6. Jarāsuttaniddesavaṇṇanā
39. Chaṭṭhe
V0.195P2.247 jarāsutte appaṃ vata jīvitaṃ idan ti idaṃ vata manussānaṃ jīvitaṃ appakaṃ parittaṃ ṭhitiparittatāya sarasaparittatāyāti guhaṭṭhakasuttepi vuttanayametaṃ .Oraṃ vassasatāpi miyyatīti vassasatā oraṃ kalalādikālepi miyyati .
Aticcāti vassasataṃ atikkamitvā .
Jarasāpi miyyatīti jarāya miyyati .
Ito paraṃ guhaṭṭhakasuttavaṇṇanāya vuttanayeneva gahetabbaṃ .
Appan ti
M0.214 mandaṃ .Gamanīyo samparāyoti paraloko gantabbo .
Kalalakālepīti ettha kalalakālaṃ nāma paṭisandhikkhaṇe tīhi jātiuṇṇaṃsūhi katasuttagge ṭhitatelabinduppamāṇaṃ acchaṃ vippasannakalalaṃ hoti .
Yaṃ sandhāya vuttaṃ –
‘‘ Tilatelassa yathā bindu , sappimaṇḍo anāvilo ;
Evaṃ vaṇṇappaṭibhāgaṃ , kalalaṃ sampavuccatī ’’ ti .( saṃ . ni . aṭṭha .1.1.235; vibha . aṭṭha .26 pakiṇṇakakathā );
Tasmiṃ
V0.196 kalalakālepi .Cavatīti jīvitaṃ gaḷati .
Maratīti jīvitaviyogaṃ āpajjati .
Antaradhāyatīti adassanaṃ pāpuṇāti .
Vippalujjatīti chijjati .
‘‘ Aṇḍajayoniyā cavati .
Jalābujayoniyā marati .
Saṃsedajayoniyā antaradhāyati .
Opapātikayoniyā vippalujjatī ’’ ti evameke vaṇṇayanti .
Abbudakālepīti abbudaṃ nāma kalalato sattāhaccayena maṃsadhovanaudakavaṇṇaṃ hoti , kalalanti nāmaṃ antaradhāyati .
Vuttampi cetaṃ –
‘‘ Sattāhaṃ
P2.248 kalalaṃ hoti , paripakkaṃ samūhataṃ ;Vivaṭṭamānaṃ tabbhāvaṃ , abbudaṃ nāma jāyatī ’’ ti .( saṃ . ni . aṭṭha .1.1.235);
Tasmiṃ abbudakālepi .
Pesikālepīti tasmāpi abbudā sattāhaccayena vilīnatipusadisā pesi nāma sañjāyati .
Sā maricaphāṇitena dīpetabbā .
Gāmadārikā hi supakkāni maricāni gahetvā sāṭakante bhaṇḍikaṃ katvā pīḷetvā maṇḍaṃ ādāya kapāle pakkhipitvā ātape ṭhapenti , taṃ sukkhamānaṃ sabbabhāgehi muccati .
Evarūpā pesi hoti , abbudanti nāmaṃ antaradhāyati .
Vuttampi cetaṃ –
‘‘ Sattāhaṃ abbudaṃ hoti , paripakkaṃ samūhataṃ ;
Vivaṭṭamānaṃ tabbhāvaṃ , pesi nāma pajāyatī ’’ ti .( saṃ . ni . aṭṭha .1.1.235);
Tasmiṃ pesikālepi .
Ghanakālepīti tatopi pesito sattāhaccayena kukkuṭaṇḍasaṇṭhāno ghano nāma maṃsapiṇḍo nibbattati , pesīti nāmaṃ antaradhāyati .
Vuttampi cetaṃ –
‘‘ Sattāhaṃ
M0.215 pesi bhavati , paripakkaṃ samūhataṃ ;Vivaṭṭamānaṃ tabbhāvaṃ , ghanoti nāma jāyati .
‘‘ Yathā kukkuṭiyā aṇḍaṃ , samantā parimaṇḍalaṃ ;
Evaṃ ghanassa saṇṭhānaṃ , nibbattaṃ kammapaccayā ’’ ti .( saṃ . ni . aṭṭha .1.1.235);
Tasmiṃ ghanakālepi .
Pasākhakālepīti pañcame sattāhe dvinnaṃ dvinnaṃ hatthapādānaṃ sīsassa catthāya pañca pīḷakā jāyanti , yaṃ sandhāya vuttaṃ –
‘‘ pañcame , bhikkhave , sattāhe pañca pīḷakā saṇṭhahanti kammato ’’ ti .
Tasmiṃ pasākhakālepi .
