Issues
Mahāniddesa-aṭṭhakathā

Ganthārambhakathā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Ganthārambhakathā

AvijjālaṅgiṃV0.1P1.1M0.1 ghātento , nandirāgañca mūlato ;
Bhāventaṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ , phusi yo amataṃ padaṃ .
Pāpuṇitvā jino bodhiṃ , migadāyaṃ vigāhiya ;
Dhammacakkaṃ pavattetvā , theraṃ koṇḍaññamādito .
Aṭṭhārasannaṃ koṭīnaṃ , bodhesi tāpaso tahiṃ ;
Vandehaṃ sirasā tañca , sabbasattānamuttamaṃ .
TathāV0.2 dhammuttamañceva , saṅghañcāpi anuttaraṃ ;
Saṃkhittena hi yo vuttaṃ , dhammacakkaṃ vibhāgaso .
Sāriputto mahāpañño , satthukappo jinatrajo ;
Dhammacakkaṃ vibhājetvā , mahāniddesamabravi ;
Pāṭho visiṭṭho niddeso , taṃnāmavisesito ca .
Taṃ sāriputtaṃ jinarājaputtaṃ , theraṃ thirānekaguṇādhivāsaṃ ;
Paññāpabhāvuggatacārukittiṃ , sunīcavuttiñca atho namitvā .
KhamādayādiyuttenaM0.2 , yuttamuttādivādinā ;
Bahussutena therena , devena abhiyācito .
MahāvihāravāsīnaṃP1.2 , sajjhāyamhi patiṭṭhito ;
Gahetabbaṃ gahetvāna , porāṇesu vinicchayaṃ .
Avokkamento samayaṃ sakañca , anāmasanto samayaṃ parañca ;
Pubbopadesaṭṭhakathānayañca , yathānurūpaṃ upasaṃharanto .
Ñāṇappabhedāvahanassa tassa , yogīhi nekehi nisevitassa ;
Atthaṃ apubbaṃ anuvaṇṇayanto , suttañca yuttiñca anukkamento .
Ārabhissaṃ samāsena , mahāniddesavaṇṇanaṃ ;
Saddhammabahumānena , nāttukkaṃsanakamyatā .
Vakkhāmahaṃ aṭṭhakathaṃ janassa , hitāya saddhammaciraṭṭhitatthaṃ ;
Sakkacca saddhammapajotikaṃ taṃ , suṇātha dhāretha ca sādhu santoti .
Tattha ‘‘ pāṭho visiṭṭho niddeso , taṃnāmavisesito cā ’’ ti vuttattā duvidho pāṭho – byañjanapāṭho , atthapāṭho ca .
Tesu byañjanapāṭho akkharapadabyañjanaākāraniruttiniddesavasenaV0.3 chabbidho .
Atthapāṭho saṅkāsanapakāsanavivaraṇavibhajanauttānīkaraṇapaññattivasena chabbidho .
Tattha tīsu dvāresu parisuddhapayogabhāvena visuddhakaruṇānaṃ cittena pavattitadesanā vācāhi akathitattā adesitattā akkharamiti saññitā , taṃ pārāyanikabrāhmaṇānaṃ manasā pucchitapañhānaṃ vasena bhagavatā ratanaghare nisīditvā sammasitapaṭṭhānamahāpakaraṇavasena ca akkharaṃ nāmāti gahetabbaṃ .
AthaM0.3 vā aparipuṇṇaṃ padaṃ akkharamiti gahetabbaṃ ‘‘ saṭṭhivassasahassānī ’’ tiP1.3 evamādīsu ( pe . va .802; jā .1.4.54; netti .120) viya .
Ettha hi sa kāra na kāra so kārādīni akkharamiti , ekakkharaṃ vā padaṃ akkharamiti eke .
‘‘ Yāyaṃ taṇhā ponobhavikā ’’ ti evamādīsu ( mahāva .14; vibha .203; ma . ni .3.374; paṭi . ma .2.30) vibhatyantaṃ atthajotakaṃ akkharapiṇḍaṃ padaṃ .
‘‘ Nāmañca rūpañcā ’’ ti evamādīsu ( dha . sa . dukamātikā 109; su . ni .878; mahāni .107; cūḷani . ajitamāṇavapucchāniddeso 6; netti .45) bahuakkharehi yuttaṃ padaṃ nāma .
Saṃkhittena vuttaṃ padaṃ vibhāveti .
Padena abhihitaṃ byañjayati byattaṃ pākaṭaṃ karotīti byañjanaṃ , vākyameva .
