Issues
Select Version
(MN) Mūlapaṇṇāsa-aṭṭhakathā
  • Ganthārambhakathā
  • Ganthārambhakathā
  • Nidānakathā
  • 1. Mūlapariyāyavaggo
  • 1. Mūlapariyāyasuttavaṇṇanā
  • Suttanikkhepavaṇṇanā
  • Pathavīvāravaṇṇanā
  • Āpovārādivaṇṇanā
  • Bhūtavārādivaṇṇanā
  • Ākāsānañcāyatanavārādivaṇṇanā
  • Diṭṭhasutavārādivaṇṇanā
  • Ekattavārādivaṇṇanā
  • Sekkhavāradutiyanayavaṇṇanā
  • Khīṇāsavavāratatiyādinayavaṇṇanā
  • Tathāgatavārasattamanayavaṇṇanā
  • Tathāgatavāraaṭṭhamanayavaṇṇanā
  • 2. Sabbāsavasuttavaṇṇanā
  • Dassanāpahātabbaāsavavaṇṇanā
  • Saṃvarāpahātabbaāsavavaṇṇanā
  • Paṭisevanāpahātabbaāsavavaṇṇanā
  • Adhivāsanāpahātabbaāsavavaṇṇanā
  • Parivajjanāpahātabbaāsavavaṇṇanā
  • Vinodanāpahātabbaāsavavaṇṇanā
  • Bhāvanāpahātabbaāsavavaṇṇanā
  • 3. Dhammadāyādasuttavaṇṇanā
  • 4. Bhayabheravasuttavaṇṇanā
  • Kāyakammantavārakathā
  • Vacīkammantavārādivaṇṇanā
  • Bhayabheravasenāsanādivaṇṇanā
  • Asammohavihāravaṇṇanā
  • Pubbabhāgapaṭipadādivaṇṇanā
  • Pubbenivāsakathāvaṇṇanā
  • Dibbacakkhuñāṇakathāvaṇṇanā
  • Āsavakkhayañāṇakathāvaṇṇanā
  • Araññavāsakāraṇavaṇṇanā
  • Desanānumodanāvaṇṇanā
  • Pasannākāravaṇṇanā
  • Saraṇagamanakathāvaṇṇanā
  • Upāsakavidhikathāvaṇṇanā
  • 5. Anaṅgaṇasuttavaṇṇanā
  • (empty)
  • Sammutiparamatthadesanākathāvaṇṇanā
  • 6. Ākaṅkheyyasuttavaṇṇanā
  • 7. Vatthasuttavaṇṇanā
  • 8. Sallekhasuttavaṇṇanā
  • 9. Sammādiṭṭhisuttavaṇṇanā
  • Akusalakammapathavaṇṇanā
  • Kusalakammapathavaṇṇanā
  • Āhāravāravaṇṇanā
  • Saccavāravaṇṇanā
  • Jarāmaraṇavāravaṇṇanā
  • Jātivāravaṇṇanā
  • Bhavavāravaṇṇanā
  • Upādānavāravaṇṇanā
  • Taṇhāvāravaṇṇanā
  • Vedanāvāravaṇṇanā
  • Phassavāravaṇṇanā
  • Saḷāyatanavāravaṇṇanā
  • Nāmarūpavāravaṇṇanā
  • Viññāṇavāravaṇṇanā
  • Saṅkhāravāravaṇṇanā
  • Avijjāvāravaṇṇanā
  • Āsavavāravaṇṇanā
  • 10. Satipaṭṭhānasuttavaṇṇanā
  • Uddesavārakathāvaṇṇanā
  • Kāyānupassanāānāpānapabbavaṇṇanā
  • Iriyāpathapabbavaṇṇanā
  • Catusampajaññapabbavaṇṇanā
  • Paṭikūlamanasikārapabbavaṇṇanā
  • Dhātumanasikārapabbavaṇṇanā
  • Navasivathikapabbavaṇṇanā
  • Vedanānupassanāvaṇṇanā
  • Cittānupassanāvaṇṇanā
  • Dhammānupassanā nīvaraṇapabbavaṇṇanā
  • Khandhapabbavaṇṇanā
  • Āyatanapabbavaṇṇanā
  • Bojjhaṅgapabbavaṇṇanā
  • Catusaccapabbavaṇṇanā
  • 2. Sīhanādavaggo
  • 1. Cūḷasīhanādasuttavaṇṇanā
  • 2. Mahāsīhanādasuttavaṇṇanā
  • Vesālinagaravaṇṇanā
  • Uttarimanussadhammādivaṇṇanā
  • Dasabalañāṇādivaṇṇanā
  • Aṭṭhaparisavaṇṇanā
  • Catuyonivaṇṇanā
  • Pañcagativaṇṇanā
  • Ñāṇappavattākāravaṇṇanā
  • Āsavakkhayavāravaṇṇanā
  • Dukkarakārikādisuddhivaṇṇanā
  • Āhārasuddhivaṇṇanā
  • Saṃsārasuddhiādivaṇṇanā
  • 3. Mahādukkhakkhandhasuttavaṇṇanā
  • 4. Cūḷadukkhakkhandhasuttavaṇṇanā
  • 5. Anumānasuttavaṇṇanā
  • 6. Cetokhilasuttavaṇṇanā
  • 7. Vanapatthapariyāyasuttavaṇṇanā
  • 8. Madhupiṇḍikasuttavaṇṇanā
  • 9. Dvedhāvitakkasuttavaṇṇanā
  • 10. Vitakkasaṇṭhānasuttavaṇṇanā
  • 3. Opammavaggo