Tato paraṃ chaṭṭhasattamādīni sattāhāni atikkamma desanaṃ saṅkhipitvā dvācattālīsasattāhe pariṇatakāle kesalomanakhādīnaṃ uppattikālañca .
Tassa ca nābhito uṭṭhito nāḷo mātu udarapaṭalena ekābaddho hoti , so uppaladaṇḍako viya chiddo , tena āhāraraso saṃsaritvā āhārasamuṭṭhānarūpaṃ samuṭṭhāpeti .
Evaṃ so dasamāse yāpeti , taṃ
P2.249 sabbaṃ avatvā ‘‘ sūtighare ’’ ti āha .Yaṃ sandhāya vuttaṃ –
‘‘ Kesā
V0.197 lomā nakhāni ca ’’;‘‘ Yañcassa bhuñjatī mātā , annaṃ pānañca bhojanaṃ ;
Tena so tattha yāpeti , mātukucchigato naro ’’ ti .( saṃ . ni .1.235; kathā .692);
Tattha sūtighareti sūtikaghare , vijāyanaghareti attho .
‘‘ Sūtikāghare ’’ ti vā pāṭho , sūtikāyāti padacchedo .
Addhamāsikopīti jātadivasato paṭṭhāya addhamāso etassa atthīti addhamāsiko .
Dvemāsikā dīsupi eseva nayo .
Jātadivasato paṭṭhāya ekaṃ saṃvaccharaṃ etassa atthīti saṃvacchariko .
Upari dvevassikā dīsupi eseva nayo .
Yadā jiṇṇo hotīti yasmiṃ kāle jarājiṇṇo bhavati jajjarībhūto .
Vuddhoti vayovuddho .
Mahallakoti jātimahallako .
Addhagatoti tayo addhe atikkanto .
Vayoanuppattoti tatiyaṃ vayaṃ anuppatto .
Khaṇḍadantoti antarantarā patitā dantā phālitā ca jarānubhāvena khaṇḍā dantā jātā assāti khaṇḍadanto .
Palitakesoti paṇḍarakeso .
Vilūnan ti luñcitvā gahitakesā viya khallāṭasīso
M0.216 .Khalitasiroti mahākhallāṭasīso .
Valinan ti sañjātavali .
Tilakāhatagattoti setatilakakāḷatilakehi vikiṇṇasarīro .
Bhoggoti bhaggo , imināpissa vaṅkabhāvaṃ dīpeti .
Daṇḍaparāyaṇoti daṇḍapaṭissaraṇo daṇḍadutiyo .
So jarāyapīti so puggalo jarāyapi abhibhūto marati .
Natthi maraṇamhā mokkhoti maraṇato muñcanupāyo natthi nupalabbhati .
Phalānamiva pakkānaṃ , pāto patanato bhayan ti paripākagatānaṃ sithilavaṇṭānaṃ panasaphalādipakkānaṃ paccūsakāle avassaṃ patissantīti phalasāmikānaṃ bhāyamānānaṃ viya .
Evaṃ jātāna maccānaṃ , niccaṃ maraṇato bhayan ti evameva uppannānaṃ sattānaṃ maccusaṅkhātamaraṇato satataṃ kālaṃ bhayaṃ .
Yathāpi
P2.250 kumbhakārassāti yathā nāma mattikābhājanaṃ karontassa .Kataṃ mattikabhājanan ti ( su . ni .582) tena niṭṭhāpitabhājanaṃ .
Sabbaṃ bhedanapariyantan ti pakkāpakkaṃ sabbaṃ bhedanaṃ bhijjapariyantaṃ avasānaṃ assāti bhedanapariyantaṃ .
Evaṃ maccāna jīvitan ti evameva sattānaṃ āyusaṅkhāraṃ .
Daharā
V0.198 ca mahantā cāti taruṇā ca mahallakā ca .Ye bālā ye ca paṇḍitāti ye ca assāsapassāsāyattā jīvitā bālā ye ca paṇḍiccena samannāgatā buddhādayo .
Sabbe maccuvasaṃ yantīti ete vuttappakārā daharādayo sabbe maccuno issariyaṃ upagacchanti .
Tesaṃ maccuparetānan ti etesaṃ maccunā parivāritānaṃ .
Gacchataṃ paralokatoti ito manussalokato paralokaṃ gacchantānaṃ .
Na pitā tāyate puttan ti pitā puttaṃ na rakkhati .
Ñātī vā pana ñātaketi mātāpitipakkhikā ñātī vā teyeva ñātake rakkhituṃ na sakkonti .
Pekkhataññeva ñātīnan ti vuttavidhānaṃyeva ñātīnaṃ pekkhantānaṃyeva olokentānaṃyeva .
Passa lālappataṃ puthūti passāti ālapanaṃ .
