṅgādīsu issaratāyaṃ .Evaṃ ete dve dhammā liṅgādīsu indriyakicca sabbhāvato indriyā nāma hontīti .
Sukhadukkhavedanādvayan ti sāmaññavacanampi upanijjhāyanaṭṭhassa adhikatattā anupanijjhānasabhāvameva taṃ bodhetīti āha ‘‘ sukhindriyadukkhindriyadvayan ’’ ti .Tañhi idhādhippetabbaṃ , na somanassadomanassindriyaṃ .Tena vuttaṃ ‘‘ adhippāyo ’’ ti .
Ajhānaṅgā upekkhācittekaggatā pañcaviññāṇasahagatā daṭṭhabbā vitakkapacchimakattā jhānaṅgānaṃ .
Yadi evan ti jhānaṅgavacaneneva ajhānaṅgānaṃ nivattanaṃ kataṃ , evaṃ sante .
Ekantena na upekkhāya viya anekantena .
Anekantikañhi upekkhāya ajhānaṅgattaṃ .Yadi ekantena ajhānaṅgaṃ sukhadukkhindriyaṃ , atha kathaṃ pasaṅgoti āha ‘‘ jhānaṅgaṭṭhāne niddiṭṭhattā ’’ ti .Atha vā yadi ekantena ajhānaṅgataṃ vedanādvayaṃ , kathaṃ jhānaṅgavohāroti āha ‘‘ jhānaṅgaṭṭhāne niddiṭṭhattā ’’ ti .Satipi … pe … dassanatthaṃ ‘‘ ṭhapetvā sukhadukkhindriyadvayan ’’ ti vuttanti yojanā
M0.236 .Yadi evaṃ yathāvuttavedanādvayena saddhiṃ tādisā upekkhācittekaggatā kasmā na ṭhapitāti āha ‘‘ upekkhā … pe … atthī ’’ ti , pañcaviññāṇasahagatānaṃ jhānapaccayabhāvo pana natthi , na itaresanti adhippāyo .Gahaṇaṃ kataṃ upekkhācittekaggatānanti ānetvā yojanā .
Ahetukacittesu na labbhantīti ettha ahetukacittesu eva na labbhantīti evamavadhāraṇaṃ gahetabbaṃ , na ahetukacittesu na labbhanti evāti .Tasmā purimasmiñhi avadhāraṇe ahetukacittesu alābho niyatoti so patiyogīsu nivattito hoti .Tenāha ‘‘ sahetukacittesu alābhābhāvadassanatthaṃ vuttan ’’ ti .Dutiye pana ahetukacittāni alābhe niyatānīti tesu anavasesato alābhena bhavitabbaṃ .Tathā sati yo kesuci ahetukacittesu jhānapaccayo labbhati , sopi nivārito siyā .Tena vuttaṃ ‘‘ na ahetukacittesū ’’ tiādi .Tattha lābhābhāvadassanatthan ti lābhābhāvasseva dassanatthaṃ na vuttanti attho .Tena ekaccālābho apaṭikkhitto hoti .Tenevāha ‘‘ katthaci kassaci lābho na nivārito ’’ ti .
Evaṃ atthe gayhamāneti evaṃ vuttanayena paṭhamapadāvadhāraṇavasena atthe viññāyamāne .Ettakameva viññāyeyyāti ahetukacittesu kesuci cittesu jhānamaggapaccayesu kassaci
V0.239 paccayassa lābho na nivāritoti ettakameva viññāyeyya avisesena vuttattā .Kiṃ panettha upari kātabbanti āha ‘‘ na savitakka … pe … katan ’’ ti .Yadipi na kataṃ , atthato pana taṃ katamevāti veditabbaṃ .Saman ti avisamaṃ , sammā , saha vā .Pakārehīti ekavatthukatādippakārehi .Yuttatāyāti saṃsaṭṭhatāya .Sā pana saṃsaṭṭhatā yasmā sabhāvato anekesampi sataṃ ekattagamanaṃ viya hoti , tasmā vuttaṃ ‘‘ ekībhāvopagamanena viya upakārakatā ’’ ti .Evaṃ upakārakatā ca tesaṃ bahūnaṃ sahacca ekattakāritāya nidassetabbā .
Na hītiādi ‘‘ yuttānan ’’ ti vuttassa atthassa samatthanaṃ ‘‘ tādise yoge satiyeva vippayuttapaccayatā ’’ ti .Tenāha ‘‘ na hī ’’ tiādi .Tassattho – yathā ‘‘ vatthu khandhānaṃ , sahajātā kusalā khandhā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ , pacchājātā kusalā khandhā purejātassa imassa kāyassa vippayuttapaccayena paccayo ’’ tiādivacanato ( paṭṭhā .1.1.434) vatthusahajātapacchājātavasena yuttānaṃ
V0.240 atthi vippayuttapaccayatā , na evaṃ ayuttānaṃ vatthusahajāta … pe … atthīti .Yadi evaṃ rūpānaṃ rūpehi kasmā vippayuttapaccayo na vuttoti āha ‘‘ rūpānaṃ panā ’’ tiādi .Vippayogoyeva natthi sampayogāsaṅkāya abhāvato .Sampayujjamānānañhi arūpānaṃ rūpehi , rūpānañca tehi siyā sampayogāsaṅkā , sampayogalakkhaṇaṃ pana natthīti tesaṃ vippayogo vutto .
Tenāha ‘‘ catūhi sampayogo catūhi vippayogo ’’ ti .
Paccayadhammassa yadipi uppādato paṭṭhāya yāva bhaṅgā labbhamānatā atthibhāvo , tathāpi tassa yathā uppādakkhaṇato ṭhitikkhaṇe sātisayo byāpāro , evaṃ paccayuppannepīti vuttaṃ ‘‘ satipi janakatte upatthambhakappaṭṭhānā atthibhāvena upakārakatā ’’ ti .
Yadi natthitāmattena upakārakatā natthipaccayatā , anānantarātītavasenapi siyāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ satipī ’’ tiādi .Tānīti purimataracittāni .Dadamānaṃ viyāti kasmā vuttaṃ , nanu okāsaṃ detiyeva .Tathā hi vuttaṃ ‘‘ pavattiokāsadānena upakārakatā ’’ ti ?Saccametaṃ , evamajjhāsayā viya paccayadhammā abhāvaṃ gacchantīti dassanatthaṃ viya-saddaggahaṇaṃ .
Kathaṃ panāyaṃ dhammāvisese paccayabhāvaviseso duviññeyyarūpena ṭhito sammā vibhāvissatīti āha ‘‘ dhammānañhī ’’ tiādi .Tadabhisamayāya tesaṃ paccayavisesānaṃ adhigamatthaṃ .