1. Sagāthāvaggo
1. Samādhisuttavaṇṇanā
249. Vedanāsaṃyutte
V3.112P3.74M3.115 sagāthāvaggassa paṭhame samāhitoti upacārena vā appanāya vā samāhito .
Vedanā ca pajānātīti vedanā dukkhasaccavasena pajānāti .
Vedanānañca sambhavan ti tāsaṃyeva sambhavaṃ samudayasaccavasena pajānāti .
Yattha cetāti yatthetā vedanā nirujjhanti , taṃ nibbānaṃ nirodhasaccavasena pajānāti .
Khayagāminan ti tāsaṃyeva vedanānaṃ khayagāminaṃ maggaṃ maggasaccavasena pajānāti .
Nicchāto parinibbutoti nittaṇho hutvā kilesaparinibbānena parinibbuto .
Evamettha sutte sammasanacāravedanā kathitā .
Gāthāsu dvīhi padehi samathavipassanā kathitā , sesehi catusaccaṃ kathitaṃ .
Evamettha sabbasaṅgāhiko catubhūmakadhammaparicchedo vutto . 250. Dutiye adukkhamasukhaṃ sahāti adukkhamasukhañca sukhadukkhehi saha .
Ajjhattañca bahiddhā cāti attano ca parassa ca .
Mosadhamman ti nassanasabhāvaṃ .
Palokinan ti palujjanakaṃ bhijjanasabhāvaṃ .
Phussa phussa vayaṃ passan ti ñāṇena phusitvā phusitvā vayaṃ passanto .
Evaṃ tattha virajjatīti evaṃ tāsu vedanāsu virajjati .
Idhāpi sutte sammasanacāravedanā kathitā , gāthāsu ñāṇaphusanaṃ .
3. Pahānasuttavaṇṇanā
251. Tatiye
V3.113P3.75 acchecchi taṇhan ti sabbampi taṇhaṃ chindi samucchindi .
Vivattayi saṃyojanan ti dasavidhampi saṃyojanaṃ parivattayi nimmūlakamakāsi .
Sammāti hetunā kāraṇena .
Mānābhisamayāti mānassa dassanābhisamayā , pahānābhisamayā ca .
Arahattamaggo hi kiccavasena mānaṃ sampassati , ayamassaM3.116 dassanābhisamayo .
Tena diṭṭho pana so tāvadeva pahīyati , diṭṭhavisena diṭṭhasattānaṃ jīvitaṃ viya .
Ayamassa pahānābhisamayo .
Antamakāsi dukkhassāti evaṃ arahattamaggena mānassa diṭṭhattā ca pahīnattā ca ye ime ‘‘ kāyabandhanassa anto jīrati ( cūḷava .278) haritantaṃ vā ’’ ti ( ma . ni .1.304) evaṃ vuttaantimamariyādanto ca ,‘‘ antamidaṃ , bhikkhave , jīvikānan ’’ ti ( itivu .91; saṃ . ni .3.80) evaṃ vuttalāmakanto ca ,‘‘ sakkāyo eko anto ’’ ti ( a . ni .6.61; cūḷani . tissametteyyamāṇavapucchāniddesa 11) evaṃ vuttakoṭṭhāsanto ca ,‘‘ esevanto dukkhassa sabbapaccayasaṅkhayā ’’ ti ( saṃ ni .2.51;2.4.71; udā .71) evaṃ vuttakoṭanto cāti cattāro antā , tesu sabbasseva vaṭṭadukkhassa aduṃ catutthakoṭisaṅkhātaṃ antamakāsi , paricchedaṃ parivaṭumaṃ akāsi , antimasamussayamattāvasesaṃ dukkhamakāsīti vuttaṃ hoti .Sampajaññaṃ na riñcatīti sampajaññaṃ na jahati .
Saṅkhyaṃ nopetīti ratto duṭṭho mūḷhoti paññattiṃ na upeti , taṃ paññattiṃ pahāya khīṇāsavo nāma hotīti attho .
Imasmiṃ sutte ārammaṇānusayo kathito .
4. Pātālasuttavaṇṇanā
252. Catutthe pātāloti pātassa alaṃ pariyatto , natthi ettha patiṭṭhāti pātālo .
Asantaṃ avijjamānan ti asambhūtattaṃ apaññāyamānattaṃ .
Evaṃ vācaṃ bhāsatīti atthi mahāsamudde pātāloti evaṃ vācaṃ .
So hi yaṃ taṃ balavāmukhaṃ mahāsamuddassa udakaṃ vegena pakkhanditvā
P3.76 cakkavāḷaṃ vā sineruṃ vā āhacca yojanadviyojanadasayojanappamāṇampi uggantvā puna mahāsamuddeV3.114 patati , yassa patitaṭṭhāne mahānarakapapāto viya hoti , yaṃ loke balavāmukhanti vuccati .
Taṃ sandhāya evaṃ vadati .
Yasmā pana tattha tathārūpānaṃ macchakacchapadevadānavānaṃ patiṭṭhāpi hoti sukhanivāsopi , tasmā asantaṃ asaṃvijjamānaṃ taṃ taṃ vācaṃ bhāsati nāma .Yasmā pana sabbaputhujjanā sārīrikāya dukkhavedanāya patiṭṭhātuṃ na sakkonti , tasmā pātassa alanti atthena ayameva pātāloti dassento sārīrikānaṃ kho etaṃ bhikkhavetiādimāha .
