7. Tissametteyyasuttaniddesavaṇṇanā

49. SattameV0.207P2.261 tissametteyyasutte methunamanuyuttassāti methunadhammaṃ samāyuttassa .

Itīti evamāha .

Āyasmāti piyavacanametaṃ .

Tissoti nāmaṃ tassa therassa .

Sopi hi tissoti nāmena .

Metteyyoti gottaṃ , gottavaseneva esa pākaṭo ahosi .

Tasmā aṭṭhuppattiyaṃ ( su . ni . aṭṭha .2.821) vuttaṃ –

‘‘ tissametteyyā nāma dve sahāyā ’’ ti .

Vighātan ti upaghātaṃ .

Brūhīti ācikkha .

Mārisāti piyavacanametaṃ , niddukkhāti vuttaṃ hoti .

Sutvāna tava sāsanan ti tava vacanaṃ sutvā .

Viveke sikkhissāmaseti sahāyaṃ ārabbha dhammadesanaṃ yācanto bhaṇati , so pana sikkhitasikkhoyeva .

Methunadhammo nāmāti idaṃ niddisitabbassa methunadhammassa upadesapadaṃ .

Asaddhammoti asataṃ nīcajanānaṃ dhammo .

Gāmadhammoti gāmavāsīnaṃ sevanadhammo .

Vasaladhammoti vasalānaṃ dhammo , kilesavassanato vā sayameva vasalo dhammoti vasaladhammo .

Duṭṭhulloti duṭṭho ca kilesehi duṭṭhattā , thūlo ca anipuṇabhāvatoti duṭṭhullo .

Yasmā ca tassa dhammassa parivārabhūtaṃ dassanampi gahaṇampi āmasanampi phusanampi ghaṭṭanampi duṭṭhullaṃ , tasmāpi duṭṭhullo so methunadhammo .

Odakantikoti udakaṃ assa ante suddhatthaṃ ādiyatīti udakanto , udakantoyeva odakantiko .

Raho paṭicchanne okāse kattabbatāya rahasso .

Vinaye pana ‘‘ duṭṭhullaṃ odakantikaṃ rahassan ’’ ti ( pārā .39) pāṭho .

Tattha tīsu padesu yo soti padaṃ parivattetvā yaṃ tantiP2.262 katvā yojetabbaṃ ‘‘ yaṃ taṃ duṭṭhullaṃ , so methunadhammo , yaṃ taṃ odakantikaṃ so methunadhammo , yaṃ taṃ rahassaṃM0.227 , so methunadhammo ’’ ti .

Idha pana ‘‘ yo so asaddhammo , so methunadhammo … pe … yo so rahasso , so methunadhammo ’’ ti evaṃ yojanā veditabbā .

Dvayena dvayena samāpajjitabbato dvayaṃdvayasamāpatti .

Tattha yojanā – yā sā dvayaṃdvayasamāpatti , so methunadhammo nāmāti .

Kiṃkāraṇā vuccati methunadhammoti kena kāraṇena kena pariyāyena methunadhammoti kathīyati .

Taṃ kāraṇaṃ dassento ‘‘ ubhinnaṃ rattānan ’’ tiādimāha .

Tattha ubhinnaṃ rattānan tiV0.208 dvinnaṃ itthipurisānaṃ rāgena rañjitānaṃ .

Sārattānan ti visesena suṭṭhu rañjitānaṃ .

Avassutānan ti kilesena tintānaṃ .

Pariyuṭṭhitānan ti kusalācāraṃ pariyādiyitvā madditvā ṭhitānaṃ ‘‘ magge corā pariyuṭṭhitā ’’ tiādīsu viya .

Pariyādinnacittānan ti kusalacittaṃ pariyādiyitvā khepetvā ṭhitacittānaṃ .

Ubhinnaṃ sadisānan ti dvinnaṃ kilesena sadisānaṃ .

Dhammoti sabhāvo .

Taṃ kāraṇāti tena kāraṇena .

Taṃ upamāya sādhento ‘‘ ubho kalahakārakā ’’ tiādimāha .

Tattha ubho kalahakārakāti pubbabhāge kalahakārakā dve .

Methunakāti vuccantīti sadisāti vuccanti .

Bhaṇḍanakārakāti tattha tattha gantvā bhaṇḍanaṃ karontā .

Bhassakārakāti vācākalahaṃ karontā .

Vivādakārakāti nānāvacanaṃ karontā .

Adhikaraṇakārakāti vinicchayapāpuṇanavisesakāraṇaṃ karontā .

Vādinoti vādapaṭivādino .

Sallāpakāti vācaṃ kathentā evamevan ti upamāsaṃsandanaṃ .

Yuttassāti saññuttassa .

Payuttassāti ādarena yuttassa .

Āyuttassāti visesena yuttassa .

Samāyuttassāti ekato yuttassa .

Taccaritassāti taṃcaritaṃ karontassa .

Tabbahulassāti taṃbahulaṃ karontassa .

Taggarukassāti taṃgaruṃ karontassa .

Tanninnassāti tasmiṃ natacittassa .

Tappoṇassāti tasmiṃ natakāyassa .

TappabbhārassātiP2.263 tasmiṃ abhimukhakāyassa .

Tadadhimuttassāti tasmiṃ adhiharitassa .

Tadadhipateyyassāti taṃ adhipatiṃ jeṭṭhakaṃ katvā pavattassa .

Vighātan ti niddesassa uddesavacanaṃ .

Vighātan ti pīḷanaṃ .

Upaghātan ti samīpaṃ katvā pīḷanaṃ .

Pīḷanan ti ghaṭṭanaṃ .

Ghaṭṭanan ti pīḷanaṃ .

Sabbaṃ aññamaññavevacanaṃ .

Upaddavan ti hiṃsanaṃ .

Upasaggan ti tattha tattha upagantvā pīḷanākāraṃ .

Brūhīti kathehi .

ĀcikkhātiM0.228 vissajjehi .

Desehīti dassehi .

Paññapehīti ñāpehi .

Paṭṭhapehīti ṭhapehi .

Vivarāti pākaṭaṃ karohi .

Vibhajāti bhājehi .

Uttānīkarohīti tīraṃ pāpehi .

Pakāsehīti pākaṭaṃ karohi .

Tuyhaṃ vacanan ti tava vācaṃ .

Byappathan ti vacanaṃ .

Desanan ti ācikkhanaṃ .

Anusāsanan ti ovādaṃ .

Anusiṭṭhan ti anusāsanaṃ .

Sutvāti sotena sutvā .

Suṇitvāti tasseva vevacanaṃ .

Uggahetvāti sammā gahetvā .

Upadhārayitvāti anāsetvā .

Upalakkhayitvāti sallakkhetvā .

50. Mussate vāpi sāsanan ti pariyattipaṭipattito duvidhampi sāsanaṃ nassati .

Vāpīti padapūraṇamattaṃ .

Etaṃ tasmiṃ anariyan ti tasmiṃ puggale etaṃ anariyaṃ , yadidaṃ micchāpaṭipadā .

Gāravādhivacanan ti guṇavisiṭṭhasabbasattuttamagarugāravādhivacanaṃ .

Tenāhu porāṇā –

‘‘ BhagavātiV0.209 vacanaṃ seṭṭhaṃ , bhagavāti vacanamuttamaṃ ;

Garu gāravayutto so , bhagavā tena vuccatī ’’ ti .( visuddhi .1.142);

Catubbidhaṃ vā nāmaṃ āvatthikaṃ , liṅgikaṃ , nemittikaṃ , adhiccasamuppannanti .

Adhiccasamuppannaṃ nāma lokiyavohārena ‘‘ yadicchakan ’’ ti vuttaṃ hoti .