Lālapantānaṃ vilapantānaṃ puthūnaṃ nānappakārānaṃ .
Ekamekova maccānaṃ , govajjho viya niyyatīti sattānaṃ ekameko vadhāya niyyamānagoṇo viya maraṇāya niyyati pāpuṇīyati .
Evamabbhāhato lokoti
M0.217 evameva sattaloko bhusaṃ āhato .Maccunā ca jarāya cāti maraṇena ca jarāya ca abhibhūto .
40. Mamāyiteti mamāyitavatthukāraṇā .
Vinābhāvaṃ santamevidan ti santaṃ vijjamānaṃ vinābhāvameva idaṃ , na sakkā avinābhāvena bhavitunti vuttaṃ hoti .
Socantīti cittena socanaṃ karonti .
Kilamantīti kāyena kilamathaṃ pāpuṇanti .
Paridevantīti nānāvidhaṃ vācāvilāpaṃ bhaṇanti .
Urattāḷiṃ kandantīti uraṃ tāḷetvā tāḷetvā kandanti .
Sammohaṃ āpajjantīti sammohabhāvaṃ pāpuṇanti .
Aniccoti hutvā abhāvaṭṭhena .
Saṅkhatoti paccayehi saṅgamma kato .
Paṭiccasamuppannoti paccayasāmaggiṃ paṭicca na paccakkhāya saha sammā ca uppanno .
Khayadhammoti
P2.251 khayaṃ gamanasabhāvo .Vayadhammoti vayaṃ gamanasabhāvo , bhaṅgavasena bhaṅgagamanasabhāvoti attho .
Virāgadhammoti virajjanasabhāvo .
Nirodhadhammoti nirujjhanasabhāvo .
Yvāyaṃ pariggahoti yo ayaṃ pariggaho .
‘‘ Yāya pariggaho ’’ tipi pāṭho , ayameva padacchedo .
Niccoti satatakāliko .
Dhuvoti thiro .
Sassatoti acavano .
Avipariṇāmadhammoti pakatiajahanasabhāvo .
Sassati samaṃ tatheva ṭhassatīti candasūriyasinerumahāsamuddapathavīpabbatādayo viya tiṭṭheyya .
Nānābhāvoti jātiyā nānābhāvo .
Vinābhāvoti maraṇena viyogabhāvo .
Aññathābhāvoti
V0.199 sabbhāvato aññathābhāvo .Purimānaṃ purimānaṃ khandhānan ti anantare pure uppannānaṃ khandhānaṃ .
Vipariṇāmaññathābhāvāti pakatibhāvaṃ jahitvā aññathābhāvena .
Pacchimā pacchimā khandhādayo pavattanti uppajjantīti sambandho .
Sabbaṃ gharāvāsapalibodhan ti sakalaṃ gihibhāvajaṭaṃ .
Ñātimittāmaccapalibodhan ti mātāpitupakkhikā ñātī , mittā sahāyā , amaccā bhaccā .
Sannidhipalibodhan ti nidhānajaṭaṃ chinditvā .
Kesamassuṃ ohāretvāti kese ca massūni ca oropayitvā .
Kāsāyāni vatthānīti kasāyarasapītāni vatthāni .
41. Māmakoti
M0.218 mama upāsako bhikkhu vāti saṅkhaṃ gato , buddhādīni vā vatthūni mamāyamāno .Tesaṃ tesaṃ sattānan ti anekesaṃ sattānaṃ sādhāraṇaniddeso .
‘‘ Yaññadattassa maraṇaṃ , somadattassa maraṇan ’’ ti evañhi divasampi kathiyamāne neva sattā pariyādānaṃ gacchanti , na sabbaṃ aparattadīpanaṃ sijjhati .
Imehi pana dvīhi padehi na koci satto apariyādinno hoti , na kiñci aparattādīpanaṃ na sijjhati .
Tamhā tamhāti ayaṃ gativasena anekesaṃ nikāyānaṃ sādhāraṇaniddeso .
Sattanikāyāti sattānaṃ nikāyā , sattaghaṭā sattasamūhāti attho .
Cutīti
P2.252 cavanavasena vuttaṃ .Ekacatupañcakkhandhāya cutiyā sāmaññavacanametaṃ .
Cavanatāti bhāvavacanena lakkhaṇanidassanaṃ .
Bhedoti cutikhandhānaṃ bhaṅguppattiparidīpanaṃ .
Antaradhānan ti ghaṭassa viya bhinnassa bhinnānaṃ khandhānaṃ yena kenaci pariyāyena ṭhānābhāvaparidīpanaṃ .
Maccumaraṇan ti maccusaṅkhātaṃ maraṇaṃ , na khaṇikamaraṇaṃ .