  • 1. Kakacūpamasuttavaṇṇanā
  • 2. Alagaddūpamasuttavaṇṇanā
  • 3. Vammikasuttavaṇṇanā
  • 4. Rathavinītasuttavaṇṇanā
  • Dhammagarubhāvavaṇṇanā
  • Appicchatādivaṇṇanā
  • Dvādasavidhasantosavaṇṇanā
  • Tividhapavivekavaṇṇanā
  • Pañcavidhasaṃsaggavaṇṇanā
  • Gāhagāhakādivaṇṇanā
  • Pañcalābhavaṇṇanā
  • Cārikādivaṇṇanā
  • Sattavisuddhipañhavaṇṇanā
  • Sattarathavinītavaṇṇanā
  • 5. Nivāpasuttavaṇṇanā
  • 6. Pāsarāsisuttavaṇṇanā
  • 7. Cūḷahatthipadopamasuttavaṇṇanā
  • 8. Mahāhatthipadopamasuttavaṇṇanā
  • 9. Mahāsāropamasuttavaṇṇanā
  • 10. Cūḷasāropamasuttavaṇṇanā
  • 4. Mahāyamakavaggo
  • 1. Cūḷagosiṅgasuttavaṇṇanā
  • 2. Mahāgosiṅgasuttavaṇṇanā
  • 3. Mahāgopālakasuttavaṇṇanā
  • 4. Cūḷagopālakasuttavaṇṇanā
  • 5. Cūḷasaccakasuttavaṇṇanā
  • 6. Mahāsaccakasutavaṇṇanā
  • 7. Cūḷataṇhāsaṅkhayasuttavaṇṇanā
  • 8. Mahātaṇhāsaṅkhayasuttavaṇṇanā
  • 9. Mahāassapurasuttavaṇṇanā
  • 10. Cūḷaassapurasuttavaṇṇanā
  • 5. Cūḷayamakavaggo
  • 1. Sāleyyakasuttavaṇṇanā
  • 2. Verañjakasuttavaṇṇanā
  • 3. Mahāvedallasuttavaṇṇanā
  • 4. Cūḷavedallasuttavaṇṇanā
  • 5. Cūḷadhammasamādānasuttavaṇṇanā
  • 6. Mahādhammasamādānasuttavaṇṇanā
  • 7. Vīmaṃsakasuttavaṇṇanā
  • 8. Kosambiyasuttavaṇṇanā
  • 9. Brahmanimantanikasuttavaṇṇanā
  • 10. Māratajjanīyasuttavaṇṇanā
(MN) Mūlapaṇṇāsa-aṭṭhakathā
  • Ganthārambhakathā
  • Ganthārambhakathā
  • Nidānakathā
  • 1. Mūlapariyāyavaggo
  • 1. Mūlapariyāyasuttavaṇṇanā
  • Suttanikkhepavaṇṇanā
  • Pathavīvāravaṇṇanā
  • Āpovārādivaṇṇanā
  • Bhūtavārādivaṇṇanā
  • Ākāsānañcāyatanavārādivaṇṇanā
  • Diṭṭhasutavārādivaṇṇanā
  • Ekattavārādivaṇṇanā
  • Sekkhavāradutiyanayavaṇṇanā
  • Khīṇāsavavāratatiyādinayavaṇṇanā
  • Tathāgatavārasattamanayavaṇṇanā
  • Tathāgatavāraaṭṭhamanayavaṇṇanā
  • 2. Sabbāsavasuttavaṇṇanā
  • Dassanāpahātabbaāsavavaṇṇanā
  • Saṃvarāpahātabbaāsavavaṇṇanā
  • Paṭisevanāpahātabbaāsavavaṇṇanā
  • Adhivāsanāpahātabbaāsavavaṇṇanā
  • Parivajjanāpahātabbaāsavavaṇṇanā
  • Vinodanāpahātabbaāsavavaṇṇanā
  • Bhāvanāpahātabbaāsavavaṇṇanā
  • 3. Dhammadāyādasuttavaṇṇanā
  • 4. Bhayabheravasuttavaṇṇanā
  • Kāyakammantavārakathā
  • Vacīkammantavārādivaṇṇanā
  • Bhayabheravasenāsanādivaṇṇanā
  • Asammohavihāravaṇṇanā
  • Pubbabhāgapaṭipadādivaṇṇanā
  • Pubbenivāsakathāvaṇṇanā
  • Dibbacakkhuñāṇakathāvaṇṇanā
  • Āsavakkhayañāṇakathāvaṇṇanā
  • Araññavāsakāraṇavaṇṇanā
  • Desanānumodanāvaṇṇanā
  • Pasannākāravaṇṇanā
  • Saraṇagamanakathāvaṇṇanā
  • Upāsakavidhikathāvaṇṇanā
  • 5. Anaṅgaṇasuttavaṇṇanā
  • (empty)
  • Sammutiparamatthadesanākathāvaṇṇanā
  • 6. Ākaṅkheyyasuttavaṇṇanā
  • 7. Vatthasuttavaṇṇanā
  • 8. Sallekhasuttavaṇṇanā
  • 9. Sammādiṭṭhisuttavaṇṇanā
  • Akusalakammapathavaṇṇanā
  • Kusalakammapathavaṇṇanā
  • Āhāravāravaṇṇanā
  • Saccavāravaṇṇanā
  • Jarāmaraṇavāravaṇṇanā
  • Jātivāravaṇṇanā
  • Bhavavāravaṇṇanā
  • Upādānavāravaṇṇanā
  • Taṇhāvāravaṇṇanā
  • Vedanāvāravaṇṇanā
  • Phassavāravaṇṇanā
  • Saḷāyatanavāravaṇṇanā