Tattha vaccho , dammo , balībaddhoti evamādi āvatthikaṃ , daṇḍī , chattī , sikhī , karīti evamādi liṅgikaṃ , tevijjo , chaḷabhiññoti evamādi nemittikaṃ , sirivaḍḍhako , dhanavaḍḍhakoti evamādiP2.264 vacanatthaṃ anapekkhitvā pavattaṃ adhiccasamuppannaṃ .

Idaṃ pana bhagavāti nāmaṃ nemittikaṃ , na mahāmāyāya , na suddhodanamahārājena , na asītiyā ñātisahassehi kataṃ , na sakkasantusitādīhi devatāvisesehi kataṃ .

Vakkhati ca ‘‘ bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ … pe … paṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṃ bhagavā ’’ ti ( mahāni .84).

‘‘ Bhāgyavā bhaggavā yutto , bhagehi ca vibhattavā ;

Bhattavā vantagamano , bhavesu bhagavā tato ’’ ti .( visuddhi .1.144);

Tattha –

‘‘ Vaṇṇāgamo vaṇṇavipariyāyo , dve cāpare vaṇṇavikāranāsā ;

Dhātūnamatthātisayena yogo , taduccate pañcavidhaṃ niruttin ’’ ti .

–

EvaṃM0.229 vuttaniruttilakkhaṇaṃ gahetvā padasiddhi veditabbā .

Tattha ‘‘ nakkhattarājāriva tārakānan ’’ ti ettha rakārāgamo viya avijjamānassa akkharassa āgamo vaṇṇāgamo nāma .

‘‘ Hiṃsanā , hiṃso ’’ ti vattabbe ‘‘ sīho ’’ ti viya vijjamānakkharānaṃ heṭṭhupariyavasena parivattanaṃ vaṇṇavipariyāyo nāma .

‘‘ Nave channake dānaṃ diyyatī ’’ ti ettha akārassa ekārāpajjanatā viya aññakkharassa aññakkharāpajjanatā vaṇṇavikāro nāma .

‘‘ Jīvanassa mūto jīvanamūto ’’ ti vattabbe ‘‘ jīmūto ’’ ti vakāranakārānaṃ vināso viya vijjamānakkharavināso vaṇṇavināso nāma .

‘‘ Pharusāhi vācāhi pakrubbamāno āsajja maṃ tvaṃ vadasi kumārā ’’ ti ettha pakrubbamānoti padassa abhibhavamānoti atthapaṭipādanaṃ viya tattha tattha yathāyogaṃ visesatthayogo dhātūnaṃ atthātisayena yogo nāma .

EvaṃV0.210 niruttilakkhaṇaṃ gahetvā saddanayena vā pisodarādinissito patiṭṭhānīti pisodarādipakkhepalakkhaṇaṃ gahetvā yasmā lokiyalokuttarasukhābhinibbattakaṃP2.265 dānasīlādipārappattaṃ bhāgyamassa atthi , tasmā ‘‘ bhāgyavā ’’ ti vattabbe ‘‘ bhagavā ’’ ti vuccatīti ñātabbaṃ .

Yasmā pana lobhadosamohaviparītamanasikāraahirikānottappakodhūpanāhamakkhapaḷāsaissā- macchariyamāyāsāṭheyyathambhasārambhamānātimānamadapamādataṇhāavijjātividhākusalamūladuccarita- saṃkilesamalavisamasaññāvitakkapapañcacatubbidhavipariyesaāsavaganthaoghayogaagati- taṇhuppādupādānapañcacetokhīlavinibandhanīvaraṇābhinandanachavivādamūlataṇhākāyasattānusaya- aṭṭhamicchattanavataṇhāmūlakadasākusalakammapathadvāsaṭṭhidiṭṭhigataaṭṭhasatataṇhāvicaritappabhesabbadaratha- pariḷāhakilesasatasahassāni , saṅkhepato vā pañca kilesakhandhaabhisaṅkhāradevaputtamaccumāre abhañji , tasmā bhaggattā etesaṃ parissayānaṃ ‘‘ bhaggavā ’’ ti vattabbe ‘‘ bhagavā ’’ ti vuccati .

Āha cettha –

‘‘ Bhaggarāgo bhaggadoso , bhaggamoho anāsavo ;

Bhaggāssa pāpakā dhammā , bhagavā tena vuccatī ’’ ti .( pārā . aṭṭha .1.96; visuddhi .1.144);

Bhāgyavantatāya cassa satapuññajalakkhaṇavarassa rūpakāyasampatti dīpitā hoti .

Bhaggadosatāya dhammakāyasampatti .

Tathā lokiyasarikkhakānaṃ bahumatabhāvoM0.230 , gahaṭṭhapabbajitehi abhigamanīyatā , abhigatānañca nesaṃ kāyacittadukkhāpanayane paṭibalabhāvo , āmisadānadhammadānehi upakāritā , lokiyalokuttarasukhehi ca saññojanasamatthatā dīpitā hoti .

Yasmā ca loke issariyadhammayasasirikāmapayattesu chasu dhammesu bhagasaddo pavattati , paramañcassa sakacitte issariyaṃ , aṇimālaṅghimādikaṃ vā lokiyasammataṃ sabbākāraparipūraṃ atthi , tathā lokuttaro dhammo , lokattayabyāpako yathābhuccaguṇādhigato ativiya parisuddho yaso , rūpakāyadassanabyāvaṭajananayanappasādajananasamatthā sabbākāraparipūrā sabbaṅgapaccaṅga sirī , yaṃ yaṃ etena icchitaṃ patthitaṃ attahitaṃ parahitaṃ vā , tassa tassa tatheva abhinipphannattāP2.266 icchiticchitatthanipphattisaññito kāmo , sabbalokagarubhāvappattihetubhūto sammāvāyāmasaṅkhāto payatto ca atthi , tasmā imehi bhagehi yuttattāpi bhagā assa santīti iminā atthena ‘‘ bhagavā ’’ ti vuccati .

YasmāV0.211 pana kusalādīhi bhedehi sabbadhamme , khandhāyatanadhātusaccaindriyapaṭiccasamuppādādīhi vā kusalādidhamme , pīḷanasaṅkhatasantāpavipariṇāmaṭṭhena vā dukkhamariyasaccaṃ , āyūhananidānasaṃyogapalibodhaṭṭhena samudayaṃ , nissaraṇavivekāsaṅkhataamataṭṭhena nirodhaṃ , niyyānikahetudassanādhipateyyaṭṭhena maggaṃ vibhattavā , vibhajitvā vivaritvā desitavāti vuttaṃ hoti , tasmā ‘‘ vibhattavā ’’ ti vattabbe ‘‘ bhagavā ’’ ti vuccati .

Yasmā ca esa dibbabrahmaariyavihāre kāyacittaupadhiviveke suññatappaṇihitānimittavimokkhe aññe ca lokiyalokuttare uttarimanussadhamme bhaji sevi bahulamakāsi , tasmā ‘‘ bhattavā ’’ ti vattabbe ‘‘ bhagavā ’’ ti vuccati .

Yasmā pana tīsu bhavesu taṇhāsaṅkhātaṃ gamanaṃ anena vantaṃ , tasmā ‘‘ bhavesu vantagamano ’’ ti vattabbe bhavasaddato bhakāraṃ gamanasaddato gakāraṃ vantasaddato vakārañca dīghaṃ katvā ādāya ‘‘ bhagavā ’’ ti vuccati , yathā loke ‘‘ mehanassa khassa mālā ’’ ti vattabbe ‘‘ mekhalā ’’ ti vuccati .

PunaM0.231 aparampi pariyāyaṃ niddisanto ‘‘ api ca bhaggarāgoti bhagavā ’’ tiādimāha .