Pātāle
M3.117 na paccuṭṭhāsīti pātālasmiṃ na patiṭṭhāsi .
Gādhan ti patiṭṭhaṃ .Akkandatīti anibaddhaṃ vippalāpaṃ vilapanto kandati .
Dubbaloti dubbalañāṇo .
Appathāmakoti ñāṇathāmassa parittatāya parittathāmako .
Imasmiṃ sutte ariyasāvakoti sotāpanno .
Sotāpanno hi ettha dhuraṃ , balavavipassako na tikkhabuddhi uppannaṃ vedanaṃ ananuvattitvā patiṭṭhātuṃ samattho yogāvacaropi vaṭṭati .
5. Daṭṭhabbasuttavaṇṇanā
253. Pañcame dukkhato daṭṭhabbāti vipariṇāmanavasena dukkhato daṭṭhabbā .
Sallatoti dukkhāpanavinivijjhanaṭṭhena sallāti daṭṭhabbā .
Aniccatoti adukkhamasukhā hutvā abhāvākārena aniccato daṭṭhabbā .
Addāti addasa .
Santan ti santasabhāvaṃ .
6. Sallasuttavaṇṇanā
254. Chaṭṭhe tatrāti tesu dvīsu janesu .
Anuvedhaṃ vijjheyyāti tasseva vaṇamukhassa aṅgulantare vā dvaṅgulantare vā āsannapadese anugatavedhaṃ .
Evaṃ viddhassa hi sā anuvedhā vedanā
P3.77 paṭhamavedanāya balavatarā hoti , pacchā uppajjamānā domanassavedanāpi evameva purimavedanāya balavatarā hoti .Dukkhāya vedanāya nissaraṇan ti dukkhāya vedanāya hi samādhimaggaphalāni nissaraṇaṃ , taṃ so na jānāti , kāmasukhameva nissaraṇanti jānāti .
Tāsaṃ vedanānan ti tāsaṃ sukhadukkhavedanānaṃ .
Saññutto naṃ vedayatīti kilesehi sampayuttova hutvā taṃ vedanaṃ
V3.115 vedayati , na vippayutto .Saññutto dukkhasmāti karaṇatthe nissakkaṃ , dukkhena sampayuttoti attho .
Saṅkhātadhammassāti viditadhammassa tulitadhammassa .
Bahussutassāti pariyattibahussutassa paṭivedhabahussutassa ca .
Sammā pajānāti bhavassa pāragūti bhavassa pāraṃ nibbānaṃ gato , tadeva nibbānaṃ sammā pajānāti .
Imasmimpi sutte ārammaṇānusayova kathito .
Ariyasāvakesu ca khīṇāsavo ettha dhuraṃ , anāgāmīpi vaṭṭatīti vadanti .
7. Paṭhamagelaññasuttavaṇṇanā
255. Sattame
M3.118 yena gilānasālā tenupasaṅkamīti ‘‘ sadevake loke aggapuggalo tathāgatopi gilānupaṭṭhānaṃ gacchati , upaṭṭhātabbayuttakā nāma gilānāti bhikkhū saddahitvā okappetvā gilāne upaṭṭhātabbe maññissantī ’’ ti ca ‘‘ ye tattha kammaṭṭhānasappāyā , tesaṃ kammaṭṭhānaṃ kathessāmī ’’ ti ca cintetvā upasaṅkami .Kāye kāyānupassītiādīsu yaṃ vattabbaṃ , taṃ parato vakkhāma .
Aniccānupassīti aniccataṃ anupassanto .
Vayānupassīti vayaṃ anupassanto .
Virāgānupassīti virāgaṃ anupassanto .
Nirodhānupassīti nirodhaṃ anupassanto .
Paṭinissaggānupassīti paṭinissaggaṃ anupassanto .
Ettāvatā kiṃ dassitaṃ hoti ?
Imassa bhikkhuno āgamanīyapaṭipadā , satipaṭṭhānāpi hi pubbabhāgāyeva , sampajaññepi aniccānupassanā vayānupassanā virāgānupassanāti ca imāpi tisso anupassanā pubbabhāgāyeva , nirodhānupassanāpi paṭinissaggānupassanāpi imā dve missakā .
Ettāvatā
P3.78 imassa bhikkhuno bhāvanākālo dassitoti .Sesaṃ vuttanayameva .
8-9.
Dutiyagelaññasuttādivaṇṇanā
256-257.
Aṭṭhame imameva phassaṃ paṭiccāti vutte bujjhanakānaṃ ajjhāsayena vuttaṃ , atthato panetaṃ ninnānākaraṇaṃ .
Kāyova hi ettha phassoti vutto .
Navamaṃ uttānameva .
10. Phassamūlakasuttavaṇṇanā
256-257.
Aṭṭhame imameva phassaṃ paṭiccāti vutte bujjhanakānaṃ ajjhāsayena vuttaṃ , atthato panetaṃ ninnānākaraṇaṃ .
Kāyova hi ettha phassoti vutto .
Navamaṃ uttānameva .
10. Phassamūlakasuttavaṇṇanā
258. Dasame
V3.116 sukhavedaniyan ti sukhavedanāya paccayabhūtaṃ .
Sesesupi eseva nayo .
Anupadavaṇṇanā panettha heṭṭhā vitthāritāva .
Imasmiṃ suttadvaye sammasanacāravedanā kathitā .Sagāthāvaggo paṭhamo .