  • Nāmarūpavāravaṇṇanā
  • Viññāṇavāravaṇṇanā
  • Saṅkhāravāravaṇṇanā
  • Avijjāvāravaṇṇanā
  • Āsavavāravaṇṇanā
  • 10. Satipaṭṭhānasuttavaṇṇanā
  • Uddesavārakathāvaṇṇanā
  • Kāyānupassanāānāpānapabbavaṇṇanā
  • Iriyāpathapabbavaṇṇanā
  • Catusampajaññapabbavaṇṇanā
  • Paṭikūlamanasikārapabbavaṇṇanā
  • Dhātumanasikārapabbavaṇṇanā
  • Navasivathikapabbavaṇṇanā
  • Vedanānupassanāvaṇṇanā
  • Cittānupassanāvaṇṇanā
  • Dhammānupassanā nīvaraṇapabbavaṇṇanā
  • Khandhapabbavaṇṇanā
  • Āyatanapabbavaṇṇanā
  • Bojjhaṅgapabbavaṇṇanā
  • Catusaccapabbavaṇṇanā
  • 2. Sīhanādavaggo
  • 1. Cūḷasīhanādasuttavaṇṇanā
  • 2. Mahāsīhanādasuttavaṇṇanā
  • Vesālinagaravaṇṇanā
  • Uttarimanussadhammādivaṇṇanā
  • Dasabalañāṇādivaṇṇanā
  • Aṭṭhaparisavaṇṇanā
  • Catuyonivaṇṇanā
  • Pañcagativaṇṇanā
  • Ñāṇappavattākāravaṇṇanā
  • Āsavakkhayavāravaṇṇanā
  • Dukkarakārikādisuddhivaṇṇanā
  • Āhārasuddhivaṇṇanā
  • Saṃsārasuddhiādivaṇṇanā
  • 3. Mahādukkhakkhandhasuttavaṇṇanā
  • 4. Cūḷadukkhakkhandhasuttavaṇṇanā
  • 5. Anumānasuttavaṇṇanā
  • 6. Cetokhilasuttavaṇṇanā
  • 7. Vanapatthapariyāyasuttavaṇṇanā
  • 8. Madhupiṇḍikasuttavaṇṇanā
  • 9. Dvedhāvitakkasuttavaṇṇanā
  • 10. Vitakkasaṇṭhānasuttavaṇṇanā
  • 3. Opammavaggo
  • 1. Kakacūpamasuttavaṇṇanā
  • 2. Alagaddūpamasuttavaṇṇanā
  • 3. Vammikasuttavaṇṇanā
  • 4. Rathavinītasuttavaṇṇanā
  • Dhammagarubhāvavaṇṇanā
  • Appicchatādivaṇṇanā
  • Dvādasavidhasantosavaṇṇanā
  • Tividhapavivekavaṇṇanā
  • Pañcavidhasaṃsaggavaṇṇanā
  • Gāhagāhakādivaṇṇanā
  • Pañcalābhavaṇṇanā
  • Cārikādivaṇṇanā
  • Sattavisuddhipañhavaṇṇanā
  • Sattarathavinītavaṇṇanā
  • 5. Nivāpasuttavaṇṇanā
  • 6. Pāsarāsisuttavaṇṇanā
  • 7. Cūḷahatthipadopamasuttavaṇṇanā
  • 8. Mahāhatthipadopamasuttavaṇṇanā
  • 9. Mahāsāropamasuttavaṇṇanā
  • 10. Cūḷasāropamasuttavaṇṇanā
  • 4. Mahāyamakavaggo
  • 1. Cūḷagosiṅgasuttavaṇṇanā
  • 2. Mahāgosiṅgasuttavaṇṇanā
  • 3. Mahāgopālakasuttavaṇṇanā
  • 4. Cūḷagopālakasuttavaṇṇanā
  • 5. Cūḷasaccakasuttavaṇṇanā
  • 6. Mahāsaccakasutavaṇṇanā
  • 7. Cūḷataṇhāsaṅkhayasuttavaṇṇanā
  • 8. Mahātaṇhāsaṅkhayasuttavaṇṇanā
  • 9. Mahāassapurasuttavaṇṇanā
  • 10. Cūḷaassapurasuttavaṇṇanā
  • 5. Cūḷayamakavaggo
  • 1. Sāleyyakasuttavaṇṇanā
  • 2. Verañjakasuttavaṇṇanā
  • 3. Mahāvedallasuttavaṇṇanā
  • 4. Cūḷavedallasuttavaṇṇanā
  • 5. Cūḷadhammasamādānasuttavaṇṇanā
  • 6. Mahādhammasamādānasuttavaṇṇanā
  • 7. Vīmaṃsakasuttavaṇṇanā
  • 8. Kosambiyasuttavaṇṇanā
  • 9. Brahmanimantanikasuttavaṇṇanā
  • 10. Māratajjanīyasuttavaṇṇanā

Dassanāpahātabbaāsavavaṇṇanā

Author: 注释——愿尽 @ 愿尽 icchākhīṇa

Vā-saddo yebhuyyena ‘‘ mamaṃ vā hi bhikkhave ( dī . ni .1.5,6), devo vā bhavissāmi devaññataro vā ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.186; ma . ni .2.79,80) vikappattho diṭṭho , na samuccayatthoti tattha samuccayatthe payogaṃ dassetuṃ ‘‘ yathā ’’ tiādi vuttaṃ .Evañca katvā samuccayatthadīpakaṃ panetaṃ suttapadaṃ samudāhaṭaṃ .