Tattha bhaggo rāgo assāti bhaggarāgo .

Bhaggadosā dīsupi eseva nayo .

Kaṇḍakoti vinivijjhanaṭṭhena kilesā eva .

Bhajīti uddesavasena vibhāgaṃ katvā bhājesi .

Vibhajīti niddesavasena vividhā bhājesi .

Pavibhajīti paṭiniddesavasena pakārena vibhaji .

Ugghaṭitaññūnaṃ vasena bhaji .

Vipañcitaññūnaṃ vasena vibhaji .

Neyyānaṃ vasena pavibhaji .

Dhammaratanan ti –

‘‘ Cittīkataṃ mahagghañca , atulaṃ dullabhadassanaṃ ;

Anomasattaparibhogaṃ , ratanaṃ tena vuccatī ’’ ti .( khu . pā . aṭṭha .6.3; dī . ni . aṭṭha .2.33)–

Evaṃ vaṇṇitaṃ dhammaratanaṃ tividhena bhājesi .

BhavānaṃP2.267 antakaroti kāmabhavādīnaṃ navannaṃ bhavānaṃ paricchedaṃ pariyantaṃ parivaṭumaṃ kārako .

Bhāvitakāyoti vaḍḍhitakāyo .

Tathā itaresupi .

Bhajīti sevi .

Araññavanapatthānīti gāmassa vā nagarassa vā indakhīlato bahi araññaṃ .

Vanapatthāni manussūpacārātikkantāniV0.212 vanasaṇḍāni .

Pantānīti yattha manussā na kasanti na vapanti dūrāni senāsanāni .

Keci pana ‘‘ vanapattānīti yasmā yattha byagghādayo atthi , taṃ vanaṃ te pālayanti rakkhanti , tasmā tehi rakkhitattā vanapattānī ’’ ti vadanti .

Senāsanānīti seti ceva āsati ca etthāti senāsanāni .

Appasaddānīti vacanasaddena appasaddāni .

Appanigghosānīti gāmanagaranigghosasaddena appanigghosāni .

Vijanavātānīti antosañcaraṇajanassa sarīravātena virahitāni .

‘‘ Vijanavādānī ’’ tipi pāṭho ,‘‘ antojanavādena virahitānī ’’ ti attho .

‘‘ Vijanapātānī ’’ tipi pāṭho ,‘‘ janasañcāravirahitānī ’’ ti attho .

Manussarāhasseyyakānīti manussānaṃ rahassakaraṇaṭṭhānāni .

Paṭisallānasāruppānīti vivekānurūpāni .

Bhāgī vāti ‘‘ bhāgo cīvarādikoṭṭhāso assa atthī ’’ ti bhāgī .

‘‘ Paṭilābhavasena attharasādibhāgo assa atthī ’’ ti bhāgī .

Attharasassāti hetuphalasampattisaṅkhātassa attharasassa .

Dhammarasassāti hetusampattisaṅkhātassa dhammarasassa .

Vuttañhetaṃ ‘‘ hetuphale ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā , hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā ’’ ti ( vibha .720).

Vimuttirasassāti phalasampattisaṅkhātassa vimuttirasassa .

Vuttampi cetaṃ ‘‘ kiccasampattiatthena , raso nāma pavuccatī ’’ ti ( paṭi . ma . aṭṭha .1.1.2 mātikāvaṇṇanā ; visuddhi .1.8).

CatunnaṃM0.232 jhānānan ti paṭhamajjhānādīnaṃ catunnaṃ jhānānaṃ .

Catunnaṃ appamaññānan ti mettādīnaṃ pharaṇappamāṇavirahitānaṃ catunnaṃ brahmavihārānaṃ .

Catunnaṃ arūpasamāpattīnan ti ākāsānañcāyatanādīnaṃ catunnaṃ arūpajjhānānaṃ .

Aṭṭhannaṃ vimokkhānan ti ‘‘ rūpī rūpāni passatī ’’ tiādinā ( dha . sa .248) nayena vuttānaṃ ārammaṇavimuttānaṃ aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ .

Abhibhāyatanānan tiP2.268 ettha abhibhūtāni āyatanāni etesaṃ jhānānanti abhibhāyatanāni , jhānāni .

Āyatanānīti adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanasaṅkhātāni kasiṇārammaṇāni .

Ñāṇuttariko hi puggalo visadañāṇoti kiṃ ettha ārammaṇe samāpajjitabbaṃ , na mayi cittekaggatākaraṇe bhāro atthīti tāni ārammaṇāni abhibhavitvā samāpajjati .

Saha nimittuppādenevettha appanaṃ nibbattetīti attho .

Evaṃ uppāditāni jhānāni abhibhāyatanānīti vuccanti , tesaṃ aṭṭhannaṃ abhibhāyatanānaṃ .

Navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnan ti pubbaṃ pubbaṃ anu anupubbaṃ , anupubbaṃ viharitabbato samāpajjitabbato anupubbavihārasamāpatti , anupaṭipāṭiyā samāpajjitabbāti attho , tāsaṃ navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnaṃ .

Dasannaṃ saññābhāvanānan ti girimānandasutte ( a . ni .10.60) āgatānaṃ aniccasaññādīnaṃ dasannaṃ saññābhāvanānaṃ .

Dasannaṃ kasiṇasamāpattīnan ti sakalaṭṭhena kasiṇasaṅkhātānaṃ pathavīkasiṇajjhānādīnaṃ dasannaṃ jhānānaṃ .

Ānāpānassatisamādhissāti ānāpānassatisampayuttasamādhissaV0.213 .

Asubhasamāpattiyāti asubhajjhānasamāpattiyā .

Dasannaṃ tathāgatabalānan ti dasabalabalānaṃ dasannaṃ .

Catunnaṃ vesārajjānan ti visāradabhāvānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ .

Catunnaṃ paṭisambhidānan ti paṭisambhidāñāṇānaṃ catunnaṃ .

Channaṃ abhiññāṇānan ti iddhividhādīnaṃ channaṃ abhiññāṇānaṃ .

Channaṃ buddhadhammānan ti ‘‘ sabbaṃ kāyakammaṃ ñāṇānuparivattī ’’ tiādinā ( cūḷani . mogharājamāṇavapucchāniddesa 85; netti .15) nayena upari āgatānaṃ channaṃ buddhadhammānaṃ .

Tattha cīvarādayo bhāgyasampattivasena vuttā .

AttharasatikoP2.269 paṭivedhavasena vutto .

Adhisīlatiko paṭipattivasena .

Jhānattiko rūpārūpajjhānavasena .

Vimokkhattiko samāpattivasena .

Saññācatukko upacārappanāvasena .

Satipaṭṭhānādayo sattatiṃsabodhipakkhiyadhammavasena .

Tathāgatabalānan tiādayo āveṇikadhammavasena vuttāti veditabbā .

ItoM0.233 paraṃ bhagavāti netaṃ nāman tiādi ‘‘ atthamanugatā ayaṃ paññattī ’’ ti ñāpanatthaṃ vuttaṃ .

Tattha samaṇā pabbajjupagatā .

Brāhmaṇā bhovādino samitapāpabāhitapāpā vā .

Devatā sakkādayo brahmāno ca .

Vimokkhantikan ti vimokkho arahattamaggo , vimokkhassa anto arahattaphalaṃ , tasmiṃ vimokkhante bhavaṃ vimokkhantikaṃ nāmaṃ .

Sabbaññubhāvo hi arahattamaggena sijjhati , arahattaphalādhigamena siddho hoti .

Tasmā sabbaññubhāvo vimokkhante bhavo hoti .

Taṃ nemittikampi nāmaṃ vimokkhante bhavaṃ nāma hoti .

Tena vuttaṃ –

‘‘ vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantānan ’’ ti .