‘‘ Cattāro iddhipādā ’’ ti saṅkhepena kathitamatthaṃ .
‘‘ Katame cattāro ?
Idha , bhikkhave , bhikkhu chandasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti .
Vīriyacittavīmaṃsasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāvetī ’’ tiādīsu ( vibha .431; saṃ . ni .5.813; dī . ni .3.306; a . ni .4.276) pākaṭakaraṇabhāvena byañjanaṃ nāma .
Byañjanavibhāgapakāso ākāro .
‘‘ Tattha katamo chando ?
Yo chando chandikatā kattukamyatā ’’ ti evamādīsu ( vibha .433) kathitabyañjanaṃ anekavidhena vibhāgakaraṇaṃ ākāro nāma .
Ākārābhihitassa nibbacanaṃ nirutti .
‘‘ Phasso , vedanā ’’ ti evamādīsu ( dha . sa .1) ākārena kathitaṃ ‘‘ phusatīti phasso .
Vediyatīti vedanā ’’ ti nīharitvā vacanaṃ nirutti nāma .
Nibbacanavitthāro nissesato desoti niddeso , vediyatīti vedanāti nibbacanaladdhapadaṃ ‘‘ sukhā dukkhā adukkhamasukhā , sukhayatīti sukhā , dukkhayatīti dukkhā , neva dukkhayati na sukhayatīti adukkhamasukhā ’’ ti atthavitthāro niravasesena kathitattā niddeso nāma .
EvaṃP1.4 chabbidhāni byañjanapadāni jānitvā ca chasu atthapadesu saṅkhepato kāsanā dīpanā saṅkāsanā ,‘‘ maññamāno kho , bhikkhu , bandho mārassa amaññamāno mutto pāpimato ’’ ti evamādīsu saṅkhepena atthadīpanā saṅkāsanā nāma .
Eso pana thero ‘‘ buddhena bhagavatāV0.4 evaṃ saṅkhepaṃ katvā vuttamatthaṃ ‘ aññātaṃ bhagavā , aññātaṃ sugatā ’’’ ti kathetuṃ samattho paṭivijjhi .
UpariM0.4 vattabbamatthaṃ ādito kāsanā dīpanā pakāsanā ,‘‘ sabbaṃ , bhikkhave , ādittan ’’ ti evamādīsu ( mahāva .54; saṃ . ni .4.28) pacchā kathitabbamatthaṃ paṭhamavacanena dīpanā pakāsanā nāma .
Evaṃ paṭhamaṃ dīpitaṃ atthaṃ puna pākaṭaṃ katvā dīpanena ‘‘ kiñca , bhikkhave , sabbaṃ ādittaṃ ?
Cakkhuṃ , bhikkhave , ādittaṃ , rūpā ādittā ’’ ti evamādīsu ( mahāva .54; saṃ . ni .4.28) kathitesu ‘‘ tikkhindriyo saṅkhepena vuttaṃ paṭivijjhatī ’’ ti kathitattā dve atthapadāni tikkhindriyassa upakāravasena vuttāni .
Saṃkhittassa vitthārābhidhānaṃ sakiṃ vuttassa ca punapi abhidhānaṃ vivaraṇaṃ ,‘‘ kusalā dhammā ’’ ti ( dha . sa .1) saṅkhepena nikkhittassa .
‘‘ Katame dhammā kusalā ?
Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hotī ’’ ti ( dha . sa .1) niddesavasena vitthāraṇaṃ vitthāravasena puna kathanaṃ vivaraṇaṃ nāma .
Taṃ vibhāgakaraṇaṃ vibhajanaṃ ,‘‘ yasmiṃ samaye ’’ ti ( dha . sa .1) vivarite kusale dhamme ‘‘ tasmiṃ samaye phasso hoti , vedanā hotī ’’ ti ( dha . sa .1) vibhāgakaraṇaṃ vibhajanaṃ nāma .
Vivarassa vitthārābhidhānena vibhattassa ca upamābhidhānenaP1.5 paṭipādanaṃ uttānīkaraṇaṃ , vivaraṇena vivaritatthassa ‘‘ katamo tasmiṃ samaye phasso hoti ?
Yo tasmiṃ samaye phasso phusanā samphusanā ’’ ti ( dha . sa .2) ativivaritvā kathanañca vibhajanena vibhattassa ‘‘ seyyathāpi , bhikkhave , gāvī niccammā , evameva khvāhaṃ , bhikkhave , phassāhāro daṭṭhabboti vadāmī ’’ ti ( saṃ . ni .2.63) evamādiupamākathanañca uttānīkaraṇaṃ nāma .
