1. Saḷāyatanavaggassa
V3.1M3.1P2.354 paṭhame cakkhun ti dve cakkhūni – ñāṇacakkhu ceva maṃsacakkhu ca .
Tattha ñāṇacakkhu pañcavidhaṃ – buddhacakkhu , dhammacakkhu , samantacakkhu , dibbacakkhu , paññācakkhūti .
Tesu buddhacakkhu nāma āsayānusayañāṇañceva indriyaparopariyattañāṇañca , yaṃ –
‘‘ buddhacakkhunā lokaṃ volokento ’’ ti ( mahāva .9; ma . ni .1.283;2.338) āgataṃV3.2 .
Dhammacakkhu nāma heṭṭhimā tayo maggā tīṇi ca phalāni , yaṃ –
‘‘ virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādī ’’ ti ( mahāva .16; ma . ni .2.395) āgataṃ .
Samantacakkhu nāma sabbaññutaññāṇaṃ , yaṃ –
‘‘ pāsādamāruyha samantacakkhū ’’ ti ( mahāva .8; ma . ni .1.282;2.338) āgataṃ .
Dibbacakkhu nāma ālokapharaṇena uppannaṃ ñāṇaṃ , yaṃ –
‘‘ dibbena cakkhunā visuddhenā ’’ ti ( pārā .13; ma . ni .2.341) āgataṃ .
Paññācakkhu nāma catusaccaparicchedakañāṇaṃ , yaṃ –
‘‘ cakkhuṃ udapādī ’’ ti ( sa . ni .5.1081; mahāva .15) āgataṃ .
MaṃsacakkhupiM3.2 duvidhaṃ – sasambhāracakkhu , pasādacakkhūti .
Tesu yvāyaṃ akkhikūpake akkhipaṭalehi parivārito maṃsapiṇḍo , yattha catasso dhātuyo vaṇṇagandharasojā sambhavo jīvitaṃ bhāvo cakkhupasādo kāyapasādoti saṅkhepato terasa sambhārā honti .
Vitthārato pana catasso dhātuyo vaṇṇagandharasojā sambhavoti ime nava catusamuṭṭhānavasena chattiṃsa , jīvitaṃ bhāvo cakkhupasādo kāyapasādoti ime kammasamuṭṭhānā tāva cattāroti cattārīsa sambhārā honti .
Idaṃ sasambhāracakkhuP2.355 nāma .
Yaṃ panettha setamaṇḍalaparicchinnena kaṇhamaṇḍalena parivārite diṭṭhimaṇḍale sanniviṭṭhaṃ rūpadassanasamatthaṃ pasādamattaṃ , idaṃ pasādacakkhu nāma .
Tassa tato paresañca sotādīnaṃ vitthārakathā visuddhimagge vuttāva .
Tattha yadidaṃ pasādacakkhu , taṃ gahetvā bhagavā – cakkhuṃ , bhikkhave , aniccan tiādimāha .
Tattha –
‘‘ catūhi kāraṇehi aniccaṃ udayabbayavantatāyā ’’ tiādinā nayena vitthārakathā heṭṭhā pakāsitāyeva .Sotampi pasādasotameva adhippetaṃ , tathā ghānajivhākāyā .
Sotampi pasādasotameva adhippetaṃ , tathā ghānajivhākāyā .
Sotampi pasādasotameva adhippetaṃ , tathā ghānajivhākāyā .
Sotampi pasādasotameva adhippetaṃ , tathā ghānajivhākāyā .
Manoti tebhūmakasammasanacāracittaṃ .
Iti idaṃ suttaṃ chasu ajjhattikāyatanesu tīṇi lakkhaṇāni dassetvā kathite bujjhanakānaṃ ajjhāsayena vuttaṃ .
2-3.
Ajjhattadukkhasuttādivaṇṇanā