Kālo nāma antako , tassa kiriyāti kālaṃkiriyā .
Ettāvatā sammutimaraṇaṃ dīpitaṃ .
Idāni paramatthena dīpetuṃ ‘‘ khandhānaṃ bhedo ’’ tiādimāha .
Paramatthena hi khandhāyeva bhijjanti , na satto nāma koci marati .
Khandhesu pana bhijjamānesu satto marati , bhinnesu ‘‘ mato ’’ ti vohāro hoti .
Ettha ca catuvokārapañcavokāravasena khandhānaṃ bhedo , ekavokāravasena kaḷevarassa nikkhepo .
Catuvokāravasena vā khandhānaṃ bhedo , sesadvayavasena kaḷevarassa nikkhepo veditabbo .
Kasmā ?
Kāmarūpabhavadvayepi rūpakāyasaṅkhātassa kaḷevarassa sabbhāvato .
Yasmā vā cātumahārājikādīsu khandhā bhijjanteva , na kiñci nikkhipanti , tasmā tesaṃ vasena khandhānaṃ bhedo , manussādīsu kaḷevarassa
V0.200 nikkhepo .Ettha ca kaḷevarassa nikkhepakaraṇato maraṇaṃ ‘‘ kaḷevarassa nikkhepo ’’ ti vuttaṃ .
Jīvitindriyassupacchedoti iminā indriyabaddhasseva maraṇaṃ nāma hoti , anindriyabaddhassa maraṇaṃ nāma natthīti dasseti .
‘‘ Sassaṃ mataṃ , rukkho mato ’’ ti idaṃ pana vohāramattameva .
Atthato pana evarūpāni vacanāni sassādīnaṃ khayavayabhāvameva dīpenti .
Rūpagatan ti rūpameva rūpagataṃ .
Vedanāgatan tiādīsupi eseva nayo .
Tattha
M0.219 pubbeva maccan ti maccaṃ vā bhogā pubbeva paṭhamataraññeva vijahanti .Macco vā te bhoge pubbataraṃ jahati .
Kāmakāmīti corarājānaṃ ālapati .
Ambho kāme kāmayamāna kāmakāmi bhogino nāma loke asassatā , bhogesu vā naṭṭhesu jīvamānā ca abhogino honti .
Bhoge vā pahāya sayaṃ nassanti , tasmā ahaṃ mahājanassa sokakālepi na socāmīti attho .
Viditā
P2.253 mayā sattuka lokadhammāti corarājānaṃ ālapanto āha .Ambho sattuka mayā lābho alābho yaso ayasotiādayo lokadhammā viditā .
Yatheva hi cando udeti ca pūrati ca puna ca khīyati , yathā ca sūriyo andhakāraṃ vidhamento mahantaṃ lokappadesaṃ tapitvāna puna sāyaṃ atthaṃ paleti atthaṃ gacchati na dissati , evameva bhogā uppajjanti ca vinassanti ca , tattha kiṃ sokena , tasmā na socāmīti attho .
Taṇhāmaññanāya maññatīti taṇhāya janitamānamaññanāya maññati .
Mānaṃ karoti diṭṭhimaññanāyāti diṭṭhiṃ upanissayaṃ katvā uppannāya maññanāya .
Mānamaññanāyāti sahajātamānamaññanāya .
Kilesamaññanāyāti vuttappakārāya upatāpanaṭṭhena kilesamaññanāya maññati .
Kuhāti vimhāpakā .
Thaddhāti khāṇu viya thaddhā .
Lapāti paccayanimittena lapanakā .
42. Saṅgatan ti samāgataṃ , diṭṭhaṃ phuṭṭhaṃ vā .
Piyāyitan ti piyakataṃ .
Saṅgatan ti sammukhībhūtaṃ .
Samāgatan ti samīpaṃ āgataṃ .
Samāhitan ti ekībhūtaṃ .
Sannipatitan ti piṇḍitaṃ .
Supinagatoti supinaṃ paviṭṭho .
Senābyūhaṃ passatīti senāsannivesaṃ dakkhati .
Ārāmarāmaṇeyyakan ti pupphārāmādīnaṃ ramaṇīyabhāvaṃ .
Vanarāmaṇeyyakā dīsupi eseva nayo .
Petan ti ito paralokaṃ gataṃ .
Kālaṅkatan ti mataṃ .