Bodhiyā mūle saha sabbaññutaññāṇassa paṭilābhāti mahābodhirukkhamūle yathāvuttakkhaṇe sabbaññutaññāṇassa paṭilābhena saha .

Sacchikā paññattīti arahattaphalasacchikiriyāya sabbadhammasacchikiriyāya vā jātā paññatti .

Yadidaṃ bhagavāti yā ayaṃ bhagavāti paññatti .

Dvīhi kāraṇehīti dvīhi koṭṭhāsehi .

Pariyattisāsanan ti tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ .

Paṭipattīti paṭipajjati etāyāti paṭipatti .

Yaṃ tassa pariyāpuṭan ti tena puggalena yaṃ pariyāpuṭaṃ sajjhāyitaṃ karaṇatthe sāmivacanaṃ .

‘‘ Pariyāpuṭṭan ’’ tipi pāṭho .

Suttan ti ubhatovibhaṅganiddesakhandhakaparivārā , suttanipāte maṅgalasutta- ( khu . pā .5.1 ādayo ; su . ni .261 ādayo ) ratanasutta- ( khu . pā .6.1 ādayo ) tuvaṭakasuttāni ( su . ni .921 ādayo ), aññampi ca suttanāmakaṃ tathāgatavacanaṃ suttanti veditabbaṃ .

Geyyan ti sabbampi sagāthakaṃ suttaṃ geyyanti veditabbaṃ , visesena saṃyuttake sakalopi sagāthāvaggo .

Veyyākaraṇan tiP2.270 sakalaṃ abhidhammapiṭakaṃ niggāthakaṃ suttaṃ , yañca aññampi aṭṭhahi aṅgehi asaṅgahitaṃ buddhavacanaṃV0.214 , taṃ ‘‘ veyyākaraṇan ’’ ti veditabbaṃ .

Gāthāti dhammapadaṃ , theragāthā , therīgāthā , suttanipāte nosuttanāmikā suddhikagāthā ca ‘‘ gāthā ’’ ti veditabbā .

Udānan ti somanassañāṇamayikagāthāpaṭisaṃyuttā dveasīti suttantā ‘‘ udānan ’’ ti veditabbaṃ .

Itivuttakan ti ‘‘ vuttañhetaṃ bhagavatā ’’ tiādinayappavattā ( itivu .1 ādayo ) dasuttarasatasuttantā ‘‘ itivuttakan ’’ ti veditabbaṃ .

Jātakan ti apaṇṇakajātakādīni ( jā .1.1.1) paṇṇāsādhikāni pañcajātakasatāni ‘‘ jātakan ’’ ti veditabbaṃ .

Abbhutadhamman ti ‘‘ cattāromeM0.234 , bhikkhave , acchariyā abbhutadhammā ānande ’’ tiādinayappavattā ( dī . ni .2.209; a . ni .4.129) sabbepi acchariyaabbhutadhammapaṭisaṃyuttā suttantā ‘‘ abbhutadhamman ’’ ti veditabbaṃ .

Vedallan ti cūḷavedalla- ( ma . ni .1.460 ādayo ) mahāvedalla- ( ma . ni .1.449 ādayo ) sammādiṭṭhi- ( ma . ni .1.89 ādayo ) sakkapañha- ( dī . ni .2.344 ādayo ) saṅkhārabhājaniyamahāpuṇṇamasuttādayo ( ma . ni .3.85 ādayo ) sabbepi vedañca tuṭṭhiñca laddhā laddhā pucchitasuttantā ‘‘ vedallan ’’ ti veditabbaṃ .

Idaṃ pariyattisāsanan ti idaṃ vuttappakāraṃ tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ pariyāpuṇitabbaṭṭhena pariyatti , anusāsanaṭṭhena sāsananti katvā pariyattisāsanaṃ .

Tampi mussatīti tampi pariyattisāsanaṃ nassati .

Sammussatīti ādito nassati .

Paribāhiro hotīti parammukho hoti .

Katamaṃ paṭipattisāsanan ti lokuttaradhammato pubbabhāgo tadatthaṃ paṭipajjīyatīti paṭipatti .

Sāsīyanti ettha veneyyāti sāsanaṃ .

Sammāpaṭipadātiādayo vuttanayā eva .

Pāṇampi hanatīti jīvitindriyampi ghāteti .

Adinnampi ādiyatīti parapariggahitampi vatthuṃ gaṇhāti .

Sandhimpi chindatīti gharasandhimpi chindati .

Nillopampi haratīti gāme paharitvā mahāvilopampi karoti .

EkāgārikampiP2.271 karotīti paṇṇāsamattehipi saṭṭhimattehipi parivāretvā jīvaggāhaṃ gahetvāpi dhanaṃ āharāpeti .

Paripanthepi tiṭṭhatīti panthadūhanakammaṃ karoti .

Paradārampi gacchatīti paradāresu cārittaṃ āpajjati .

Musāpi bhaṇatīti atthabhañjanakaṃ musāpi vadati .

Anariyadhammoti anariyasabhāvo .

51. Eko pubbe caritvānāti pabbajjāsaṅkhātena vā gaṇāvavassaggaṭṭhena vā pubbe loke viharitvā .

Yānaṃ bhantaṃva taṃ loke , hīnamāhu puthujjanan ti taṃ vibbhantakaṃ puggalaṃ yathā hatthiyānādiyānaṃ adantaṃ visamampi ārohati , ārohanakampi bhañjati , papātepi papatati , evaṃV0.215 kāyaduccaritādivisamārohanena nirayādīsu , atthabhañjanena jātipapātādīsu papatanena ca yānaṃ bhantaṃva hīnaṃ puthujjanañca āhūti .

Pabbajjāsaṅkhātena vāti pabbajjākoṭṭhāsena vā ‘‘ pabbajito samaṇo ’’ ti gaṇanāropanena vā .

Gaṇāvavassaggaṭṭhena vāti gaṇasaṅgaṇikārāmataṃ vissajjetvā vassaggaṭṭhena vā .

EkoM0.235 paṭikkamatīti ekakova gāmato nivattati .

Yo nisevatīti niddesassa uddesapadaṃ .

Aparena samayenāti aññasmiṃ kāle aparabhāge .

Buddhan ti sabbaññubuddhaṃ .

Dhamman ti svākkhātatādiguṇayuttaṃ dhammaṃ .

Saṅghan ti suppaṭipannatādiguṇayuttaṃ saṅghaṃ .

Sikkhan ti adhisīlādisikkhitabbaṃ sikkhaṃ .

Paccakkhāyāti buddhādiṃ paṭikkhipitvā .

Hīnāyāti hīnatthāya gihibhāvāya .

Āvattitvāti nivattitvā .

Sevati ekavāraṃ sevati .

Nisevati anekavidhena sevati .

Saṃsevati allīyitvā sevati .

Paṭisevati punappunaṃ sevati .

Bhantan ti vibbhantaṃ .

Adantan ti dantabhāvaṃ anupanītaṃ .

Akāritan ti susikkhitakiriyaṃ asikkhāpitaṃ .

Avinītan ti na vinītaṃ ācārasampattiyā asikkhitaṃ .

Uppathaṃ gaṇhātīti vuttappakāraṃ yānaṃ adantātiyuttaṃ bhantaṃ visamamaggaṃ upeti .

Visamaṃ khāṇumpi pāsāṇampi abhiruhatīti visamaṃ hutvā ṭhitaṃ kharakhāṇumpi tathāP2.272 pabbatapāsāṇampi ārohati .

Yānampi ārohanakampi bhañjatīti vayhādiyānaṃ ārohantassa pājentassa hatthapādādimpi bhindati .

Papātepi papatatīti ekatocchinnapabbhārapapātepi pāteti .

So vibbhantakoti so paṭikkantako .

Bhantayānapaṭibhāgoti anavaṭṭhitayānasadiso .

Uppathaṃ gaṇhātīti kusalakammapathato paṭikkamitvā apāyapathabhūtaṃ uppathaṃ micchāmaggaṃ upeti .

Visamaṃ kāyakammaṃ abhiruhatīti samassa paṭipakkhaṃ kāyaduccaritasaṅkhātaṃ visamaṃ kāyakammaṃ ārohati .

Sesesupi eseva nayo .

Niraye attānaṃ bhañjatīti nirassādasaṅkhāte niraye attabhāvaṃ cuṇṇavicuṇṇaṃ karoti .

Manussaloke attānaṃ bhañjatīti vividhakammakāraṇavasena bhañjati .

Devaloke attānaṃ bhañjatīti piyavippayogādidukkhavasena .

Jātipapātampi papatatīti jātipapātepi pāteti .

Jarāpapātā dīsupi eseva nayo .

Manussaloketi idha adhippetalokameva dasseti .

Puthujjanāti niddesassa uddesapadaṃ .

Tattha puthujjanāti –

PuthūnaṃV0.216 jananādīhi , kāraṇehi puthujjano ;

Puthujjanantogadhattā , puthuvāyaṃ jano iti .

SoM0.236 hi puthūnaṃ nānappakārānaṃ kilesādīnaṃ jananādīhipi kāraṇehi puthujjano .

Taṃ vibhāgato dassetuṃ ‘‘ puthu kilese janentī ’’ tiādimāha .

Tattha bahūnaṃ nānappakārānaṃ sakkāyadiṭṭhīnaṃ avihatattā vā tā janenti , tāhi janitāti vā puthujjanā .

Avihatamevatthaṃ janasaddo vadati .

Puthu satthārānaṃ mukhullokikāti ettha puthū nānājanā satthupaṭiññā etesanti puthujjanāti vacanattho .

Puthu sabbagatīhi avuṭṭhitāti ettha janetabbā janayanti etthāti janā , gatiyo .

Puthū janā etesanti puthujjanā .

Ito pare jāyanti etehīti janā , abhisaṅkhārādayo .

Te etesaṃ vijjantīti puthujjanā .

Abhisaṅkharaṇādiattho eva vā janasaddo daṭṭhabbo .

Nānāsantāpehi santapantīti rāgaggiādayo santāpā .

Te eva vā sabbepi vā kilesā pariḷāhā .

PuthuP2.273 pañcasu kāmaguṇesūti ettha jāyatīti jano , rāgo gedhoti evamādiko , puthu jano etesanti puthujjanā .

Puthu jātā rattāti evaṃ rāgādiattho eva vā janasaddo daṭṭhabbo .

Palibuddhāti sambaddhā .

Āvutāti āvaritā .

Nivutāti vāritā .

Ovutāti uparito pihitā .

Pihitāti heṭṭhābhāgena pihitā .

Paṭicchannāti apākaṭā .

Paṭikujjitāti adhomukhagatā .

Atha vā puthūnaṃ vā gaṇanapathamatītānaṃ ariyadhammaparammukhānaṃ nīcadhammasamācārānaṃ janānaṃ antogadhattāpi puthujjanā .

Puthu vā ayaṃ visuṃyeva saṅkhaṃ gato , visaṃsaṭṭho sīlasutādiguṇayuttehi ariyehi janotipi puthujjano .

Evaṃ ye te –

‘‘ Duve puthujjanā vuttā , buddhenādiccabandhunā ;

Andho puthujjano eko , kalyāṇeko puthujjano ’’ ti .

–

Dveva puthujjanā vuttā , tesu andhaputhujjano vutto hotīti veditabbo .

52. Yaso kitti cāti lābhasakkāro pasaṃsā ca .

Pubbeti pabbajitabhāve .

Hāyate vāpi tassa sāti tassa vibbhantakassa sato soM0.237 ca yaso sā ca kitti hāyati .

Etampi disvātiV0.217 etampi pubbe yasakittīnaṃ lābhaṃ pacchā ca hāniṃ disvā .

Sikkhetha methunaṃ vippahātaveti tisso sikkhāyo sikkhetha .

Kiṃ kāraṇā ?

Methunaṃ vippahātave , methunappahānatthāyāti vuttaṃ hoti .

Kittivaṇṇagatoti bhagavā kittivaṇṇo , kittisaddañceva guṇañca ukkhipitvā vadanto hotīti attho .

Cittaṃ nānānayena kathanaṃ assa atthīti cittakathī .

Kalyāṇapaṭibhānoti sundarapañño .

Hāyatīti niddesassa uddesapadaṃ .

Parihāyatīti samantato hāyati .

Paridhaṃsatīti adhopathaviṃ patati .

ParipatatītiP2.274 samantato apagacchati .

Antaradhāyatīti adassanaṃ yāti .

Vippalujjatīti ucchijjati .

Khuddako sīlakkhandhoti thullaccayādi .

Mahanto sīlakkhandhoti pārājikasaṃṅghādiseso .

Methunadhammassa pahānāyāti tadaṅgādipahānena pajahanatthāya .

Vūpasamāyāti malānaṃ vūpasamanatthāya .

Paṭinissaggāyāti pakkhandanapariccāgapaṭinissaggatthāya .

Paṭipassaddhiyāti paṭipassaddhisaṅkhātassa phalassa atthāya .

53. Yo hi methunaṃ na vippajahati saṅkappehi … pe … tathāvidho .

Tattha paretoti samannāgato .

Paresaṃ nigghosan ti upajjhāyādīnaṃ nindāvacanaṃ .

Maṅku hotīti dummano hoti .

Kāmasaṅkappenāti kāmapaṭisaṃyuttena vitakkena .

Upariṭṭhepi eseva nayo .

Phuṭṭhoti vitakkehi phusito .

Paretoti aparihīno .

Samohitoti sammā ohito anto paviṭṭho .

Kapaṇo viyāti duggatamanusso viya .

Mando viyāti aññāṇī viya .

Momūho viyāti sammohabhūto viya .

Jhāyatīti cinteti .

Pajjhāyatīti bhusaṃ cinteti .

Nijjhāyatīti anekavidhena cinteti .

Apajjhāyatīti tato apagantvā cinteti .

Ulūkoti ulūkasakuṇo .

Rukkhasākhāyan ti rukkhe uṭṭhitasākhāya , viṭape vā .

Mūsikaṃ magayamānoti mūsikaṃ gavesamāno ,‘‘ maggayamāno ’’ tipi paṭhanti .

Kotthūti siṅgālo .

Biḷāroti babbu .

SandhisamalasaṅkaṭiretiM0.238 dvinnaṃ gharānaṃ antare ca udakaniddhamanacikkhallakacavaranikkhipanaṭṭhāne ca thaṇḍile ca .

Vahacchinnoti piṭṭhigīvamaṃsacchinno .

Ito parā gāthā pākaṭasambandhā eva .

54. TāsuV0.218 satthānīti kāyaduccaritādīni .

Tāni hi attano paresañca chedanaṭṭhena ‘‘ satthānī ’’ ti vuccanti .

Tesu vāyaṃ visesena tāva ādito musāvacanasatthāneva karoti ,‘‘ iminā kāraṇenāhaṃ vibbhanto ’’ ti bhaṇanto .

Tenevāha –

‘‘ esa khvassa mahāgedhoP2.275 , mosavajjaṃ pagāhatī ’’ ti .

Tattha esa khvassāti esa kho assa .

Mahāgedhoti mahābandhanaṃ .

Katamoti ce ?

Yadidaṃ mosavajjaṃ pagāhati , svāyaṃ musāvādajjhogāho ‘‘ mahāgedho ’’ ti veditabbo .

Tīṇi satthānīti tayo chedakā .

Kāyaduccaritaṃ kāyasatthaṃ .

Vacīsatthā dīsupi eseva nayo .

Taṃ vibhāgato dassetuṃ ‘‘ tividhaṃ kāyaduccaritaṃ kāyasatthan ’’ ti āha .

Sampajānamusā bhāsatīti jānanto tucchaṃ vācaṃ bhāsati .

Abhirato ahaṃ bhante ahosiṃ pabbajjāyāti sāsane pabbajjāya anabhirativirahito ahaṃ āsiṃ .

Mātā me posetabbāti mātā mayā posetabbā .

Tenamhi vibbhantoti bhaṇatīti tena kāraṇena paṭikkanto asmītipi katheti .

Pitā me posetabbotiādīsupi eseva nayo .

Eso tassa mahāgedhoti tassa puggalassa eso mahābandho .

Mahāvanan ti mahantaṃ duṭṭhavanaṃ .

Gahanan ti duratikkamaṃ .

Kantāroti corakantārādisadiso .

Visamoti kaṇṭakavisamo .

Kuṭiloti vaṅkakaṭakasadiso .

Paṅkoti pallalasadiso .

Palipoti kaddamasadiso .

Palibodhoti mahādukkho .

Mahābandhanan ti mahantaṃ dumocayabandhanaṃ .

Yadidaṃ sampajānamusāvādoti yo ayaṃ sampajānamusāvādo .

Sabhaggato vāti sabhāyaṃ ṭhito vā .

Parisaggato vāti gāmaparisāyaṃ ṭhito vā .

Ñātimajjhagato vāti dāyādānaṃ majjhe ṭhito vā .

Pūgamajjhagato vāti senīnaṃ majjhe ṭhito vā .

Rājakulamajjhagato vāti rājakulassa majjhe mahāvinicchaye ṭhito vā .

Abhinītoti pucchanatthāya nīto .

Sakkhipuṭṭhoti sakkhiṃ katvā pucchito .

Ehambho purisātiM0.239 ālapanametaṃ .

Attahetu vā parahetu vāti attano vā parassa vā hatthapādādihetu vā dhanahetu vā .

Āmisakiñcikkhahetu vāti ettha āmisan ti lābho adhippeto .

Kiñcikkhan ti yaṃ vā taṃ vā appamattakaṃ , antamaso tittiravaṭṭakasappipiṇḍanavanītapiṇḍādimattakassapi lābhassa hetūtiP2.276 attho .

Sampajānamusā bhāsatīti jānantoyeva musāvādaṃ karoti .

Puna aññaṃ pariyāyaṃ dassento ‘‘ api ca tīhākārehi musāvādo hoti , pubbevassa hotī ’’ tiādimāha .

Tattha tīhākārehīti sampajānamusāvādassa aṅgabhūtehi tīhi kāraṇehi .

PubbevassaV0.219 hotīti pubbabhāgeyeva assa puggalassa evaṃ hoti ‘‘ musā bhaṇissan ’’ ti .

Bhaṇantassa hotīti bhaṇamānassa hoti .

Bhaṇitassa hotīti bhaṇite assa hoti .

Yaṃ vattabbaṃ tasmiṃ vutte hotīti attho .

Atha vā bhaṇitassāti vuttavato niṭṭhitavacanassa hotīti .

Yo evaṃ pubbabhāgepi jānāti , bhaṇantopi jānāti , pacchāpi jānāti ‘‘ musā mayā bhaṇitan ’’ ti , so evaṃ vadanto musāvādakammunā bajjhatīti ayamettha attho dassito .

Kiñcāpi dassito , atha kho ayamettha viseso – pucchā tāva hoti ,‘‘ musā bhaṇissan ’’ ti pubbabhāgo atthi ,‘‘ musā mayā bhaṇitan ’’ ti pacchābhāgo natthi .

Vuttamattameva hi koci pamussati kiṃ tassa musāvādo hoti , na hotīti ?

Sā evaṃ aṭṭhakathāsu vissajjitā – pubbabhāge ‘‘ musā bhaṇissan ’’ ti ca , bhaṇantassa ‘‘ musā bhaṇāmī ’’ ti ca jānato pacchābhāge ‘‘ musā mayā bhaṇitan ’’ ti na sakkā na bhavituṃ , sacepi na hoti , musāvādoyeva .

Purimameva hi aṅgadvayaṃ pamāṇaṃ .

Yassāpi pubbabhāge ‘‘ musā bhaṇissan ’’ ti ābhogo natthi , bhaṇanto pana ‘‘ musā bhaṇāmī ’’ ti jānāti .

Bhaṇitepi ‘‘ musā mayā bhaṇitan ’’ ti jānāti .

So musāvādena na kāretabbo .

Pubbabhāgo hi pamāṇataro .

Tasmiṃ asati davā bhaṇitaṃ vā , ravā bhaṇitaṃ vā hotīti .

Ettha ca taṃñāṇatā ca ñāṇasamodhānañca pariccajitabbaṃ .

Taṃñāṇatā pariccajitabbāti yena cittena ‘‘ musā bhaṇissan ’’ ti jānāti , teneva ‘‘ musā bhaṇāmī ’’ ti ca ,‘‘ musā mayā bhaṇitan ’’ ti ca jānātīti evaṃ ekacitteneva tīsu khaṇesu jānātīti ayaṃ taṃñāṇatā pariccajitabbā .

NaM0.240 hi sakkā teneva cittena taṃ cittaṃ jānituṃ , yathā na sakkā teneva asinā so asi chinditunti .

Purimaṃ purimaṃ pana cittaṃ pacchimassa pacchimassa cittassa tathā uppattiyā paccayo hutvā nirujjhati .

Tenetaṃ vuccati –

‘‘ PamāṇaṃP2.277 pubbabhāgova , tasmiṃ sati na hessati ;

Sesadvayanti nattheta , miti vācā tivaṅgikā ’’ ti .( pārā . aṭṭha .2.200);

Ñāṇasamodhānaṃ pariccajitabbanti etāni tīṇi cittāni ekakkhaṇe uppajjantīti na gahetabbāni .

Idañhi cittaṃ nāma –

‘‘ Aniruddhamhi paṭhame , na uppajjati pacchimaṃ ;

Nirantaruppajjanato , ekaṃ viya pakāsatī ’’ ti .( pārā . aṭṭha .2.200);

ItoV0.220 paraṃ pana yvāyaṃ ajānaṃyeva ‘‘ jānāmī ’’ tiādinā nayena sampajānamusā bhaṇati , yasmā so ‘‘ idaṃ abhūtan ’’ ti evaṃdiṭṭhiko hoti , tassa hi attheva ayaṃ laddhi .

Tathā ‘‘ idaṃ abhūtan ’’ ti evamassa khamati ceva ruccati ca .

Evamassa saññā , evaṃsabhāvameva cassa cittaṃ ‘‘ idaṃ abhūtan ’’ ti .

Yadā pana musā vattukāmo hoti , tadā taṃ diṭṭhiṃ vā diṭṭhiyā saha khantiṃ vā diṭṭhikhantīhi saddhiṃ ruciṃ vā diṭṭhikhantirucīhi saddhiṃ saññaṃ vā diṭṭhikhantirucisaññāhi saddhiṃ bhāvaṃ vā vinidhāya nikkhipitvā paṭicchādetvā abhūtaṃ katvā bhaṇati .

Tasmā tesampivasena aṅgabhedaṃ dassetuṃ ‘‘ api ca catūhākārehī ’’ tiādi vuttaṃ .

Ettha ca vinidhāya diṭṭhin ti balavadhammavinidhānavasenetaṃ vuttaṃ .

Vinidhāya khantin tiādīni tato dubbaladubbalānaṃ vinidhānavasena .

Vinidhāya saññan ti idaṃ panettha sabbadubbaladhammavinidhānavasena .

Saññāmattampi nāma avinidhāya sampajānamusā bhāsissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati .

55. Mandova parikissatīti pāṇavadhādīni karonto tatonidānañca dukkhamanubhonto bhogapariyesanārakkhaṇāni ca karonto momūho viya parikilissati .

Tamenaṃ rājāno gahetvā vividhā kammakāraṇā kārentīti na rājāno karonti , rājādhīnapurisā nānāvidhāni kammakāraṇāni karonti .

KasāhipiM0.241 tāḷentīti kasādaṇḍakehipi vitajjenti .

Vettehīti vettalatāhi .

AddhadaṇḍakehītiP2.278 muggarehi , pahārasādhanatthaṃ vā catuhatthadaṇḍaṃ dvedhā chetvā gahitadaṇḍakehi .

Bilaṅgathālikan ti kañjiyaukkhalikakammakāraṇaṃ .

TaṃV0.221 karontā sīsakapālaṃ uppāṭetvā tattaṃ ayoguḷaṃ saṇḍāsena gahetvā tattha pakkhipanti , tena matthaluṅgaṃ pakkuṭṭhitvā upari uttarati .

Saṅkhamuṇḍikan ti saṅkhamuṇḍakammakāraṇaṃ .

Taṃ karontā uttaroṭṭhaubhatokaṇṇacūḷikagalavāṭakaparicchedena cammaṃ chinditvā sabbakese ekato gaṇṭhiṃ katvā daṇḍakena veṭhetvā uppāṭenti , saha kesehi cammaṃ uṭṭhahati .

Tato sīsakaṭāhaṃ thūlasakkharāhi ghaṃsitvā dhovantā saṅkhavaṇṇaṃ karonti .

Rāhumukhan ti rāhumukhakammakāraṇaṃ .

Taṃ karontā saṅkunā mukhaṃ vivaritvā antomukhe dīpaṃ jālenti , kaṇṇacūḷikāhi vā paṭṭhāya mukhaṃ nikhādanena khananti , lohitaṃ paggharitvā mukhaṃ pūreti .

Jotimālikan ti sakalasarīraṃ telapilotikāya veṭhetvā ālimpenti .

Hatthapajjotikan ti hatthe telapilotikāya veṭhetvā dīpaṃ viya pajjālenti .

Erakavattikan ti erakavattakammakāraṇaṃ .

Taṃ karontā heṭṭhāgīvato paṭṭhāya cammavaṭṭe kantitvā gopphake pātenti .

Atha naṃ yottehi bandhitvā kaḍḍhanti .

So attano cammavaṭṭe akkamitvā akkamitvā patati .

Cirakavāsikan ti cirakavāsikakammakāraṇaṃ .

Taṃ karontā tatheva cammavaṭṭe kantitvā kaṭiyaṃ ṭhapenti , kaṭito paṭṭhāya kantitvā gopphakesu ṭhapenti , uparimehi heṭṭhimasarīraṃ cirakanivāsananivatthaṃ viya hoti .

Eṇeyyakan ti eṇeyyakakammakāraṇaṃ .

Taṃ karontā ubhosu kapparesu ca ubhosu jaṇṇukesu ca ayavalayāni datvā ayasūlāni koṭṭenti , so catūhi ayasūlehi bhūmiyaṃ patiṭṭhahati .

Atha naṃ parivāretvā aggiṃ karonti .

‘‘ Eṇeyyako jotipariggaho yathā ’’ ti āgataṭṭhānepi idameva vuttaṃ .

Taṃ sandhito sandhito sūlāni apanetvā catūhi aṭṭhikoṭīhiyeva ṭhapenti .

Evarūpā kammakāraṇā nāma natthi .

Baḷisamaṃsikan tiP2.279 ubhatomukhehi baḷisehi paharitvā cammamaṃsanhārūni uppāṭenti .

Kahāpaṇikan ti sakalasarīraṃ tiṇhāhi vāsīhi koṭito paṭṭhāya kahāpaṇamattaṃ kahāpaṇamattaṃ pātentā koṭṭenti .

Khārāpatacchikan ti sarīraṃM0.242 tattha tattha āvudhehi paharitvā kocchehi khāraṃ ghaṃsenti , cammamaṃsanhārūni paggharitvā pasavanti , aṭṭhikasaṅkhalikāva tiṭṭhati .

Palighaparivattikan ti ekena passena nipajjāpetvā kaṇṇacchiddena ayasūlaṃ koṭṭetvā pathaviyā ekābaddhaṃ karonti .

Atha naṃ pāde gahetvā āviñchanti .

Palālapīṭhakan ti chekā kāraṇikā chavicammaṃ acchinditvā nisadapotakāhi aṭṭhīni chinditvā kesesu gahetvā ukkhipanti , maṃsarāsiyeva hoti .

Atha naṃ keseheva pariyonandhitvā gaṇhanti , palālapīṭhaṃ viya katvā paliveṭhenti .

Sunakhehipīti katipayāni divasāni āhāraṃ adatvā chātasunakhehi khādāpenti .

Te muhuttena aṭṭhisaṅkhalikameva karonti .

Evampi kissatīti evampi vighātaṃ pāpuṇāti .

Parikissatīti sabbabhāgena vighātaṃ pāpuṇāti .

Parikilissatīti upatāpaṃ pāpuṇāti .

Puna aññaṃ kāraṇaṃ dassento ‘‘ atha vā kāmataṇhāya abhibhūto ’’ tiādimāha .

Tattha kāmataṇhāyāti pañcakāmaguṇikalobhena .

Abhibhūtoti tena maddito .

Pariyādinnacittoti kusalācāraṃ khepetvā gahitacitto .

Bhoge pariyesantoti dhanaṃ gavesamāno .

Nāvāya mahāsamuddaṃ pakkhandatīti taraṇīsaṅkhātāya nāvāya mahantaṃ loṇasāgaraṃ pavisati .

Sītassa purakkhatoti sītaṃ purato katvā .

Uṇhassa purakkhatoti uṇhaṃ purato katvā .

Ḍaṃsāti piṅgalamakkhikā .

Makasāti makasā eva .

Pīḷiyamānoti ḍaṃsādisamphassehi vihesiyamāno .

Khuppipāsāya miyyamānoti khuddāpipāsāya maramāno .

Tigumbaṃ gacchatītiādīni mūlapadaṃ gacchatī tipariyosānāni catuvīsati padāni raṭṭhanāmena vuttāni .

MarukantāraṃP2.280 gacchatīti vālukakantāraṃ tārakasaññāya gacchatiV0.222 .

Jaṇṇupathan ti jāṇūhi gantabbamaggaṃ .

Ajapathan ti ajehi gantabbamaggaṃ .

Meṇḍapathe pi eseva nayo .

Saṅkupathan ti khāṇuke koṭṭetvā tehi uggamitabbaṃ khāṇumaggaṃ , taṃ gacchanto pabbatapāde ṭhatvā ayasiṅghāṭakaṃ yottena bandhitvā uddhaṃ khipitvā pabbate laggāpetvā yottenāruyha vajiraggena lohadaṇḍena pabbataṃ vijjhitvā khāṇukaṃ koṭṭetvā tattha ṭhatvā siṅghāṭakaṃ ākaḍḍhitvā puna upari laggāpetvā tattha ṭhito cammayottaṃ olambetvā taṃ ādāya otaritvā heṭṭhimakhāṇuke bandhitvā vāmahatthena yottaṃ gahetvā dakkhiṇahatthena muggaraṃ ādāya yottaṃ paharitvā khāṇukaṃ nīharitvā punaM0.243 abhiruhati .

Etenupāyena pabbatamatthakaṃ abhiruyha parato otaranto purimanayeneva paṭhamaṃ pabbatamatthake khāṇukaṃ koṭṭetvā cammapasibbake yottaṃ bandhitvā khāṇuke veṭhetvā sayaṃ antopasibbake nisīditvā makkaṭakānaṃ suttavissajjanākārena yottaṃ viniveṭhetvā otarati .

Tena vuttaṃ –

‘‘ khāṇuke koṭṭetvā tehi uggamitabbaṃ khāṇumaggan ’’ ti .

Chattapathan ti cammachattena vātaṃ gāhāpetvā sakuṇehi viya otaritabbaṃ maggaṃ .

Vaṃsapathan ti veṇugumbachedanasatthena chinditvā rukkhaṃ pharasunā koṭṭetvā maggaṃ karonto veḷuvane nisseṇiṃ katvā veḷugumbe āruyha veḷuṃ chinditvā aparassa veḷugumbassa upari pātetvā veḷugumbamatthakeneva gantabbaṃ maggaṃ sandhāya ‘‘ vaṃsapathaṃ gacchatī ’’ ti vuttanti veditabbaṃ .

Gavesanto na vindati , alābhamūlakampi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedetīti avindanamūlakampi kāyikacetasikaṃ dukkhaṃ paṭilabhati .

Laddhāti labhitvā .

Ārakkhamūlakan ti rakkhaṇamūlakampi .

Kinti me bhogeti kena upāyena mama bhoge .

Neva rājāno hareyyuṃ … pe … na appiyā dāyādā hareyyun ti .

Gopayatoti mañjūsādīhi gopayantassa .

Vippalujjantīti vinassanti .

56. EtamādīnavaṃP2.281 ñatvā , muni pubbāpare idhāti etaṃ ‘‘ yaso kitti ca yā pubbe , hāyate vāpi tassa sā ’’ ti ito pabhuti vutte pubbāpare idha imasmiṃ sāsane pubbato apare samaṇabhāvato vibbhantakabhāve ādīnavaṃ muni ñatvā .

Daḷhaṃ kareyyāti niddesapadassa uddesapadaṃ .

Thiraṃ kareyyāti asithilaṃ kareyya .

Daḷhaṃ samādāno assāti thirapaṭiñño bhaveyya .

Avaṭṭhitasamādānoti sanniṭṭhānapaṭiñño .

57. EtaṃV0.223 ariyānamuttaman ti yadidaṃ vivekacariyā , etaṃ buddhādīnaṃ ariyānaṃ uttamaṃ .

Tasmā vivekaṃyeva sikkhethāti adhippāyo .

Na tena seṭṭho maññethāti tena ca vivekena attānaṃ ‘‘ seṭṭho ahan ’’ ti na maññeyya , tena mānathaddho na bhaveyyāti vuttaṃ hoti .

Unnatin tiM0.244 ussāpanaṃ .

Unnaman ti uggantvā paṭṭhapanaṃ .

Mānan ti ahaṃkāraṃ .

Thāman ti balakkāraṃ .

Thambhan ti thaddhakaraṇaṃ .

Thaddhoti amaddavo .

Patthaddhoti visesena amaddavo .

Paggahitasiroti uṭṭhitasīso .

Sāmantāti na ārakā .

Āsanneti na dūre .

Avidūreti samīpe .

Upakaṭṭheti santike .

58. Rittassāti vivittassa , kāyaduccaritādīhi virahitassa .

Oghatiṇṇassa pihayanti , kāmesu gadhitā pajāti vatthukāmesu laggā sattā tassa caturoghatiṇṇassa pihayanti iṇāyikā viya āṇaṇyassāti arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi .

Rittassāti sabbakilesehi tucchassa .

Vivittassāti suññassa .

Pavivittassāti ekakassa .

Idāni yehi ritto hoti , te dassento ‘‘ kāyaduccaritena rittassā ’’ tiādimāha .

Tattha kilesapaṭipāṭiyā maggapaṭipāṭiyāti dvidhā rittatā veditabbā .

Kilesapaṭipāṭiyā tāva rāgo moho thambho sārambho māno madoti , imehi chahi kilesehi arahattamaggena ritto hoti ;

doso kodho upanāho pamādoti , imehi catūhi kilesehi anāgāmimaggenaP2.282 ritto hoti ;

atimāno makkho paḷāso issā macchariyaṃ māyā sāṭheyyanti , imehi sattahi sotāpattimaggena ritto hoti .

Maggapaṭipāṭiyā pana sotāpattimaggena atimāno makkho paḷāso issā macchariyaṃ māyā sāṭheyyanti ;

imehi sattahi ritto hoti , anāgāmimaggena doso kodho upanāho pamādoti , imehi catūhi ritto hoti ;

arahattamaggena rāgo moho thambho sārambho māno madoti , imehi chahi ritto hoti .

Tīṇi duccaritāni sabbakilesehītiādinā nayena avasesāpi yathāyogaṃ yojetabbā .

VatthukāmeM0.245 parijānitvāti tebhūmake vatthukāme ñātatīraṇapariññāhi samāpanavasena jānitvā .

Kilesakāme pahāyāti chandādayo kilesakāme pahānapariññāya jahitvā .

Byantiṃ karitvāti vigatantaṃ vigatakoṭiṃ karitvā .

KāmoghaṃV0.224 tiṇṇassāti anāgāmimaggena avasānasaṅkhātaṃ kāmoghaṃ taritvā ṭhitassa .

Bhavoghan ti arahattamaggena .

Diṭṭhoghan ti sotāpattimaggena .

Avijjoghan ti arahattamaggena .

Sabbaṃ saṃsārapathan ti sabbakhandhadhātuāyatanapaṭipāṭisaṅkhātaṃ pathaṃ arahattamaggeneva taritvā ṭhitassa .

Sotāpattimaggena uttiṇṇassa .

Sakadāgāmimaggena nittiṇṇassa .

Anāgāmimaggena kāmadhātuṃ atikkantassa .

Arahattamaggena sabbabhavaṃ samatikkantassa .

Phalasamāpattivasena vītivattassa .

Pāraṃgatassātiādīni nibbānavasena vuttāni .

Yathā iṇāyikā āṇaṇyan ti pavaḍḍhakaiṇaṃ ādāya vicarantā āṇaṇyaṃ .

Patthentīti patthanaṃ uppādenti .

Ābādhikā ārogyan ti pittādirogāturo bhesajjakiriyāya taṃrogavūpasamanatthaṃ ārogyaṃ .

Yathā bandhanabaddhāti nakkhattadivase bandhanāgāre baddhapurisā .

Yathā dāsā bhujissan ti yasmā bhujissā purisā yaṃ icchanti , taṃ karonti , na naṃ koci balakkārena tato nivatteti , tasmā dāsā bhujissabhāvaṃ patthenti .

Yathā kantāraddhānapakkhandāti yasmā balavanto purisā hatthabhāraṃ gahetvā sajjāvudhā saparivārāP2.283 kantāraṃ paṭipajjanti , te corā dūratova disvā palāyanti .

Te sotthinā kantāraṃ nittharitvā khemantaṃ patvā haṭṭhatuṭṭhā honti .

Tasmā kantārapakkhandā khemantabhūmiṃ patthenti .

Desanāpariyosāne tisso sotāpattiphalaṃ patvā pacchā pabbajitvā arahattaṃ sacchākāsi .

Saddhammapajjotikāya mahāniddesaṭṭhakathāya

Tissametteyyasuttaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

Issues

Select Version

Mahāniddesa-aṭṭhakathā

Mahāniddesa-aṭṭhakathā