22. Saṃvarādīhīti
V1.147 saṃvarapaṭisevanaadhivāsanaparivajjanavinodanehi .Sabbesampīti catunnampi ariyamaggānaṃ .Ayan ti saṃvarāpahātabbādikathā pubbabhāgapaṭipadāti veditabbā .Tathā hi heṭṭhā ‘‘ upakkilesavisodhanaṃ ādiṃ katvā āsavakkhayapaṭipattidassanatthan ’’ ti suttantadesanāya payojanaṃ vuttaṃ .Na hi sakkā ādito eva ariyamaggaṃ bhāvetuṃ , atha kho samādinnasīlo indriyesu guttadvāro ‘‘ saṅkhāyekaṃ paṭisevati , saṅkhāyekaṃ adhivāseti , saṅkhāyekaṃ parivajjeti , saṅkhāyekaṃ vinodetī ’’ ti ( dī . ni .3.348; ma . ni .2.168) evaṃ vuttaṃ caturāpassenapaṭipattiṃ paṭipajjamāno sammasanavidhiṃ otaritvā anukkamena vipassanaṃ ussukkāpetvā maggapaṭipāṭiyā āsave khepeti .Tenāha bhagavā ‘‘ seyyathāpi , bhikkhave , mahāsamuddo anupubbaninno anupubbapoṇo anupubbapabbhāro , na āyatakeneva papāto , evaṃ kho , bhikkhave , imasmiṃ dhammavinaye anupubbasikkhā anupubbakiriyā anupubbapaṭipadā , na āyatakeneva aññāpaṭivedho ’’ ti ( a . ni .8.20; udā .45; cūḷava .385).
Idhāti
M1.165 ayaṃ idha -saddo sabbākārato indriyasaṃvarasaṃvutassa puggalassa sannissayabhūtasāsanaparidīpano , aññasāsanassa tathābhāvapaṭisedhano cāti vuttaṃ ‘‘ imasmiṃ sāsane ’’ ti .Ādīnavapaṭisaṅkhāti ādīnavapaccavekkhaṇā .
Sampalimaṭṭhan ti ( a . ni . ṭī .3.6.58) ghaṃsitaṃ .Anubyañjanasoti hatthapādahasitakathitavilokitādippakārabhāgaso .Tañhi ayoniso manasikaroto kilesānaṃ anu anu byañjanato ‘‘ anubyañjanan ’’ ti vuccati .Nimittaggāhoti itthipurisanimittādikassa vā kilesavatthubhūtassa vā nimittassa gāho .Ādittapariyāyanayenāti ādittapariyāye ( saṃ . ni .4.28; mahāva .54) āgatanayena veditabbā ādīnavapaṭisaṅkhāti yojanā .
Yathā itthiyā indriyanti itthindriyaṃ , na evamidaṃ , idaṃ pana cakkhumeva indriyanti cakkhundriyanti .
Titthakāko viyāti titthe kāko titthakāko , nadiyā samatikkamanatitthe niyataṭṭhitiko .Āvāṭakacchapotiādīsupi eseva nayo .
Evaṃ tappaṭibaddhavuttitāya cakkhundriye niyataṭṭhāno saṃvaro cakkhundriyasaṃvaro .
Muṭṭhassaccaṃ satipaṭipakkhā akusaladhammā .
Yadipi aññattha asaṅkheyyampi bhavaṅgacittaṃ nirantaraṃ uppajjati , pasādaghaṭṭanāvajjanuppādānaṃ pana antare dve eva bhavaṅgacittāni uppajjantīti ayaṃ cittaniyāmoti āha bhavaṅge ‘‘ dvikkhattuṃ uppajjitvā niruddhe ’’ ti .