Tayo evāti abhidhamme viya ‘‘ cattāro ’’ ti avatvā kasmā tayo eva āsavā idha imissaṃ dassanāpahātabbakathāyaṃ vuttā ?
Tattha kāmāsavassa taṇhāpaṇidhibhāvato appaṇihitavimokkhapaṭipakkhatā veditabbā .
Bhavesu niccaggāhānusārato yebhuyyato bhavarāgasampattito bhavāsavassa animittavimokkhapaṭipakkhatā , bhavadiṭṭhiyā panaM1.155 bhavāsavabhāve vattabbameva natthi , anattasaññāya ñāṇānubhāvasiddhito avijjāsavassa suññatavimokkhapaṭipakkhatā .
Etthāti etissaṃ āsavakathāyaṃ .Vaṇṇitan ti kathitaṃ .
Abhedatoti sāmaññato .
18. Kāmāsavādīnan ti manussalokadevalokagamanīyānaṃ kāmāsavādīnaṃ .Nirayādigamanīyā pana kāmāsavādayo ‘‘ dassanā pahātabbe āsave ’’ ti ettheva samāruḷhā .Atha vā yadaggena so puggalodassanāpahātabbānaṃ āsavānaṃ adhiṭṭhānaṃ , tadaggena kāmāsavādīnampi adhiṭṭhānaṃ .Na hi samaññābhedena vatthubhedo atthīti dassetuṃ ‘‘ ettāvatā ’’ tiādiV1.139 vuttaṃ .Tenevāha ‘‘ sāmaññato vuttānan ’’ ti .
Kasmā panettha dassanāpahātabbesu āsavesu dassetabbesu ‘‘ ahosiṃ nu kho ahan ’’ tiādinā vicikicchā dassitāti āha ‘‘ vicikicchāsīsena cetthā ’’ tiādi .
Evan ti yathā soḷasavatthukā vicikicchā uppajjati , evaṃ ayonisomanasikāroti .
Vijjamānataṃ avijjamānatañcāti ( saṃ . ni . ṭī .2.2.20) sassatāsaṅkaṃ nissāya ‘‘ ahosiṃ nu kho ahamatītamaddhānan ’’ ti atīte attano vijjamānataṃ , adhiccasamuppattiāsaṅkaṃ nissāya ‘‘ yato pabhuti ahaṃ , tato pubbe na nu kho ahosin ’’ ti atīte attano avijjamānatañca kaṅkhati .Kasmā ?Vicikicchāya ākāradvayāvalambanato .Tassā pana atītavatthutāya gahitattā sassatādhiccasamuppattiākāranissayatā dassitā .
Evaṃ āsappanaparisappanāpavattikaṃ katthacipi appaṭivattihetubhūtaṃ vicikicchaṃ kasmā uppādetīti na codetabbametanti dassento āha ‘‘ kiṃ kāraṇanti na vattabban ’’ ti .
Sveva puthujjanabhāvo eva .
Yadi evaṃ tassa ayonisomanasikāreneva bhavitabbanti āpannanti āha ‘‘ nanu ca puthujjanopi yoniso manasi karotī ’’ ti .
Tatthāti yonisomanasikaraṇe .
Jātiliṅgūpapattiyoti khattiyabrāhmaṇādijātiṃ gahaṭṭhapabbajitādiliṅgaṃ devamanussādiupapattiñca .Nissāyāti upādāya .
Tasmiṃ kāle sattānaṃ majjhimappamāṇaṃ , tena yutto pamāṇiko , tadabhāvato , tato atītabhāvato vā appamāṇiko veditabbo .
Kecīti sārasamāsācariyā .Te hi ‘‘ kathaṃ nu khoti issarenaM1.156 vā brahmunā vā pubbakatena vā ahetuto vā nibbattoti cintetī ’’ ti āhu .Tena vuttaṃ ‘‘ hetuto kaṅkhatīti vadantī ’’ ti .Ahetuto nibbattikaṅkhāpi hi hetuparāmasanamevāti .
Paramparan ti pubbāparappavattiṃ .
Addhānan ti kālādhivacanaṃ , tañca bhummatthe upayogavacanaṃ daṭṭhabbaṃ .
Vijjamānataṃ avijjamānatañcāti sassatāsaṅkaṃ nissāya ‘‘ bhavissāmi nu kho ahamanāgatamaddhānan ’’ ti anāgate attano vijjamānataṃ , ucchedāsaṅkaṃ nissāya ‘‘ yasmiñca attabhāve ahaṃ , tato paraṃ na nu kho bhavissāmī ’’ ti anāgate attano avijjamānatañca kaṅkhatīti heṭṭhā vuttanayena yojetabbaṃ .
Paccuppannamaddhānan tiV1.140 addhāpaccuppannassa idhādhippetattā ‘‘ paṭisandhiṃ ādiṃ katvā ’’ tiādi vuttaṃ .
‘‘ Idaṃ kathaṃ idaṃ kathan ’’ ti pavattanato kathaṃkathā , vicikicchā , sā assa atthīti kathaṃkathīti āha ‘‘ vicikiccho hotī ’’ ti .
Kā ettha cintā , ummattako viya hi bālaputhujjanoti paṭikacceva vuttanti adhippāyo .
Taṃ mahāmātāya puttaṃ .Muṇḍesunti muṇḍena anicchantaṃ jāgaraṇakāle na sakkāti suttaṃ muṇḍesuṃ kuladhammatāya yathā taṃ ekacce kulatāpasā , rājabhayenāti ca vadanti .
Sītibhūtan ti idaṃ madhurakabhāvappattiyā kāraṇavacanaṃ .‘‘ Setibhūtan ’’ tipi pāṭho , udake ciraṭṭhānena setabhāvaṃ pattanti attho .
