7. Gopālasuttavaṇṇanā
17. Sattame tisso kathāti tisso aṭṭhakathā , tividhā suttassa atthavaṇṇanāti attho .
Ekekaṃ padaṃ nāḷaṃ mūlaṃ etissāti evaṃsaññitā ekanāḷikā .
Ekekaṃ vā padaṃ nāḷaṃ atthaniggamanamaggo etissāti ekanāḷikā .
Tenāha ‘‘ ekekassa padassa atthakathanan ’’ ti .
Cattāro aṃsā bhāgā atthasallakkhaṇūpāyā etissāti caturassā .
Tenāha ‘‘ catukkaṃ bandhitvā kathanan ’’ ti .
Niyamato nisinnassa āraddhassa vatto saṃvatto etissā atthīti nisinnavattikā , yathāraddhassa atthassa visuṃ visuṃ pariyosāpikāti attho .
Tenāha ‘‘ paṇḍitagopālakaṃ dassetvā ’’ tiādi .
Ekekassapi padassa piṇḍatthadassanavasena bahūnaṃ padānaṃ ekajjhaṃ atthaṃ akathetvā ekamekassa padassa atthavaṇṇanā ayaṃ sabbattha labbhati .
Catukkaṃ bandhitvāti kaṇhapakkhe upamopameyyadvayaṃ , tathā sukkapakkheti idaṃ catukkaṃ yojetvā .
Ayaṃ edisesu eva suttesu labbhati .
Pariyosānagamanan ti keci tāva āhu ‘‘ kaṇhapakkhe upamaṃ dassetvā upamā ca nāma yāvadeva upameyyasampaṭipādanatthāti upameyyatthaṃ āharitvā saṃkilesapakkhaniddeso ca vodānapakkhavibhāvanatthāyāti sukkapakkhampi upamopameyyavibhāgena āharitvā suttatthassa pariyosāpanaṃ .
Kaṇhapakkhe upameyyaṃ dassetvā pariyosānagamanādīsupi eseva nayo ’’ ti .
Apare pana ‘‘ kaṇhapakkhe , sukkapakkhe ca taṃtaṃupamūpameyyatthānaṃ visuṃ visuṃ pariyosāpetvāva kathanaṃ pariyosānagamanan ’’ ti vadanti .
Ayan ti nisinnavattikā .
Idhāti imasmiṃ gopālakasutte .
Sabbācariyānaṃ āciṇṇāti sabbehipi pubbācariyehi ācaritā saṃvaṇṇitā , tathā ceva pāḷi pavattāti .
Aṅgīyanti
M3.364 avayavabhāvena ñāyantīti aṅgāni , koṭṭhāsā .Tāni panettha yasmā sāvajjasabhāvāni , tasmā āha ‘‘ aṅgehīti aguṇakoṭṭhāsehī ’’ ti .
Gomaṇḍalan ti gosamūhaṃ .
Pariharitun ti rakkhituṃ .
Taṃ pana pariharaṇaṃ pariggahetvā vicaraṇanti āha ‘‘ pariggahetvā vicaritun ’’ ti .
Vaḍḍhin ti gunnaṃ bahubhāvaṃ bahugorasatāsaṅkhātaṃ parivuddhiṃ .
‘‘ Ettakamidan ’’ ti rūpīyatīti
V3.340 rūpaṃ , parimāṇaparicchedopi sarīrarūpampīti āha ‘‘ gaṇanato vā vaṇṇato vā ’’ ti .Na pariyesati vinaṭṭhabhāvasseva ajānanato .
Nīlāti ettha iti -saddo ādiattho .
Tena setasabalādivaṇṇaṃ saṅgaṇhāti .
Dhanusattisūlādīti ettha issāsācariyānaṃ gāvīsu kataṃ dhanulakkhaṇaṃ .
Kumārabhattigaṇānaṃ gāvīsu kataṃ sattilakkhaṇaṃ .
Issarabhattigaṇānaṃ gāvīsu kataṃ sūlalakkhaṇan ti yojanā .
Ādi -saddena rāmavāsudevagaṇādīnaṃ gāvīsu kataṃ pharasucakkādilakkhaṇaṃ saṅgaṇhāti .
Nīlamakkhikāti piṅgalamakkhikā , khuddakamakkhikā eva vā .
Saṭati rujati etāyāti sāṭikā , saṃvaḍḍhā sāṭikā āsāṭikā .
Tenāha ‘‘ vaḍḍhantī ’’ tiādi .
Hāretāti apanetā .
Vākenāti vākapaṭṭena .
Cīrakenāti pilotikena .
Antovasseti vassakālassa abbhantare .
Niggāhan ti susumārādiggāharahitaṃ .
Pītan ti pānīyassa pītabhāvaṃ .
Sīhabyagghādiparissayena sāsaṅko sappaṭibhayo .
Pañca ahāni ekassāti pañcāhiko , so eva vāroti , pañcāhikavāro .
Evaṃ sattāhikavāro pi veditabbo .
Ciṇṇaṭṭhānan ti caritaṭṭhānaṃ gocaraggahitaṭṭhānaṃ .
Pitiṭṭhānan ti pitarā kātabbaṭṭhānaṃ , pitarā kātabbakiccanti attho .
Yathāruciṃ gahetvā gacchantīti gunnaṃ rucianurūpaṃ gocarabhūmiṃ vā nadipāraṃ vā gahetvā gacchanti .
Gobhattan ti kappāsaṭṭhikādimissaṃ gobhuñjitabbaṃ bhattaṃ .
Bhattaggahaṇeneva yāgupi saṅgahitā .
Dvīhākārehīti vuttaṃ ākāradvayaṃ dassetuṃ ‘‘ gaṇanato vā samuṭṭhānato vā ’’ ti vuttaṃ .
Evaṃ pāḷiyaṃ āgatāti ‘‘ upacayo santatī ’’ ti jātiṃ dvidhā bhinditvā hadayavatthuṃ aggahetvā dasāyatanāni pañcadasa
M3.365 sukhumarūpānīti evaṃ rūpakaṇḍapāḷiyaṃ ( dha . sa .666) āgatā .Pañcavīsati rūpakoṭṭhāsāti salakkhaṇato aññamaññasaṅkarābhāvato rūpabhāgā .
Rūpakoṭṭhāsāti vā visuṃ visuṃ appavattitvā kalāpabhāveneva pavattanato rūpakalāpā .
Koṭṭhāsāti ca aṃsā avayavāti attho .
Koṭṭhan ti vā sarīraṃ , tassa aṃsā kesādayo koṭṭhāsāti aññepi avayavā koṭṭhāsā viya koṭṭhāsā .
Seyyathāpītiādi
V3.341 upamāsaṃsandanaṃ .Tattha rūpaṃ pariggahetvāti yathāvuttaṃ rūpaṃ salakkhaṇato ñāṇena pariggaṇhitvā .
Arūpaṃ vavatthapetvāti taṃ rūpaṃ nissāya ārammaṇañca katvā pavattamāne vedanādike cattāro khandhe arūpanti vavatthapetvā .
Rūpārūpaṃ pariggahetvāti puna tattha yaṃ rūppanalakkhaṇaṃ , taṃ rūpaṃ .
Tadaññaṃ arūpaṃ .
Ubhayavinimuttaṃ kiñci natthi attā vā attaniyaṃ vāti evaṃ rūpārūpaṃ pariggahetvā .
Tadubhayañca avijjādinā paccayena sapaccayanti paccayaṃ sallakkhetvā , aniccatādilakkhaṇaṃ āropetvā yo kalāpasammasanādikkamena kammaṭṭhānaṃ matthakaṃ pāpetuṃ na sakkoti , so na vaḍḍhatīti yojanā .
Ettakaṃ rūpaṃ ekasamuṭṭhānan ti cakkhāyatanaṃ , sotāyatanaṃ , ghānāyatanaṃ , jivhāyatanaṃ , kāyāyatanaṃ , itthindriyaṃ , purisindriyaṃ , jīvitindriyanti aṭṭhavidhaṃ kammavasena ;
kāyaviññatti , vacīviññattīti idaṃ dvayaṃ cittavasenāti ettakaṃ rūpaṃ ekasamuṭṭhānaṃ .
Saddāyatanamekaṃ utucittavasena dvisamuṭṭhānaṃ .
Rūpassa lahutā , mudutā , kammaññatāti ettakaṃ rūpaṃ utucittāhāravasena tisamuṭṭhānaṃ .
Rūpāyatanaṃ , gandhāyatanaṃ , rasāyatanaṃ , phoṭṭhabbāyatanaṃ , ākāsadhātu , āpodhātu , kabaḷīkāro āhāroti ettakaṃ rūpaṃ utucittāhārakammavasena catusamuṭṭhānaṃ .
Upacayo , santati , jaratā , rūpassa aniccatāti ettakaṃ rūpaṃ na kutoci samuṭṭhātīti na jānāti .
Samuṭṭhānato rūpaṃ ajānantotiādīsu vattabbaṃ ‘‘ gaṇanato rūpaṃ ajānanto ’’ tiādīsu vuttanayeneva veditabbaṃ .
Kammalakkhaṇoti attanā kataṃ duccaritakammaṃ lakkhaṇaṃ etassāti kammalakkhaṇo , bālo .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ tīṇimāni , bhikkhave , bālassa bālalakkhaṇāni .
Katamāni tīṇi ?
Duccintitacintī hoti , dubbhāsitabhāsī , dukkaṭakammakārī
M3.366 .Imāni kho … pe … lakkhaṇānī ’’ ti ( ma . ni .3.246; a . ni .3.3).
Attanā kataṃ sucaritakammaṃ lakkhaṇaṃ etassāti kammalakkhaṇo , paṇḍito .
Vuttampi cetaṃ ‘‘ tīṇimāni , bhikkhave , paṇḍitassa paṇḍitalakkhaṇāni .
Katamāni tīṇi ?
Sucintitacintī hoti , subhāsitabhāsī , sukatakammakārī .
Imāni kho … pe … paṇḍitalakkhaṇānī ’’ ti ( ma . ni .3.253; a . ni .3.3).
Tenāha ‘‘ kusalākusalakammaṃ paṇḍitabālalakkhaṇan ’’ ti .
Bāle vajjetvā paṇḍite na sevatīti yaṃ bālapuggale vajjetvā paṇḍitasevanaṃ atthakāmena kātabbaṃ , taṃ na karoti .
Tathābhūtassa ca ayamādīnavoti dassetuṃ puna ‘‘ bāle vajjetvā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha yaṃ bhagavatā ‘‘ idaṃ vo kappatī ’’ ti anuññātaṃ , tadanulomañce , taṃ
V3.342 kappiyaṃ .Yaṃ ‘‘ idaṃ vo na kappatī ’’ ti paṭikkhittaṃ , tadanulomañce , taṃ akappiyaṃ .
Yaṃ kosallasambhūtaṃ , taṃ kusalaṃ , tappaṭipakkhaṃ akusalaṃ .
Tadeva sāvajjaṃ , kusalaṃ anavajjaṃ .
Āpattito ādito dve āpattikkhandhā garukaṃ , tadaññaṃ lahukaṃ .
Dhammato mahāsāvajjaṃ garukaṃ , appasāvajjaṃ lahukaṃ .
Sappaṭikāraṃ satekicchaṃ , appaṭikāraṃ atekicchaṃ .
Dhammatānugataṃ kāraṇaṃ , itaraṃ akāraṇaṃ .
Taṃ ajānantoti kappiyākappiyaṃ , garuka-lahukaṃ , satekicchātekicchaṃ ajānanto suvisuddhaṃ katvā sīlaṃ rakkhituṃ na sakkoti .
Kusalākusalaṃ , sāvajjānavajjaṃ , kāraṇākāraṇaṃ ajānanto khandhādīsu akusalatāya rūpārūpapariggahampi kātuṃ na sakkoti , kuto tassa kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhanā .
Tenāha ‘‘ kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkotī ’’ ti .
Govaṇasadise attabhāve uppajjitvā tattha dukkhuppattihetuto micchāvitakkā āsāṭikā viyāti āsāṭikāti āha ‘‘ akusalavitakkaṃ āsāṭikaṃ ahāretvā ’’ ti .
‘‘ Gaṇḍoti kho , bhikkhave , pañcannetaṃ upādānakkhandhānaṃ adhivacanan ’’ ti ( saṃ . ni .4.103; a . ni .8.56;9.15) vacanato chahi vaṇamukhehi vissandamānayūso gaṇḍo viya pilotikākhaṇḍena chadvārehi vissandamānakilesāsuci attabhāvavaṇo satisaṃvarena pidahitabbo , ayaṃ pana evaṃ na karotīti āha ‘‘ yathā so gopālako vaṇaṃ na paṭicchādeti , evaṃ saṃvaraṃ na sampādetī ’’ ti .
Yathā
M3.367 dhūmo indhanaṃ nissāya uppajjamāno saṇho sukhumo , taṃ taṃ vivaraṃ anupavissa byāpento sattānaṃ ḍaṃsamakasādiparissayaṃ vinodeti , aggijālāsamuṭṭhānassa pubbaṅgamo hoti , evaṃ dhammadesanāñāṇassa indhanabhūtaṃ rūpārūpadhammajātaṃ nissāya uppajjamānā saṇhā sukhumā taṃ taṃ khandhantaraṃ āyatanantarañca anupavissa byāpeti , sattānaṃ micchāvitakkādiparissayaṃ vinodeti , ñāṇaggijālāsamuṭṭhāpanassa pubbaṅgamo hoti , tasmā dhūmo viyāti dhūmoti āha ‘‘ gopālako dhūmaṃ viya dhammadesanādhūmaṃ na karotī ’’ ti .Attano santikaṃ upagantvā nisinnassa kātabbā tadanucchavikā dhammakathā upanisinnakakathā .
Katassa dānādipuññassa anumodanakathā anumodanā .
Tatoti dhammakathādīnaṃ akaraṇato .
‘‘ Bahussuto guṇavāti na jānantī ’’ ti kasmā vuttaṃ ?
Nanu attano jānāpanatthaṃ dhammakathādi na kātabbamevāti ?
Saccaṃ na kātabbameva , suddhāsayena pana dhamme kathite tassa guṇajānanaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .
Tenāha bhagavā –
‘‘ Nābhāsamānaṃ
V3.343 jānanti , missaṃ bālehi paṇḍitaṃ ;Bhāsaye jotaye dhammaṃ , paggaṇhe isinaṃ dhajan ’’ ti .
Taranti otaranti etthāti titthaṃ , naditaḷākādīnaṃ nahānapānādiatthaṃ otaraṇaṭṭhānaṃ .
Yathā pana taṃ udakena otiṇṇasattānaṃ sarīramalaṃ pavāheti , parissamaṃ vinodeti , visuddhiṃ uppādeti , evaṃ bahussutā attano samīpaṃ otiṇṇasattānaṃ dhammodakena cittamalaṃ pavāhenti , parissamaṃ vinodenti , visuddhiṃ uppādenti , tasmā te titthaṃ viyāti titthaṃ .
Tenāha ‘‘ titthabhūte bahussutabhikkhū ’’ ti .
Byañjanaṃ kathaṃ ropetabban ti , bhante , idaṃ byañjanaṃ ayaṃ saddo kathaṃ imasmiṃ atthe ropetabbo , kena pakārena imassa atthassa vācako jāto .
‘‘ Nirūpetabban ’’ ti vā pāṭho , nirūpetabbaṃ ayaṃ sabhāvanirutti kathamettha nirūḷhāti adhippāyo .
Imassa bhāsitassa ko atthoti saddatthaṃ pucchati .
Imasmiṃ ṭhāneti imasmiṃ pāḷippadese .
Pāḷi kiṃ vadatīti bhāvatthaṃ pucchati .
Attho kiṃ dīpetīti bhāvatthaṃ vā ?
Saṅketatthaṃ vā .
Na paripucchatīti vimaticchedanapucchāvasena sabbaso pucchaṃ na karoti .
Na paripañhatīti pari pari attano ñātuṃ icchaṃ na ācikkhati , na vibhāveti .
Tenāha ‘‘ na jānāpetī ’’ ti .
Teti bahussutabhikkhū .
Vivaraṇaṃ nāma atthassa vibhajitvā
M3.368 kathananti āha ‘‘ bhājetvā na desentī ’’ ti .Anuttānīkatan ti ñāṇena apākaṭīkataṃ guyhaṃ paṭicchannaṃ .
Na uttāniṃ karontīti sinerupādamūle vālikaṃ uddharanto viya pathavīsandhārodakaṃ vivaritvā dassento viya ca uttānaṃ na karonti .
Evaṃ yassa dhammassa vasena bahussutā ‘‘ titthan ’’ ti vuttā pariyāyato .
Idāni tameva dhammaṃ nippariyāyato ‘‘ titthan ’’ ti dassetuṃ ‘‘ yathā vā ’’ tiādi vuttaṃ .
Dhammo hi taranti otaranti etena nibbānaṃ nāma taḷākanti ‘‘ titthan ’’ ti vuccati .
Tenāha bhagavā sumedhabhūto –
‘‘ Evaṃ kilesamaladhovaṃ , vijjante amatantaḷe ;
Na gavesati taṃ taḷākaṃ , na doso amatantaḷe ’’ ti .( bu . vaṃ .2.14)–
Dhammasseva nibbānassotaraṇatitthabhūtassa otaraṇākāraṃ ajānanto ‘‘ dhammatitthaṃ na jānātī ’’ ti vutto .
Pītāpītan ti
V3.344 gogaṇe pītaṃ apītañca gorūpaṃ na jānāti , na vindati .Avindanto hi ‘‘ na labhatī ’’ ti vutto .
‘‘ Ānisaṃsaṃ na vindatī ’’ ti vatvā tassa avindanākāraṃ dassento ‘‘ dhammassavanaggaṃ gantvā ’’ tiādimāha .
Ayaṃ lokuttaroti padaṃ sandhāyāha ‘‘ ariyan ’’ ti .
Paccāsattiñāyena anantarassa hi vippaṭisedho vā .
Ariyasaddo vā niddosapariyāyo daṭṭhabbo .
Aṭṭhaṅgikan ti ca visuṃ ekajjhañca aṭṭhaṅgikaṃ upādāya gahetabbaṃ , aṭṭhaṅgatā bāhullato ca .
Evañca katvā sattaṅgassapi ariyamaggassa saṅgaho siddho hoti .
Cattāro satipaṭṭhānetiādīsu avisesena satipaṭṭhānā vuttā .
Tattha kāyavedanācittadhammārammaṇā satipaṭṭhānā lokiyā , tattha sammohaviddhaṃsanavasena pavattā nibbānārammaṇā lokuttarāti evaṃ ‘‘ ime lokiyā , ime lokuttarā ’’ ti yathābhūtaṃ nappajānāti .
Anavasesaṃ duhatīti paṭiggahaṇe mattaṃ ajānanto kismiñci dāyake saddhāhāniyā , kismiñci paccayahāniyā anavasesaṃ duhati .
Vācāya abhihāro vācābhihāro .
Paccayānaṃ abhihāro paccayābhihāro .
‘‘ Ime
M3.369 amhesu garucittīkāraṃ na karontī ’’ ti iminā navakānaṃ bhikkhūnaṃ sammāpaṭipattiyā abhāvaṃ dasseti ācariyupajjhāyesu pitupemassa anupaṭṭhāpanato , tena ca sikkhāgāravatābhāvadīpanena saṅgahassa abhājanabhāvaṃ , tena therānaṃ tesu anuggahābhāvaṃ .Na hi sīlādiguṇehi sāsane thirabhāvappattā ananuggahetabbe sabrahmacārī anuggaṇhanti , niratthakaṃ vā anuggahaṃ karonti .
Tenāha ‘‘ navake bhikkhū ’’ tiādi .
Dhammakathābandhan ti paveṇiāgataṃ pakiṇṇakadhammakathāmaggaṃ .
Saccasattappaṭisandhipaccayākārappaṭisaṃyuttaṃ suññatādīpanaṃ guḷhaganthaṃ .
Vuttavipallāsavasenāti ‘‘ na rūpaññū ’’ tiādīsu vuttassa paṭisedhassa paṭikkhepavasena aggahaṇavasena .
Yojetvāti ‘‘ rūpaññū hotīti gaṇanato vā vaṇṇato vā rūpaṃ jānātī ’’ tiādinā ,‘‘ tassa gogaṇopi na parihāyati , pañcagorasaparibhogatopi na paribāhiro hotī ’’ tiādinā ca atthaṃ yojetvā .
Veditabboti tasmiṃ tasmiṃ pade yathārahaṃ attho veditabbo .
Sesaṃ sabbattha uttānamevāti .
Gopālasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
Iti
V3.345 manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāyaEkādasakanipātavaṇṇanāya anuttānatthadīpanā samattā .
Niṭṭhitā ca manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya
Anuttānatthapadavaṇṇanā .