Dhammaṃ suṇantānaṃ dhammadesanena cittassa anekavidhena somanassauppādanañca atikhiṇabuddhīnaṃ anekavidhena ñāṇassa tikhiṇabhāvakaraṇañca paññatti nāma , tesaṃ suṇantānaṃ taṃcittatosanena taṃcittanisāmanena ca paññāyatīti paññatti .
Tattha bhagavā akkharehi saṅkāsayati , padehi pakāsayati , byañjanehi vivarati , ākārehi vibhajati , niruttīhi uttānīkaroti , niddesehi paññāpayatīti .
Kiṃ vuttaṃ hoti ?
Buddhā bhagavanto ekacce veneyye ekasmiṃ desane akkharehi atthasaṅkāsanaṃ karonti … pe … niddesehi atthapaññāpanaṃ karontīti ayamettha adhippāyo .
AthaV0.5 vā akkharehi saṅkāsayitvā padehi pakāsayati , byañjanehi vivaritvā ākārehi vibhajati , niruttīhi uttānīkatvā niddesehi paññāpayatiM0.5 .
Kiṃ vuttaṃ hoti ?
Evarūpena dhammadesanena ekaccesu ṭhānesu ekaccānaṃ veneyyānaṃ vinayatīti .
Atha vā akkharehi ugghāṭayitvā padehi pakāsento vinayati ugghaṭitaññuṃ , byañjanehi vivaritvā ākārehi vibhajanto vinayati vipañcitaññuṃ , niruttīhi uttānīkatvā niddesehi paññāpento vinayati neyyaṃ .
Iti veneyyavasenapi yojetabbameva .
Atthato panettha katamo byañjanapāṭho , katamo atthapāṭhoti ?
Buddhānaṃ bhagavantānaṃ dhammaṃ desentānaṃ yo atthāvagamako saviññattikasaddo , so byañjanapāṭhoP1.6 .
Yo tena abhisametabbo lakkhaṇarasādisahito dhammo , so atthapāṭhoti veditabbo .
Punapi sandhāyabhāsito byañjanabhāsito sāvasesapāṭho anavasesapāṭho nīto neyyoti chabbidho pāṭho .
Tattha anekatthavattā sandhāyabhāsito ‘‘ mātaraṃ pitaraṃ hantvā , rājāno dve ca khattiye ’’ ti evamādi ( dha . pa .294).
Ekatthavattā byañjanabhāsito ‘ manopubbaṅgamā dhammā ’’ ti evamādi ( dha . pa .1.2; netti .89,92; peṭako .14).
Sāvaseso ‘‘ sabbaṃ , bhikkhave , ādittan ’’ ti evamādi ( mahāva .54; saṃ . ni .4.28).
Viparīto anavaseso ‘‘ sabbe dhammā sabbākārena buddhassa bhagavato ñāṇamukhe āpāthaṃ āgacchantī ’’ ti evamādi ( mahāni .156; cūḷani . mogharājamāṇavapucchāniddeso 85; paṭi . ma .3.5).
Yathā vacanaṃ , tathā avagantabbo nīto ‘‘ aniccaṃ dukkhaṃ anattā ’’ ti evamādi .
Yuttiyā anussaritabbo neyyo ‘‘ ekapuggalo bhikkhave ’’ ti evamādi ( a . ni .1.170).
Attho pana anekappakāro pāṭhattho sabhāvattho ñāyattho pāṭhānurūpo napāṭhānurūpo sāvasesattho niravasesattho nītattho neyyattho iccādi .
Tattha yo appassatthassa ñāpanatthamuccāriyate , so pāṭhattho ‘‘ sātthaṃ sabyañjanan ’’ tiādīsu ( pārā .1; dī . ni .1.190) viya .
Rūpārūpadhammānaṃ lakkhaṇarasādisabhāvattho ‘‘ sammādiṭṭhiṃ bhāvetī ’’ tiādīsu ( vibha .485; saṃ . ni .5.3) viya .
Yo ñāyamāno hitāya saṃvattati , so ñātuṃ arahatīti ñāyattho –
‘‘ atthavādī dhammavādī ’’ tiādīsu ( dī . ni .1.9,194;3.238; ma . ni .1.411) viya .
Yathāpāṭhaṃ bhāsito pāṭhānurūpo ‘‘ cakkhuM0.6 , bhikkhave , purāṇakamman ’’ ti ( saṃ . ni .4.146) bhagavatā vuttaṃ .
Tasmā cakkhumapi kammanti .
Byañjanacchāyāya atthaṃ paṭibāhayamānena vutto attho napāṭhānurūpo , so pāṭhato ananuññāto akatapaṭikkhepoV0.6 viyutto .
SoP1.7 ca saṅgahetabbampi asaṅgahetvā , parivajjetabbampi vā kiñci aparivajjetvā parisesaṃ katvā vutto sāvasesattho ‘‘ cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ ( saṃ . ni .4.60; mahāni .107).
Sabbe tasanti daṇḍassa , sabbe bhāyanti maccuno ’’ tiādīsu ( dha . pa .129) viya .
Viparīto niravasesattho ‘‘ sandhāvitaṃ saṃsaritaṃ mamañceva tumhākañca ( dī . ni .2.155; mahāva .287; netti .114).
Tatra , bhikkhave , ko mantā ko saddhātā … pe … aññatra diṭṭhapadehī ’’ tiādīsu ( a . ni .7.66) viya .
Saddavaseneva veditabbo nītattho ‘‘ rūpā saddā rasā gandhā , phoṭṭhabbā ca manoramā ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .1.151,165; mahāva .33) viya .
Sammutivasena veditabbo neyyattho ‘‘ cattārome , bhikkhave , valāhakūpamā puggalā ’’ tiādīsu ( a . ni .4.101-102) viya .
Evamidha pāṭhañca atthañca vivaritvā ṭhito asaṃhīro bhavati paravādīhi dīgharattaṃ titthavāsena .
Iti asaṃhīrabhāvena yāva āgamādhigamasampadaṃ , tāva vattuṃ sakkoti .
Saṅkhepavitthāranayena hetudāharaṇādīhi avabodhayituṃ samattho .
Evaṃvidho attānañca parañca sodhetuṃ samatthabhāvena dussīlyadiṭṭhimalavirahitattā suci .
Dussīlo hi attānaṃ upahanati , tena nādeyyavāco ca bhavati sabyohāramāno idha niccāturo vejjova .
Duddiṭṭhi paraṃ upahanati , nāvassayo ca bhavati vāḷagahākulo iva kamalasaṇḍo .
Ubhayavipanno pana sabbathāpi anupāsanīyo bhavati gūthagatamiva chavālātaṃ gūthagato viya ca kaṇhasappo .
Ubhayasampanno pana sabbathāpi upāsanīyo sevitabbo ca viññūhi , nirupaddavo iva ratanākaro , evaṃ bhūto evaṃ amaccharoP1.8 ahīnācariyamuṭṭhi .
Suttasuttānulomaācariyavādaattanomatisaṅkhātānañca catunnaṃ apariccāgī , tesaṃ vasena byākhyāto .
‘‘ Ekaṃsavacanaṃ ekaṃ , vibhajjavacanaṃ padaṃ ;
Tatiyaṃ paṭipuccheyya , catutthaṃ pana ṭhāpaye ’’ ti .
EtesaṃM0.7 vā apariccāgī .
Tato eva sotūnaṃ hite niyuttattā nesaṃ avabodhanaṃ pati akilāsu bhavatīti .
Āha cettha –
‘‘ Pāṭhatthavidasaṃhīro , vattā suci amaccharo ;
Catunnaṃ apariccāgī , desakassa hitānvito ’’ ti .
EtthaV0.7 desakassāti desako assa , bhaveyyāti attho .
Hitānvitoti hite anugato hitacitto .
So eso sucittā piyo , catunnaṃ apariccāgittā garu , asaṃhīrattā bhāvanīyo , desakattā vattā , hitānvitattā vacanakkhamo , pāṭhatthavidattā gambhīrakathaṃ kattā , amaccharattā na cāṭṭhāne niyojako iti –
‘‘ Piyo garu bhāvanīyo , vattā ca vacanakkhamo ;
Gambhīrañca kathaṃ kattā , no cāṭṭhāne niyojako ’’ ti .( a . ni .7.37; netti .113);
‘‘ Abhihito desako so , tāva dāni abhidhīyate ’’.
Tattha dhammagaruttā kathaṃ na paribhavati , ācariyagaruttā kathikaṃ na paribhavati , saddhāpaññādiguṇapaṭimaṇḍitattā attānaṃ na paribhavati , asaṭhāmāyāvittā amatābhimukhattā ca avikkhittacitto bhavati , sumedhattā yoniso manasi karotīti .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ Pañcahi , bhikkhave , dhammehi samannāgato suṇanto saddhammaṃ bhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ .
Katamehi pañcahi ?
Na kathaṃ paribhoti , na kathikaṃ paribhoti , na attānaṃ paribhoti , avikkhittacittoP1.9 dhammaṃ suṇāti ekaggacitto , yoniso manasi karotī ’’ ti ( a . ni .5.151).
Taṃlakkhaṇappattattā bhāvanaṃ bhajatīti .
Āha cettha –
‘‘ Dhammācariyagaru saddhāpaññādiguṇamaṇḍito ;
Asaṭhāmāyāvikassa , sumedho amatābhimukho ’’.
–
Iti vattā ca sotā ca .
EvaṃM0.8 vuttappakāraṃ byañjanañca atthañca dassetvā idāni yo atiaggaṃ katvā kathitattā mahāsamuddamahāpathavī viya mahā ca so niddeso cāti mahāniddeso , taṃ mahāniddesaṃ vaṇṇayissāmi .
TadetaṃV0.8 mahāniddesaṃ atthasampannaṃ byañjanasampannaṃ gambhīraṃ gambhīratthaṃ lokuttarappakāsakaṃ suññatappaṭisaṃyuttaṃ paṭipattimaggaphalavisesasādhanaṃ paṭipattipaṭipakkhapaṭisedhanaṃ yogāvacarānaṃ ñāṇavararatanākarabhūtaṃ dhammakathikānaṃ dhammakathāvilāsavisesahetubhūtaṃ saṃsārabhīrukānaṃ dukkhanissaraṇatadupāyadassanena assāsajananatthaṃ tappaṭipakkhanāsanatthañca gambhīratthānañca anekesaṃ suttantapadānaṃ atthavivaraṇena sujanahadayaparitosajananatthaṃ , tathāgatena arahatā sammāsambuddhena sabbattha appaṭihatasabbaññutaññāṇamahādīpobhāsena sakalajanavitthatamahākaruṇāsinehena veneyyajanahadayagatakilesandhakāravidhamanatthaṃ samujjalitassa saddhammamahāpadīpassa tadadhippāyavikāsanasinehaparisekena pañcavassasahassamaticirasamujjalanamicchatā lokānukampakena satthukappena dhammarājassa dhammasenāpatinā āyasmatā sāriputtattherena bhāsitaṃ sutvā āyasmā ānando paṭhamamahāsaṅgītikāle yathāsutameva saṅgahaṃ āropesi .
So panesa vinayapiṭakaṃ suttantapiṭakaṃ abhidhammapiṭakantiP1.10 tīsu piṭakesu suttantapiṭakapariyāpanno , dīghanikāyo majjhimanikāyo saṃyuttanikāyo aṅguttaranikāyo khuddakanikāyoti pañcasu mahānikāyesu khuddakamahānikāyapariyāpanno , suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthā udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallanti navasu satthusāsanaṅgesu yathāsambhavaṃ gāthaṅgaveyyākaraṇaṅgadvayasaṅgahito .
‘‘ Dvāsīti buddhato gaṇhiṃ , dvesahassāni bhikkhuto ;
Caturāsīti sahassāni , ye me dhammā pavattino ’’ ti .( theragā .1027)–
Dhammabhaṇḍāgārikattherena pañcasu ṭhānesu etadaggaṃ āropitena paṭiññātānaṃ caturāsītiyā dhammakkhandhasahassānaṃ bhikkhuto gahitesu dvīsu dhammakkhandhasahassesu anekasatadhammakkhandhasaṅgahito .
Tassa dve vaggā aṭṭhakavaggo pārāyanavaggo khaggavisāṇasuttañca , ekekasmiṃ vagge soḷasa soḷasa katvā khaggavisāṇasuttañcāti tettiṃsa suttāni kāmasuttādikhaggavisāṇasuttapariyosānāniM0.9 .
Evaṃ anekadhā vavatthāpitassa imassa mahāniddesassa anupubbapadatthavaṇṇanaṃ karissāmi .
Ayañhi mahāniddeso pāṭhato atthato ca uddisantena niddisantena ca sakkaccaṃ uddisitabbo niddisitabbo ca , uggaṇhantenāpi sakkaccaṃ uggaṇhitabbo dhāretabbo ca .
Taṃ kissa hetu ?
Gambhīrattā imassa mahāniddesassa lokahitāya loke ciraṭṭhitatthanti .