Attano khattiyabhāvaṃ kaṅkhati kaṇṇo viya sūtaputtasaññī .Jātiyā vibhāviyamānāya ‘‘ ahan ’’ ti tassa attano parāmasanaṃ sandhāyāha ‘‘ evañhi siyā kaṅkhā ’’ ti .
Manussāpi ca rājāno viyāti manussāpi keci ekacce rājāno viyāti adhippāyo .
Vuttanayameva ‘‘ saṇṭhānākāraṃ nissāyā ’’ tiādinā .
Etthāti ‘‘ kathaṃ nu khosmī ’’ ti pade .Abbhantare jīvoti paraparikappitaṃ antarattānaṃ vadati .Soḷasaṃsādīnan ti ādi -saddena sarīra-parimāṇa-parimaṇḍala-aṅguṭṭhayavaparamāṇu-parimāṇatādike saṅgaṇhāti .
‘‘ SattapaññattiM1.157 jīvavisayā ’’ ti diṭṭhigatikānaṃ matimattaṃ , paramatthato pana sā attabhāvavisayāvāti āha ‘‘ attabhāvassa āgatigatiṭṭhānan ’’ ti , yatāyaṃ āgato , yattha ca gamissati , taṃ ṭhānanti attho .
19. Yathā ayaṃ vicikicchā uppajjatīti ayaṃ vuttappabhedā vicikicchā yathā uppajjati , evaṃ ayoniso manasikaroto .Etena vicikicchāya attābhinivesasannissayatamāha .Yathā hi vicikicchā attābhinivesaṃ nissāya pavattati , yato sā sassatādhiccasamuppattisassatucchedākārāvalambinī vuttā , evaṃ attābhinivesopi taṃ nissāya pavattati ‘‘ ahosiṃ nu kho ahan ’’ tiādinā antogadhāhaṃkārassa kathaṃkathibhāvassa attaggāhasannissayabhāvato .Tenevāha ‘‘ savicikicchassa ayonisomanasikārassa thāmagatattā ’’ ti .
Vikappatthoti aniyamattho .‘‘ Aññatarā diṭṭhi uppajjatī ’’ ti hi vuttaṃ .
Suṭṭhu daḷhabhāvenāti abhinivesassa ativiya thāmagatabhāvena .
Tattha tatthāti tasmiṃ bhave .
Paccuppannamevāti avadhāraṇenaV1.141 anāgate atthibhāvaṃ nivatteti , na atīte tatthapi sati atthitāya ucchedaggāhassa sabbhāvato .
Atīte eva natthi , na anāgatepīti adhippāyo .
Saññākkhandhasīsenāti saññākkhandhapamukhena , saññākkhandhaṃ pamukhaṃ katvāti attho .Khandheti pañcapi khandhe .Attāti gahetvāti ‘‘ sañjānanasabhāvo me attā ’’ ti abhinivissa .Pakāsetabbaṃ vatthuṃ viya , attānampi pakāsento padīpo viya , sañjānitabbaṃ nīlādiārammaṇaṃ viya attānampi sañjānātīti evaṃdiṭṭhitopi diṭṭhigatito hotīti vuttaṃ ‘‘ attanāva attānaṃ sañjānāmī ’’ ti .Svāyamattho saññaṃ tadaññataradhamme ca ‘‘ attā anattā ’’ ti ca gahaṇavasena hotīti vuttaṃ ‘‘ saññākkhandhasīsenā ’’ tiādi .
Ettha ca khandhavinimutto attāti gaṇhato sassatadiṭṭhi , khandhaṃ pana ‘‘ attā ’’ ti gaṇhato ucchedadiṭṭhīti āha ‘‘ sabbāpi sassatucchedadiṭṭhiyovā ’’ ti .
Abhinivesākārāti vipariyesākārā .
Vadatīti iminā kārakavedakasattānaṃ hitasukhāvabodhanasamatthataṃ attano dīpeti .Tenāha ‘‘ vacīkammassa kārako ’’ ti .
Vedetīti vediyo , vediyova vedeyyo .Īdisānañhi padānaṃ bahulā kattusādhanataṃ saddasatthavidū maññanti .
Uppādavato ekanteneva vayo icchitabbo , sati ca udayabbayatte nevaM1.158 niccatāti ‘‘ nicco ’’ ti vadantassa adhippāyaṃ vivaranto āha ‘‘ uppādavayarahito ’’ ti .
Sārabhūtoti niccatāya eva sārabhāvo .
Sabbakālikoti sabbasmiṃ kāle vijjamāno .
Pakatibhāvan ti sabhāvabhūtaṃ pakatiṃ ,‘‘ vado ’’ tiādinā vā vuttaṃ pakatisaṅkhātaṃ sabhāvaṃ .
Sassatisaman ti sassatiyā samaṃ sassatisamaṃ , thāvaraṃ niccakālanti attho .
Tatheva ṭhassatīti yenākārena pubbe aṭṭhāsi , etarahi tiṭṭhati , tatheva tenākārena anāgatepi ṭhassatīti attho .
Paccakkhanidassanaṃ idaṃ-saddassa āsannapaccakkhabhāvaṃ katvā .
Diṭṭhiyeva diṭṭhigatan ti gata-saddassa padavaḍḍhanamattataṃ āha .
Diṭṭhīsugatan ti micchādiṭṭhīsu pariyāpannanti attho .Tenevāha ‘‘ dvāsaṭṭhidiṭṭhiantogadhattā ’’ ti .