43. Nāmaṃyevāvasissati
V0.201 , akkheyyan ti sabbaṃ rūpādidhammajātaṃ pahīyati , nāmamattameva tu avasissati ‘‘ buddharakkhito dhammarakkhito ’’ ti evaṃ akkhātuṃ kathetuṃ .Ye
M0.220 cakkhuviññāṇābhisambhūtāti ye sayaṃ cakkhuviññāṇena abhisambhūtā rāsikatā diṭṭhā catusamuṭṭhānikā rūpā .Sotaviññāṇābhisambhūtāti paratoghosena sotaviññāṇena rāsikatā sutā dvisamuṭṭhānikā saddā .
44. Munayoti khīṇāsavamunayo .
Khemadassinoti nibbānadassino .
Sokoti sokaniddese – byasatīti byasanaṃ , hitasukhaṃ khipati
P2.254 viddhaṃsetīti attho .Ñātīnaṃ byasanaṃ ñātibyasanaṃ , corarogabhayādīhi ñātikkhayo ñātivināsoti attho .
Tena ñātibyasanena .
Phuṭṭhassāti ajjhotthaṭassa , abhibhūtassa samannāgatassāti attho .
Sesesupi eseva nayo .
Ayaṃ pana viseso – bhogānaṃ byasanaṃ bhogabyasanaṃ , rājacorādivasena bhogakkhayo bhogavināsoti attho .
Rogoyeva byasanaṃ rogabyasanaṃ .
Rogo hi ārogyaṃ byasati vināsetīti byasanaṃ .
Sīlassa byasanaṃ sīlabyasanaṃ , dussilyassetaṃ nāmaṃ .
Sammādiṭṭhiṃ vināsayamānā uppannā diṭṭhiyeva byasanaṃ diṭṭhibyasanaṃ .
Ettha ca purimāni dve anipphannāni , pacchimāni tīṇi nipphannāni tilakkhaṇabbhāhatāni .
Purimāni ca tīṇi neva kusalāni nākusalāni , sīladiṭṭhibyasanadvayaṃ akusalaṃ .
Aññataraññatarenāti gahitesu vā yena kenaci aggahitesu vā mittāmaccabyasanādīsu yena kenaci .
Samannāgatassāti samanubandhassa aparimuccamānassa .
Aññataraññatarena dukkhadhammenāti yena kenaci sokadukkhassa uppattihetunā .
Sokoti socanakavasena soko .
Idaṃ tehi kāraṇehi uppajjanakasokassa sabhāvapaccattaṃ .
Socanāti socanākāro .
Socitattan ti socitabhāvo .
Antosokoti abbhantarasoko .
Dutiyapadaṃ upasaggena vaḍḍhitaṃ .
So hi abbhantaraṃ sukkhāpento viya parisukkhāpento viya uppajjatīti ‘‘ antosoko antoparisoko ’’ ti vuccati .
Antodāhoti abbhantaradāho .
Dutiyapadaṃ upasaggena vaḍḍhitaṃ .
Cetaso parijjhāyanāti cittassa jhānanākāro .
Soko hi uppajjamāno aggi viya cittaṃ jhāpeti
M0.221 dahati ,‘‘ cittaṃ me jhāmaṃ , na me kiñci paṭibhātī ’’ ti vadāpeti .Dukkhito mano dummano , tassa bhāvo domanassaṃ .
Anupaviṭṭhaṭṭhena sokova sallanti sokasallaṃ .
Paridevaniddese
V0.202 –‘‘ mayhaṃ dhītā , mayhaṃ putto ’’ ti evaṃ ādissa ādissa devanti rodanti etenāti ādevo .
Taṃ taṃ vaṇṇaṃ parikittetvā parikittetvā devanti etenāti paridevo .
Tato parāni dve dve padāni purimadvayasseva ākārabhāvaniddesavasena vuttāni .
Vācāti vacanaṃ .
Palāpoti tucchaṃ niratthakavacanaṃ
P2.255 .Uppaḍḍhabhaṇitaaññabhaṇitādivasena virūpo palāpo vippalāpo .
Lālappoti punappunaṃ lapanaṃ .
Lālappanākāro lālappanā .
Lālappitassa bhāvo lālappitattaṃ .
Macchariyādīni vuttatthāneva .
45. Sattamagāthā evaṃ maraṇabbhāhate loke anurūpapaṭipattidassanatthaṃ vuttā .
Tattha patilīnacarassāti tato tato patilīnaṃ cittaṃ katvā carantassa .
Bhikkhunoti kalyāṇaputhujjanassa vā sekkhassa vā .
Sāmaggiyamāhu tassa taṃ , yo attānaṃ bhavane na dassayeti tassetaṃ patirūpamāhu , yo evaṃpaṭipanno nirayādibhede bhavane attānaṃ na dassaye .
Evañhi so imamhā maraṇā mucceyyāti adhippāyo .
Patilīnacarā vuccantīti tato tato līnacittācārā kathīyanti .