Javanakkhaṇe
V1.148 pana sace dussīlyaṃ vātiādi ( visuddhi . ṭī .1.15; dha . sa . mūlaṭī .1352) puna avacanatthaṃ idheva sabbaṃ vuttanti chasu dvāresu yathāsambhavaṃ yojetabbaṃ .Na hi pañcadvāre kāyavacīduccaritasaṅkhāto dussīlyasaṃvaro atthīti so manodvāravasena , itaro channampi dvārānaṃ vasena yojetabbo .Muṭṭhassaccādīnañhi satipaṭipakkhādilakkhaṇānaṃ akusaladhammānaṃ siyā pañcadvāre uppatti , na tveva kāyikavācasikavītikkamabhūtassa dussīlyassa tattha uppatti pañcadvārikajavanānaṃ aviññattijanakattāti .Yathā kin ti yena pakārena javane uppajjamāno asaṃvaro ‘‘ cakkhudvāre asaṃvaro ’’ ti vuccati , taṃ nidassanaṃ kinti attho .Yathātiādinā nagaradvāre asaṃvare sati taṃsambandhānaṃ gharādīnaṃ asaṃvutatā
M1.166 viya javane asaṃvare sati taṃsambandhānaṃ dvārādīnaṃ asaṃvutatāti aññāsaṃvare aññāsaṃvutatāsāmaññameva nidasseti , na pubbāparasāmaññaṃ , antobahisāmaññaṃ vā .Sambandho ca javanena dvārādīnaṃ ekasantatipariyāpannatāya eva daṭṭhabbo .Paccayabhāvena purimanipphannaṃ javanakāle asantampi bhavaṅgādi phalanipphattiyā cakkhādi viya santaṃyeva nāma .Na hi dharamānaṃyeva ‘‘ santan ’’ ti vuccati , tasmā sati dvārabhavaṅgādike pacchā uppajjamānaṃ javanaṃ bāhiraṃ viya katvā nagaradvārasamānaṃ vuttaṃ .Itarañca antonagaragharādisamānaṃ .Javanassa hi paramatthato asatipi bāhirabhāve itarassa ca abbhantarabhāve ‘‘ pabhassaramidaṃ , bhikkhave , cittaṃ , tañca kho āgantukehi upakkilesehi upakkiliṭṭhan ’’ ti ( a . ni .1.49) ādivacanato āgantukabhūtassa kadāci kadāci uppajjamānassa javanassa bāhirabhāvo , tabbidhurasabhāvassa itarassa abbhantarabhāvo ca pariyāyato veditabbo .Javane vā asaṃvare uppanne tato paraṃ dvārabhavaṅgādīnaṃ asaṃvarahetubhāvāpattito nagaradvārasadisena javanena pavisitvā dussīlyādicorānaṃ dvārabhavaṅgādīsu musanaṃ kusalabhaṇḍavināsanaṃ daṭṭhabbaṃ .Uppanne hi asaṃvare dvārādīnaṃ tassa hetubhāvo paññāyati , so ca uppajjamānoyeva dvārādīnaṃ saṃvarūpanissayabhāvaṃ paṭibāhentoyeva pavattatīti ayañhettha asaṃvarādīnaṃ pavattinayo .Pañcadvāre rūpādiārammaṇe āpāthagate yathāpaccayaṃ akusalajavane uppajjitvā bhavaṅgaṃ otiṇṇe manodvārikajavanaṃ taṃyeva ārammaṇaṃ katvā bhavaṅgaṃ otarati , puna tasmiṃyeva dvāre ‘‘ itthī puriso ’’ tiādinā visayaṃ vavatthapetvā javanaṃ bhavaṅgaṃ otarati , puna vāre rajjanādivasena javanaṃ javati , punapi yadi tādisaṃ ārammaṇaṃ āpāthamāgacchati , taṃsadisameva pañcadvāre rūpādīsu javanaṃ uppajjati .Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ evameva javane dussīlyādīsu uppannesu tasmiṃ asaṃvare sati dvārampi aguttan ’’ tiādi .Ayaṃ tāva asaṃvarapakkhe atthavaṇṇanā .
Saṃvarapakkhepi
V1.149 imināva nayena attho veditabbo .Saṃvarena samannāgato puggalo saṃvutoti vuttoti āha ‘‘ upetoti vuttaṃ hotī ’’ ti .Ekajjhaṃ katvāti ‘‘ pātimokkhasaṃvarasaṃvuto ’’ ti padañca atthato abhinnaṃ samānaṃ katvā .
Ayameva cettha attho sundarataro
M1.167 uparipāḷiyā saṃsandanato .Tenāha ‘‘ tathāhī ’’ tiādi .
Yanti ādesoti iminā liṅgavipallāsena saddhiṃ vacanavipallāso katoti dasseti , nipātapadaṃ vā etaṃ paccattaputhuvacanatthaṃ .
Vighātakarāti cittavighātakaraṇā cittadukkhanibbattakā ca .Yathāvuttakilesahetukā dāhānubandhā vipākā eva vipākapariḷāhā .x
Vighātakarāti cittavighātakaraṇā cittadukkhanibbattakā ca .Yathāvuttakilesahetukā dāhānubandhā vipākā eva vipākapariḷāhā .Yathā panettha āsavā aññe ca vighātakarā kilesavipākapariḷāhā sambhavanti , taṃ dassetuṃ ‘‘ cakkhudvārehī ’’ tiādi vuttaṃ , taṃ suviññeyyameva .Ettha ca saṃvaraṇūpāyo , saṃvaritabbaṃ , saṃvaro , yato so saṃvaro , yattha saṃvaro , yañca saṃvaraphalanti ayaṃ vibhāgo veditabbo .Kathaṃ ?Paṭisaṅkhā yonisoti hi saṃvaraṇūpāyo .Cakkhundriyaṃ saṃvaritabbaṃ .Saṃvaraggahaṇena gahitā sati saṃvaro .Asaṃvutassāti saṃvaraṇāvadhi .Asaṃvarato hi saṃvaraṇaṃ .Saṃvaritabbaggahaṇena siddho idha saṃvaravisayo .Cakkhundriyañhi saṃvarañāṇaṃ rūpārammaṇe saṃvarīyatīti avuttasiddhoyamattho .Āsavatannimittakilesādipariḷāhābhāvo phalaṃ .Evaṃ sotadvārādīsupi yojetabbaṃ .
Sabbatthevāti manodvāre pañcadvāre cāti sabbasmiṃ dvāre .