Diṭṭhiyā gamanamattan ti diṭṭhiyā gahaṇamattaṃ .
Yathā pana pabbatajalaviduggāni dunniggamanāni , evaṃ diṭṭhiggāhopīti āha ‘‘ dunniggamanaṭṭhena gahanan ’’ ti .
Taṃ nāma udakaṃ , taṃ gahetvā taṃ atikkamitabbato kantāro , nirudakavanaṃ , taṃ pavanantipi vuccati .Añño pana araññapadeso duratikkamanaṭṭhena kantāro viyāti , evaṃ diṭṭhipīti āha ‘‘ duratikkamanaṭṭhenā ’’ tiādi .
Vinivijjhanaṃ vitudanaṃ .Vilomanaṃ vipariṇāmabhāvo .
Anavaṭṭhitasabhāvatāya vicalitaṃ vipphanditan ti āha ‘‘ kadācī ’’ tiādi .
Andubandhanādi viya nissarituṃV1.142 appadānavasena aseribhāvakaraṇaṃ bandhanaṭṭho , kilesakammavipākavaṭṭānaṃ paccayabhāvena dūragatampi ākaḍḍhitvā saṃyojanaṃ saṃyojanaṭṭho , diṭṭhipi tathārūpāti vuttaṃ ‘‘ diṭṭhisaṃyojanan ’’ ti .
Bandhanatthaṃ dassento kiccasiddhiyāti adhippāyo .
Tenevāha ‘‘ diṭṭhisaṃyojanena … pe … muccatī ’’ ti .Tattha etehīti iminā jātiādidukkhassa paccayabhāvamāha .
Jātiādike dukkhadhamme sarūpato dassetvāpi ‘‘ na parimuccati dukkhasmā ’’ ti vadantena bhagavatā diṭṭhisaṃyojanaṃ nāma sabbānatthakaraṃ mahāsāvajjaṃ sabbassapi dukkhassa mūlabhūtanti ayamattho vibhāvitoti dassetuṃ ‘‘ kiṃ vā bahunā , sakalavaṭṭadukkhatopi na muccatī ’’ ti vuttaṃ .
20. Nanu cettha diṭṭhisaṃyojanadassanena sīlabbataparāmāsopi dassetabbo , evañhi dassanena pahātabbā āsavā anavasesato dassitā hontīti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ yasmā ’’ tiādi .Sīlabbataparāmāso kāmāsavādiggahaṇeneva gahito hoti kāmāsavādihetukattā tassa .
Appahīnakāmarāgādiko hi kāmasukhatthaṃ vā bhavasuddhatthaṃM1.159 vā evaṃ bhavavisuddhi hotīti sīlabbatāni parāmasanti ,‘‘ imināhaṃ sīlena vā vatena vā tapena vā brahmacariyena vā devo vā bhavissāmi devaññataro vā ’’ ti ( ma . ni .1.186; ma . ni .2.79),‘‘ tattha nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo sassatisamaṃ tatheva ṭhassāmī ’’ ti ( ma . ni .1.19),‘‘ sīlena suddhi vatena suddhi sīlabbatena suddhī ’’ ti ( dha . sa .1222) ca sutte vuttaṃ sīlabbataṃ parāmasanti .Tattha bhavasukhabhavavisuddhiatthan ti bhavasukhatthañca bhavavisuddhiatthañca .Tassa gahitattāti sīlabbataparāmāsassa diṭṭhiggahaṇena gahitattā yathā ‘‘ diṭṭhigatānaṃ pahānāyā ’’ tiādīsu ( dha . sa .277).Tesan ti dassanapahātabbānaṃ .Dassetuṃ puggalādhiṭṭhānāya desanāya .Tabbiparītassāti yonisomanasikaroto kalyāṇaputhujjanassa .
Tassāti ‘‘ sutavā ’’ tiādipāṭhassa .Tāvāti ‘‘ sutavā ’’ ti ito paṭṭhāya yāva ‘‘ so idaṃ dukkhan ’’ ti padaṃ , tāva imaṃ padaṃ avadhiṃ katvāti attho .Heṭṭhā vuttanayenāti ariyasappurisa-ariyadhamma-sappurisadhamma-manasikaraṇīya-amanasikaraṇīyapadānaṃ yathākkamaṃ mūlapariyāye idha gahetvā vuttanayena attho veditabboti sambandho .Vuttapaccanīkatoti ‘‘ sutavā ariyasāvako , ariyānaṃ dassāvī , sappurisānaṃ dassāvī ’’ ti etesaṃ padānaṃ sabbākārena vuttaviparītato attho veditabbo , kovidavinītapadānaṃ pana na sabbappakārena vuttaviparītato .Arahā hi nippariyāyena ariyadhamme kovido ariyadhamme suvinīto ca nāma .
Tenāha ‘‘ paccanīkato ca sabbākārena … pe … ariyasāvakoti veditabbo ’’ ti .