Satta sekkhāti adhisīlādīsu tīsu sikkhāsu sikkhantīti sotāpattimaggaṭṭhaṃ ādiṃ katvā yāva arahattamaggaṭṭhā satta sekkhā .
Arahāti phalaṭṭho .
So niṭṭhitacittattā patilīno .
Sekkhānaṃ patilīnacaraṇabhāve kāraṇaṃ dassento ‘‘ kiṃ kāraṇā ’’ tiādimāha .
Te tato tatoti te satta sekkhā tehi tehi ārammaṇehi cittaṃ patilīnentāti attano cittaṃ nilīnentā .
Patikuṭentāti saṅkocentā .
Pativaṭṭentāti kaṭasārakaṃ viya ābhujentā .
Sanniruddhantāti sannirujjhantā .
Sannigaṇhantāti niggahaṃ kurumānā .
Sannivārentāti vārayamānā .
Rakkhantāti rakkhaṃ kurumānā .
Gopentāti cittamañjūsāya gopayamānā .
Idāni
M0.222 dvāravasena dassento ‘‘ cakkhudvāre ’’ tiādimāha .Tattha cakkhudvāreti cakkhuviññāṇadvāre .
Sotadvārā dīsupi eseva nayo .
Bhikkhunoti puthujjanakalyāṇakassa vā bhikkhuno , sekkhassa vā bhikkhunoti bhikkhusaddassa vacanatthaṃ avatvā idhādhippetabhikkhuyeva dassito .
Tattha puthujjano ca so kilesānaṃ asamucchinnattā , kalyāṇo ca sīlādipaṭipattiyuttattāti
P2.256 puthujjanakalyāṇova puthujjanakalyāṇako , tassa puthujjanakalyāṇakassa .Adhisīlādīni sikkhatīti sekkho , tassa sekkhassa vā sotāpannassa vā sakadāgāmino vā anāgāmino vā .
Āsanti
V0.203 nisīdanti etthāti āsanaṃ .Yatthāti yesu mañcapīṭhādīsu .
Mañcotiādīni āsanassa pabhedavacanāni .
Mañcopi hi nisajjāyapi okāsattā idha āsanesu vutto , so pana masārakabundikābaddhakuḷīrapādakaāhaccapādakānaṃ aññataro .
Pīṭha mpi tesaṃ aññatarameva .
Bhisīti uṇṇabhisi coḷabhisi vākabhisi tiṇabhisi paṇṇabhisīnaṃ aññatarā .
Taṭṭikāti tālapaṇṇādīhi vinitvā katā .
Cammakhaṇḍoti nisajjāraho yo koci cammakhaṇḍo .
Tiṇasanthārā dayo tiṇādīni gumbetvā katā .
Asappāyarūpadassanenāti asappāyānaṃ iṭṭharūpānaṃ olokanena .
Rittan ti abbhantarato tucchaṃ .
Vivittan ti bahiddhāpavesanena suññaṃ .
Pavivittan ti koci gahaṭṭho tattha natthīti atirekena suññaṃ .
Asappāyasaddassavane pi eseva nayo .
Pañcahi kāmaguṇehīti itthirūpasaddagandharasaphoṭṭhabbehi pañcahi kāmakoṭṭhāsehi .
Vuttampi cetaṃ –
‘‘ Rūpā saddā rasā gandhā , phoṭṭhabbā ca manoramā ;
Pañca kāmaguṇā loke , itthirūpasmiṃ dissare ’’ ti .( a . ni .5.55);
Bhajatoti cittena sevanaṃ karontassa .
Sambhajatoti sammā sevantassa .
Sevatoti upasaṅkamantassa .
Nisevatoti nissayaṃ katvā sevantassa .
Saṃsevatoti suṭṭhu sevantassa .
Paṭisevatoti punappunaṃ upasaṅkamantassa .
Gaṇasāmaggīti samaṇānaṃ ekībhāvo samaggabhāvo .
Dhammasāmaggīti sattatiṃsabodhipakkhiyadhammānaṃ samūhabhāvo .
Anabhinibbattisāmaggīti anibbattamānānaṃ
M0.223 anuppajjamānānaṃ anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbutānaṃ arahantānaṃ samūho .Samaggāti kāyena aviyogā .
Sammodamānāti cittena suṭṭhu modamānā tussamānā .
Avivadamānāti vācāya
P2.257 vivādaṃ akurumānā .Khīrodakībhūtāti khīrena saṃsaṭṭhaudakasadisā .
Te ekato pakkhandantīti te bodhipakkhiyadhammā ekaṃ ārammaṇaṃ pavisanti .
Pasīdantīti tasmiṃyeva ārammaṇe pasādamāpajjanti .
Anupādisesāyāti upādivirahitāya .
Nibbānadhātuyāti amatamahānibbānadhātuyā .
Ūnattaṃ vāti ettha unabhāvo ūnattaṃ , aparipuṇṇabhāvoti attho .
Puṇṇattaṃ vāti paripuṇṇabhāvo puṇṇattaṃ , puṇṇabhāvo vā na paññāyati natthīti attho .
Nerayikānan ti
V0.204 niraye nibbattanakakammānaṃ atthibhāvena .Nirayaṃ arahantīti nerayikā , tesaṃ nerayikānaṃ .
Nirayo bhavanan ti nirayo eva tesaṃ vasanaṭṭhānaṃ gharaṃ .
Tiracchānayonikānan tiādīsupi eseva nayo .
Tassesā sāmaggīti tassa khīṇāsavassa esā nibbānasāmaggī .
Etaṃ channan ti etaṃ anucchavikaṃ .
Patirūpan ti sadisaṃ paṭibhāgaṃ , asadisaṃ appaṭibhāgaṃ na hoti .
Anucchavikan ti etaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ vā dhammānaṃ , maggaphalanibbānasāsanadhammānaṃ vā anucchavikaṃ .
Tesaṃ chaviṃ chāyaṃ sundarabhāvaṃ anveti anugacchati , atha kho santikāva tehi dhammehi anucchavikattā eva ca anulomaṃ .
Tesañca anulometi , atha kho na vilomaṃ na paccanīkabhāve ṭhitaṃ .
46. Idāni ‘‘ yo attānaṃ bhavane na dassaye ’’ ti evaṃ khīṇāsavo vibhāvito , tassa vaṇṇabhaṇanatthaṃ ito parā tisso gāthāyo āha .
Tattha paṭhamagāthāya sabbatthāti dvādasasu āyatanesu .
Na piyaṃ kubbati nopi appiyanti niddese piyāti citte pītikarā .
Te vibhāgato dassento ‘‘ katame sattā piyā , idha yassa te hontī ’’ ti āha .
Tattha yassa teti ye assa te .
Hontīti bhavanti .
Atthakāmāti vaḍḍhikāmā .
Hitakāmāti sukhakāmā .
Phāsukāmāti sukhavihārakāmā .
Yogakkhemakāmāti catūhi yogehi khemaṃ nibbhayaṃ kāmā .
Mamāyatīti
P2.258 mātā .Piyāyatīti pitā .
Bhajatīti bhātā .
Bhaginīti
M0.224 etthāpi eseva nayo .Puṃ tāyati rakkhatīti putto .
Kulavaṃsaṃ dhāretīti dhītā .
Mittā sahāyā .
Amaccā bhaccā .
Ñātī pitupakkhikā .
Sālohitā mātipakkhikā .
Ime sattā piyāti ime sattā pītijanakā .
Vuttavipariyāyena appiyā veditabbā .
47. Yadidaṃ diṭṭhasutamutesu vāti ettha pana yadidaṃ diṭṭhasutaṃ , ettha vā mutesu vā dhammesu ;
evaṃ muni na upalimpatīti evaṃ sambandho veditabbo .
Udakathevoti udakassa thevo .
‘‘ Udakatthevako ’’ tipi pāṭho .
Padumapatteti paduminipatte .
48. Dhono na hi tena maññati , yadidaṃ diṭṭhasutamutesu vāti atrāpi yadidaṃ diṭṭhasutaṃ , tena vatthunā na maññati , mutesu vā dhammesu na maññatīti evameva sambandho veditabbo .
Na hi so rajjati , no virajjatīti bālaputhujjano viya na rajjati , kalyāṇaputhujjanasekkhā viya na virajjati , rāgassa khīṇattā ‘‘ viratto ’’ tveva saṅkhaṃ gacchati .
Sesaṃ pākaṭamevāti .
Tāya
V0.205 paññāya kāyaduccaritan ti sampayuttāya pubbabhāgāyeva vā paññāya pariggahetabbe pariggaṇhanto yogī tividhaṃ kāyaduccaritaṃ samucchedavasena dhunāti .Ayañca puggalo vipannadhammaṃ desanādhammesu dhunantesu taṃdhammasamaṅgīpuggalopi dhunāti nāma .
Te ca dhamme paññāya attano pavattikkhaṇe dhunitumāraddho dhutāti vuccati , yathā bhuñjitumāraddho bhuttoti vuccati .
Lakkhaṇaṃ panettha saddasatthato veditabbaṃ .
Dhutan ti kattusādhanaṃ .
Dhutaṃ paṭhamamaggena .
Dhotaṃ dutiyamaggena .
Sandhotaṃ tatiyamaggena .
Niddhotaṃ catutthamaggena .