Saṅkhārupekkhāñāṇaṃ sikhāppattavipassanā .Keci pana ‘‘ bhaṅgañāṇato paṭṭhāya sikhāpattavipassanā ’’ ti vadanti , tadayuttaṃV1.143 .Tadanurūpena atthenāti tassa puggalassa anurūpena ariyaṭṭhena , na paṭivedhavasenāti adhippāyo .Kalyāṇaputhujjano hi ayaṃ .Yathā cassa ‘‘ yopi kalyāṇaputhujjano ’’ ti ārabhitvā ‘‘ sopi vuccati sikkhatīti sekkho ’’ ti pariyāyena sekkhasutte ( saṃ . ni .5.13) sekkhabhāvo vutto , evaṃ idha ariyasāvakabhāvo vutto .Vuṭṭhānagāminīvipassanālakkhaṇehi ye ariyasappurisadhammavinayasaṅkhātā bodhipakkhiyadhammā tisso sikkhā eva vā sambhavanti , tesaṃ vasena imassa ariyasāvakādibhāvo vuttoM1.160 .Tenāha ‘‘ tadanurūpena atthenā ’’ ti .Ariyassa sāvakoti vā ariyasāvakatthena eva vutto yathā ‘‘ agamā rājagahaṃ buddho ’’ ti ( su . ni .410).Sikhāppattavipassanāggahaṇañcettha vipassanaṃ ussukkāpetvā anivattipaṭipadāyaṃ ṭhitassa gahaṇatthanti yathāvuttā atthasaṃvaṇṇanā suṭṭhutaraṃ yujjateva .
21. Yathā dhātumukhena vipassanaṃ abhiniviṭṭho dhātukammaṭṭhāniko āyatanādimukhena abhiniviṭṭho āyatanādikammaṭṭhāniko , evaṃ saccamukhena abhiniviṭṭhoti vuttaṃ ‘‘ catusaccakammaṭṭhāniko ’’ ti .Caturoghanittharaṇatthikehi kātabbato kammaṃ , bhāvanā .Kammameva visesādhigamassa ṭhānaṃ kāraṇanti , kamme vā yathāvuttanaṭṭhena ṭhānaṃ avaṭṭhānaṃ bhāvanārambhokammaṭṭhānaṃ , tadeva catusaccamukhena pavattaṃ etassa atthīti catusaccakammaṭṭhāniko .Ubhayaṃ nappavattati etthāti appavatti .Uggahitacatusaccakammaṭṭhānoti ca catusaccakammaṭṭhānaṃ pāḷito atthato ca uggahetvā manasikārayoggaṃ katvā ṭhito .Vipassanāmaggaṃ samāruḷhoti sappaccayanāmarūpadassane patiṭṭhāya tadeva nāmarūpaṃ aniccādito sammasanto .Samannāharatīti vipassanāvajjanaṃ sandhāyāha , tasmā yathā ‘‘ idaṃ dukkhan ’’ ti vipassanāñāṇaṃ pavattati , evaṃ samannāharati āvajjatīti attho .Kathaṃ panettha ‘‘ manasi karotī ’’ ti iminā ‘‘ vipassatī ’’ ti ayamattho vutto hotīti āha ‘‘ ettha … pe … vuttā ’’ ti .
Etthāti ca imasmiṃ sutteti attho .Vipassatīti ca yathā upari visesādhigamo hoti , evaṃ ñāṇacakkhunā vipassati , oloketīti attho .Maggopi vattabbo .Purimañhi saccadvayaṃ gambhīrattā duddasaṃ , itaraṃ duddasattā gambhīraṃ .
Abhinivesoti vipassanābhiniveso vipassanāpaṭipatti .
Tadārammaṇeti taṃ rūpakkhandhaṃ ārammaṇaṃ katvā pavatte .
Yāthāvasarasalakkhaṇaṃ vavatthapetvāti aviparītaṃ attano ārammaṇaṃ sabhāvacchedanādikiccañceva aññāṇādilakkhaṇañca asaṅkarato hadaye ṭhapetvā .Iminā pubbe nāmarūpaparicchede katepi dhammānaṃ salakkhaṇavavatthāpanaṃ paccayapariggahena suvavatthāpitaṃ nāma hotīti dasseti yathā ‘‘ dvikkhattuṃ baddhaṃ subaddhan ’’ ti .Evañhi ñātapariññāya kiccaṃ siddhaṃ nāmaV1.144 hoti .Paccayato paccayuppannato ca vavatthāpitattā pākaṭabhāvena siddhenapi siddhabhāvo pākaṭo hotīti vuttaṃ ‘‘ ahutvā hontī ’’ ti .Aniccalakkhaṇaṃ āropetīti asato hiM1.161 uppādena bhavitabbaṃ , na sato , uppādavantato ca nesaṃ ekantena icchitabbā paccayāyattavuttibhāvato , sati uppāde avassaṃbhāvī nirodhoti nattheva niccatāvakāsoti .Sūpaṭṭhitāniccatāya ca udayabbayadhammehi abhiṇhapaṭipīḷanato dukkhamanaṭṭhena dukkhaṃ .Tenāha ‘‘ udayabbayapaṭipīḷitattā dukkhāti dukkhalakkhaṇaṃ āropetī ’’ ti .
Katthacipi saṅkhāragate ‘‘ mā jīri mā byādhiyī ’’ ti alabbhanato natthi vasavattananti āha ‘‘ avasavattanato anattāti anattalakkhaṇaṃ āropetī ’’ ti .
Paṭipāṭiyāti udayabbayañāṇādiparamparāya .
Tasmiṃ khaṇeti sotāpattimaggakkhaṇe .Ekapaṭivedhenevāti ekañāṇeneva paṭivijjhanena .Paṭivedho paṭighātābhāvena visaye nissaṅgacārasaṅkhātaṃ nibbijjhanaṃ .Abhisamayo avirajjhitvā visayassa adhigamasaṅkhāto avabodho .
‘‘ Idaṃ dukkhaṃ , ettakaṃ dukkhaṃ , na ito bhiyyo ’’ ti paricchinditvā jānanameva vuttanayena paṭivedhoti pariññāpaṭivedho .Ayaṃ yathā ñāṇe pavatte pacchā dukkhassa sarūpādiparicchede sammoho na hoti , tathā pavattiṃ gahetvā vutto , na pana maggañāṇassa ‘‘ idaṃ dukkhan ’’ tiādināpi vattanato .Pahīnassa puna appahātabbatāya pakaṭṭhaṃ hānaṃ cajanaṃ samucchindanaṃ pahānaṃ , pahānameva vuttanayena paṭivedhoti pahānapaṭivedho .Ayampi yena kilesena appahīyamānena maggabhāvanāya na bhavitabbaṃ , asati ca maggabhāvanāya yo uppajjeyya , tassa kilesassa padaghātaṃ karontassa anuppattidhammataṃ āpādentassa ñāṇassa tathāpavattiyā paṭighātābhāvena nissaṅgacāraṃ upādāya evaṃ vutto .Sacchikiriyā paccakkhakaraṇaṃ , anussavākāraparivitakkādike muñcitvā sarūpato ārammaṇakaraṇaṃ idaṃ tanti yathāsabhāvato gahaṇaṃ , sā eva vuttanayena paṭivedhoti sacchikiriyāpaṭivedho .Ayaṃ pana yassa āvaraṇassa asamucchindanato ñāṇaṃ nirodhaṃ ālambituṃ na sakkoti , tassa samucchindanato taṃ sarūpato vibhāvitameva pavattatīti evaṃ vutto .Bhāvanā uppādanā vaḍḍhanā ca , tattha paṭhamamagge uppādanaṭṭhena , dutiyādīsu vaḍḍhanaṭṭhena , ubhayatthāpi vā ubhayathāpi veditabbaṃ .Paṭhamamaggopi hi yathārahaṃ vuṭṭhānagāminiyaṃ pavattaṃ parijānanādiṃ vaḍḍhento pavattoti tatthāpi vaḍḍhanaṭṭhena bhāvanāM1.162 sakkā viññātuṃ .Dutiyādīsupi appahīnakilesappahānato puggalantarasādhanato uppādanaṭṭhena bhāvanā , sā eva vuttanayena paṭivedhoti bhāvanā paṭivedho .Ayampi hi yathā ñāṇe pavatte pacchā maggadhammānaṃ sarūpaparicchedeV1.145 sammoho na hoti , tathā pavattimeva gahetvā vutto , tiṭṭhatu tāva yathādhigatamaggadhammaṃ yathāpavattesu phaladhammesupi ayaṃ yathādhigatasaccadhammesu viya vigatasammohova hoti .Tena vuttaṃ ‘‘ diṭṭhadhammo pattadhammo viditadhammo pariyogāḷhadhammo ’’ ti ( dī . ni .1.299,356; mahāva .27,57).Yato cassa dhammatāsañcoditā yathādhigatasaccadhammāvalambiniyo maggavīthito parato maggaphalapahīnāvasiṭṭhakilesanibbānānaṃ paccavekkhaṇā pavattanti .Dukkhasaccadhammā hi sakkāyadiṭṭhiādayo .Ayañca atthavaṇṇanā ‘‘ pariññābhisamayenā ’’ tiādīsupi vibhāvetabbā .
Nirodhaṃ ārammaṇatoti nirodhameva ārammaṇatoti niyamo gahetabbo , na ārammaṇatovāti .Tena nirodhe kiccatopi paṭivedho siddho hoti .
Tenāha ‘‘ na hissa tasmiṃ samaye ’’ tiādi .Tasmiṃ samayeti saccānaṃ abhisamaye .
Vīsativatthukātiādi ‘‘ tīṇi saññojanānī ’’ ti vuttānaṃ sarūpadassanaṃ .
Catūsu āsavesūti idaṃ abhidhammanayena vuttaṃ , na suttantanayena .Na hi sutte katthaci cattāro āsavā āgatā atthi .
Yadi vicikicchā na āsavo , atha kasmā ‘‘ sakkāyadiṭṭhi vicikicchā sīlabbataparāmāso , ime vuccanti , bhikkhave , āsavā dassanā pahātabbā ’’ ti vuttanti āha ‘‘ dassanā pahātabbā ’’ tiādi .Ettha pariyāpannattāti etena sammāsaṅkappassa viya paññākkhandhe kiccasabhāgatāya idha vicikicchāya āsavasaṅgaho katoti dasseti .
SabboM1.164 attaggāho sakkāyadiṭṭhivinimutto natthīti vuttaṃ ‘‘ channaṃ diṭṭhīnaṃ … pe … vibhattā ’’ ti .
Sā hi diṭṭhi ekasmiṃ cittuppāde santāne ca ṭhitaṃ ekaṭṭhaṃ , tattha paṭhamaṃ sahajātekaṭṭhaṃ , itaraṃ pahānekaṭṭhaṃ , tadubhayampi niddhāretvā dassetuṃ ‘‘ diṭṭhāsavehī ’’ tiādi vuttaṃ .
Sabbathāpīti sabbappakārena , sahajātekaṭṭhapahānekaṭṭhappakārehīti attho .Avasesāti diṭṭhāsavato avasiṭṭhā .Tayopi āsavāti kāmāsavabhavāsavaavijjāsavā .Tathā hi pubbe ‘‘ catūsu āsavesū ’’ ti vuttaṃ .
Tasmāti yasmā bahū evettha āsavā pahātabbā , tasmā bahuvacananiddeso kato ‘‘ ime vuccanti , bhikkhave , āsavā dassanā pahātabbā ’’ ti .
Porāṇānan ti aṭṭhakathācariyānaṃ ,‘‘ purātanānaṃ majjhimabhāṇakānan ’’ ti ca vadanti .
Dassanā pahātabbātiādīsu yaṃ vattabbaṃ , taṃ heṭṭhā vuttameva .