Dhono diṭṭhaṃ na maññatīti arahā maṃsacakkhunā diṭṭhaṃ
P2.259 dibbacakkhunā diṭṭhaṃ rūpāyatanaṃ na maññati tīhi maññanāhi , kathaṃ ?Rūpāyatanaṃ subhasaññāya sukhasaññāya ca passanto na tattha chandarāgaṃ janeti na taṃ assādeti nābhinandati , evaṃ diṭṭhaṃ taṇhāmaññanāya na maññati .
‘‘ Iti me rūpaṃ siyā anāgatamaddhānan ’’ ti vā panettha nandiṃ na samannāneti .
Rūpasampadaṃ vā ākaṅkhamāno dānaṃ na deti , sīlaṃ na samādiyati , uposathakammaṃ na karoti .
Evampi
M0.225 diṭṭhaṃ taṇhāmaññanāya na maññati , attano pana parassa ca rūpasampattivipattiṃ nissāya mānaṃ na janeti .‘‘ Imināhaṃ seyyosmīti vā , sadisosmīti vā , hīnosmīti vā ’’ ti evaṃ diṭṭhaṃ mānamaññanāya na maññati .
Rūpāyatanaṃ pana ‘‘ niccaṃ dhuvaṃ sassatan ’’ ti na maññati .
Attānaṃ ‘‘ attaniyan ’’ ti na maññati .
Maṅgalaṃ ‘‘ amaṅgalan ’’ ti na maññati .
Evaṃ diṭṭhaṃ diṭṭhimaññanāya na maññati .
Diṭṭhasmiṃ na maññatīti rūpasmiṃ attānaṃ samanupassananayena amaññanto diṭṭhasmiṃ na maññati .
Yathā vā thane thaññaṃ , evaṃ rūpasmiṃ rāgādayoti amaññantopi diṭṭhasmiṃ na maññati .
Tasmiṃyeva panassa diṭṭhimaññanāya amaññite vatthusmiṃ sinehaṃ mānañca na uppādayato taṇhāmānamaññanāpi natthīti veditabbā .
Evaṃ diṭṭhasmiṃ na maññati .
Diṭṭhato na maññatīti ettha pana diṭṭhatoti nissakkavacanaṃ .
Tasmā saupakāraṇassa attano vā parassa vā yathāvuttappabhedato diṭṭhato upapatti vā niggamanaṃ vā diṭṭhato vā añño attāti amaññamāno diṭṭhato na maññatīti veditabbo .
Ayamassa na diṭṭhimaññanā .
Tasmiṃyeva panassa diṭṭhimaññanāya amaññite vatthusmiṃ sinehaṃ mānañca na uppādayato na taṇhāmānamaññanāpi veditabbā .
Diṭṭhā meti na maññatīti ettha pana ‘‘ etaṃ mamā ’’ ti taṇhāvasena amamāyamāno diṭṭhaṃ taṇhāmaññanāya na maññati .
Sutan ti
P2.260 maṃsasotenapi sutaṃ , dibbasotenapi sutaṃ , saddāyatanassetaṃ adhivacanaṃ .Mutan ti mutvā munitvā ca gahitaṃ āhacca upagantvāti attho .
Indriyānaṃ ārammaṇānañca aññamaññaṃ saṃkilese viññātanti vuttaṃ hoti .
Gandharasaphoṭṭhabbāyatanānaṃ
V0.206 etaṃ adhivacanaṃ .Viññātan ti manasā viññātaṃ , sesānaṃ sattānaṃ āyatanānametaṃ adhivacanaṃ , dhammārammaṇassa vā , idha pana sakkāyapariyāpannameva labbhati .
Vitthāro panettha diṭṭhavāre vuttanayena veditabbo .
Idāni bhagavatā vuttasuttavasena dassento ‘‘ asmīti bhikkhave ’’ tiādimāha .
Tattha asmīti bhavāmi , niccassetaṃ adhivacanaṃ .
Maññitametan ti diṭṭhikappanaṃ etaṃ .
Ayamahamasmīti ayaṃ ahaṃ asmi bhavāmi .
Aññatra satipaṭṭhānehīti ṭhapetvā catusatipaṭṭhāne .
Sabbe bālaputhujjanā rajjantīti sakalā andhabālā nānājanā lagganti .
Satta sekkhā virajjantīti sotāpannādayo satta ariyajanā virāgaṃ āpajjanti
M0.226 .Arahā neva rajjati no virajjatīti kilesānaṃ parinibbāpitattā ubhayampi na karoti .
Khayā rāgassātiādayo tividhāpi nibbānameva .
Saddhammappajjotikāya mahāniddesaṭṭhakathāya
Jarāsuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .