Issues
Select Version
Ekakanipātapāḷi

13. Ekapuggalavaggo

Author: _System_commentary_ @ Administrator

170. EkapuggalavaggassaV1.78 paṭhame ekapuggaloti eko puggalo . Ettha ekoti dutiyādipaṭikkhepattho gaṇanaparicchedo . Puggaloti sammutikathā , na paramatthakathā . Buddhassa hi bhagavato duvidhā desanā – sammutidesanā , paramatthadesanā cāti . Tattha ‘‘ puggalo satto itthī puriso khattiyo brāhmaṇo devo māro ’’ tiP1.95 evarūpā sammutidesanā ,‘‘ aniccaṃ dukkhaṃ anattā khandhā dhātū āyatanāni satipaṭṭhānā ’’ ti evarūpā paramatthadesanā . Tattha bhagavā ye sammutivasena desanaṃ sutvā atthaṃ paṭivijjhitvā mohaṃ pahāya visesaṃ adhigantuṃ samatthā , tesaṃ sammutidesanaṃ deseti . Ye pana paramatthavasena desanaṃ sutvā atthaṃ paṭivijjhitvā mohaṃ pahāya visesamadhigantuṃ samatthā , tesaṃ paramatthadesanaṃ deseti . Tatrāyaṃ upamā – yathā hi desabhāsākusalo tiṇṇaṃ vedānaṃ atthasaṃvaṇṇanako ācariyo ye damiḷabhāsāya vutte atthaṃ jānanti , tesaṃ damiḷabhāsāya ācikkhati . Ye andhabhāsādīsu aññatarāya bhāsāyaM1.74 , tesaṃ tāya tāya bhāsāya . Evaṃ te māṇavakā chekaṃ byattaṃ ācariyamāgamma khippameva sippaṃ uggaṇhanti . Tattha ācariyo viya buddho bhagavā , tayo vedā viya kathetabbabhāve ṭhitāni tīṇi piṭakāni , desabhāsākosallamiva sammutiparamatthakosallaṃ , nānādesabhāsā māṇavakā viya sammutiparamatthavasena paṭivijjhanasamatthā veneyyasattā , ācariyassa damiḷabhāsādiācikkhanaṃ viya bhagavato sammutiparamatthavasena desanā veditabbā . Āha cettha – ‘‘ Duve saccāni akkhāsi , sambuddho vadataṃ varo ; Sammutiṃ paramatthañca , tatiyaṃ nupalabbhati . ‘‘ Saṅketavacanaṃ saccaṃ , lokasammutikāraṇā ; Paramatthavacanaṃ saccaṃ , dhammānaṃ bhūtakāraṇā . ‘‘ TasmāV1.79 vohārakusalassa , lokanāthassa satthuno ; Sammutiṃ voharantassa , musāvādo na jāyatī ’’ ti . Apica aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā puggalakathaṃ katheti – hirottappadīpanatthaṃ , kammassakatādīpanatthaṃ , paccattapurisakāradīpanatthaṃ , ānantariyadīpanatthaṃ , brahmavihāradīpanatthaṃ , pubbenivāsadīpanatthaṃ , dakkhiṇāvisuddhidīpanatthaṃ , lokasammutiyā appahānatthañcāti . ‘‘ KhandhadhātuāyatanāniP1.96 hiriyanti ottappantī ’’ ti hi vutte mahājano na jānāti , sammohamāpajjati , paṭisattu hoti ‘‘ kimidaṃ khandhadhātuāyatanāni hiriyanti ottappanti nāmā ’’ ti ? ‘‘ Itthī hiriyati ottappati , puriso khattiyo brāhmaṇo devo māro ’’ ti vutte pana jānāti , na sammohamāpajjati , na paṭisattu hoti . Tasmā bhagavā hirottappadīpanatthaṃ puggalakathaṃ katheti . ‘‘ Khandhā kammassakā , dhātuyo āyatanānī ’’ ti vuttepi eseva nayo . Tasmā bhagavā kammassakatādīpanatthaṃ puggalakathaṃ katheti . ‘‘ Veḷuvanādayo mahāvihārā khandhehi kārāpitā , dhātūhi āyatanehī ’’ ti vuttepi eseva nayo . Tasmā bhagavā paccattapurisakāradīpanatthaṃ puggalakathaṃ katheti . ‘‘ KhandhāM1.75 mātaraṃ jīvitā voropenti , pitaraṃ , arahantaṃ , ruhiruppādakammaṃ , saṅghabhedakammaṃ karonti , dhātuyo āyatanānī ’’ ti vuttepi eseva nayo . Tasmā bhagavā ānantariyadīpanatthaṃ puggalakathaṃ katheti . ‘‘ Khandhā mettāyanti , dhātuyo āyatanānī ’’ ti vuttepi eseva nayo . Tasmā bhagavā brahmavihāradīpanatthaṃ puggalakathaṃ katheti . ‘‘ Khandhā pubbenivāsamanussaranti , dhātuyo āyatanānī ’’ ti vuttepi eseva nayo . Tasmā bhagavā pubbenivāsadīpanatthaṃ puggalakathaṃ katheti . ‘‘ KhandhāV1.80 dānaṃ paṭiggaṇhanti , dhātuyo āyatanānī ’’ ti vuttepi mahājano na jānāti , sammohaṃ āpajjati , paṭisattu hoti ‘‘ kimidaṃ khandhadhātuāyatanāni paṭiggaṇhanti nāmā ’’ ti ? ‘‘ Puggalā paṭiggaṇhanti sīlavanto kalyāṇadhammo ’’ ti vutte pana jānāti , na sammohaṃ āpajjati , na paṭisattu hoti . Tasmā bhagavā dakkhiṇāvisuddhidīpanatthaṃ puggalakathaṃ katheti . LokasammutiñcaP1.97 buddhā bhagavanto nappajahanti , lokasamaññāya lokaniruttiyā lokābhilāpe ṭhitāyeva dhammaṃ desenti . Tasmā bhagavā lokasammutiyā appahānatthampi puggalakathaṃ katheti . Iti eko ca so puggalo cāti ekapuggalo . Kenaṭṭhena ekapuggalo ? Asadisaṭṭhena guṇavisiṭṭhaṭṭhena asamasamaṭṭhenāti . So hi dasannaṃ pāramīnaṃ paṭipāṭiyā āvajjanaṃ ādiṃ katvā bodhisambhāraguṇehi ceva buddhaguṇehi ca sesamahājanena asadisoti asadisaṭṭhenapi ekapuggalo . Ye cassa te guṇā , te sesasattānaṃ guṇehi visiṭṭhāti guṇavisiṭṭhaṭṭhenapi ekapuggalo . Purimakā sammāsambuddhā sabbasattehi asamā , tehi saddhiṃ ayameva eko rūpakāyaguṇehi ceva nāmakāyaguṇehi ca samoti asamasamaṭṭhenapi ekapuggalo . Loketi tayo lokā – sattaloko , okāsaloko , saṅkhāralokoti . Tesaṃ vitthārakathā visuddhimagge ( visuddhi .1.135-136) vuttā . Tesu idha sattaloko adhippeto . Sattaloke uppajjamānopi cesa na devaloke , na brahmaloke , manussalokeyeva uppajjati . ManussalokepiM1.76 na aññasmiṃ cakkavāḷe , imasmiṃyeva cakkavāḷe uppajjati . Tatrāpi na sabbaṭṭhānesu . ‘‘ Puratthimāya disāya gajaṅgalaṃ nāma nigamo , tassa parena mahāsālā , tato parā paccantimā janapadā , orato majjhe . Puratthimadakkhiṇāya disāya sallavatī nāma nadī , tato parā paccantimā janapadā , orato majjhe . Dakkhiṇāya disāya setakaṇṇikaṃ nāma nigamo , tato parā paccantimā janapadā , orato majjhe . PacchimāyaP1.98 disāya thūṇaṃ nāma brāhmaṇagāmo , tato parā paccantimā janapadā , orato majjhe . Uttarāya disāya usīraddhajo nāma pabbato , tato parā paccantimā janapadā , orato majjhe ’’ ti ( mahāva .259) evaṃ paricchinne āyāmato tiyojanasate vitthārato aḍḍhateyyayojanasate parikkhepato navayojanasate majjhimadeseV1.81 uppajjati . Na kevalañca tathāgatova , paccekabuddhā aggasāvakā asīti mahātherā buddhamātā buddhapitā cakkavattī rājā aññe ca sārappattā brāhmaṇagahapatikā ettheva uppajjanti . Uppajjamāno uppajjatīti idaṃ pana ubhayampi vippakatavacanameva . Uppajjamāno bahujanahitāya uppajjati , na aññena kāraṇenāti evaṃ panettha attho veditabbo . Evarūpañcettha lakkhaṇaṃ na sakkā etaṃ aññena saddalakkhaṇena paṭibāhituṃ . Apica uppajjamāno nāma , uppajjati nāma , uppanno nāmāti ayamettha bhedo veditabbo . Esa hi dīpaṅkarapādamūlato paṭṭhāya laddhabyākaraṇo buddhakārake dhamme pariyesanto dasa pāramiyo disvā ‘‘ ime dhammā mayā pūretabbā ’’ ti katasanniṭṭhāno dānapāramiṃ pūrentopi uppajjamāno nāma . Sīlapāramī … pe … upekkhāpāramīti imā dasa pāramiyo pūrentopi , dasa upapāramiyo pūrentopi uppajjamāno nāma . Dasa paramatthapāramiyo pūrentopi uppajjamānova nāma . Pañca mahāpariccāge pariccajantopi uppajjamāno nāma . Attatthacariyaṃ ñātatthacariyaṃ lokatthacariyaṃ pūrayamānopi uppajjamāno nāma . Kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni buddhakārake dhamme matthakaṃ pāpentopi uppajjamāno nāma . Vessantarattabhāvaṃ pahāyaM1.77 tusitapure paṭisandhiṃP1.99 gahetvā saṭṭhivassasatasahassādhikā sattapaṇṇāsavassakoṭiyo tiṭṭhantopi uppajjamāno nāma . Devatāhi yācito pañcamahāvilokitaṃ viloketvā mahāmāyādeviyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhantopi , anūnādhike dasa māse gabbhavāsaṃ vasantopi uppajjamāno nāma . Ekūnatiṃsa vassāni agāramajjhe tiṭṭhantopi uppajjamāno nāma . Kāmesu ādīnavaṃ nekkhamme ca ānisaṃsaṃ disvā rāhulabhaddassa jātadivase channasahāyo kaṇḍakaṃ vāhanavaraṃ āruyha nikkhamantopi uppajjamānova nāma . Tīṇi rajjāni atikkamantopi anomānadītīre pabbajantopi uppajjamāno nāma . Chabbassāni mahāpadhānaṃ karontopi uppajjamāno nāma . Paripakkagate ñāṇe oḷārikāhāraṃ āharantopi uppajjamānova nāma . Sāyanhasamaye visākhapuṇṇamāya mahābodhimaṇḍaṃ āruyha mārabalaṃ vidhametvā paṭhamayāme pubbenivāsaṃ anussaritvā majjhimayāme dibbacakkhuṃ parisodhetvā pacchimayāmasamanantare dvādasaṅgaṃ paṭiccasamuppādaṃ anulomapaṭilomato sammasitvā sotāpattimaggaṃ paṭivijjhantopi uppajjamānova nāma . Sotāpattiphalakkhaṇepi sakadāgāmimaggakkhaṇepi sakadāgāmiphalakkhaṇepi anāgāmimaggakkhaṇepiV1.82 anāgāmiphalakkhaṇepi uppajjamānova nāma . Arahattamaggakkhaṇe pana uppajjati nāma . Arahattaphalakkhaṇe uppanno nāma . Buddhānaṃ hi sāvakānaṃ viya na paṭipāṭiyā iddhividhañāṇādīni uppajjanti , saheva pana arahattamaggena sakalopi sabbaññutaññāṇādi guṇarāsi āgatova nāma hoti . Tasmā te nipphattasabbakiccattā arahattaphalakkhaṇe uppannā nāma honti . Imasmimpi sutte arahattaphalakkhaṇaṃyeva sandhāya ‘‘ uppajjatī ’’ ti veditabbo , uppanno hotīti ayañhettha attho . BahujanahitāyātiP1.100 mahājanassa hitatthāya uppajjati . Bahujanasukhāyāti mahājanassa sukhatthāya uppajjati . Lokānukampāyāti sattalokassa anukampaṃ paṭicca uppajjati . Katarasattalokassāti ? Yo tathāgatassa dhammadesanaṃ sutvā amatapānaṃ pivitvā dhammaṃ paṭivijjhi , tassa . Bhagavatā hi mahābodhimaṇḍe sattasattāhaṃ vītināmetvā bodhimaṇḍā isipatanaṃ āgamma ‘‘ dveme , bhikkhave , antā pabbajitena na sevitabbā ’’ tiM1.78 dhammacakkappavattanasutte ( mahāva .13; saṃ . ni .5.1081) desite āyasmatā aññāsikoṇḍaññattherena saddhiṃ aṭṭhārasakoṭisaṅkhā brahmāno amatapānaṃ piviṃsu , etassa sattalokassa anukampāya uppanno . Pañcamadivase anattalakkhaṇasuttantapariyosāne ( mahāva .20; saṃ . ni .3.59) pañcavaggiyā therā arahatte patiṭṭhahiṃsu , etassapi sattalokassa anukampāya uppanno . Tato yasadārakappamukhe pañcapaṇṇāsa purise arahatte patiṭṭhāpesi , tato kappāsikavanasaṇḍe tiṃsa bhaddavaggiye tayo magge ca tīṇi phalāni ca sampāpesi , etassapi sattalokassa anukampāya uppanno . Gayāsīse ādittapariyāyasuttapariyosāne ( mahāva .54) jaṭilasahassaṃ arahatte patiṭṭhāpesi , tālaṭṭhivane bimbisārappamukhā ekādasa nahutā brāhmaṇagahapatikā satthu dhammadesanaṃ sutvā sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu , ekaṃ nahutaṃ saraṇesu patiṭṭhitaṃ . Tirokuṭṭaanumodanāvasāne caturāsītiyā pāṇasahassehi amatapānaṃ pītaṃ . Sumanamālākārasamāgame caturāsītiyā ca . Dhanapālakasamāgame dasahi pāṇasahassehi , khadiraṅgārajātakasamāgame caturāsītiyā pāṇasahassehi , jambukaājīvakasamāgame caturāsītiyā ca . ĀnandaseṭṭhisamāgameP1.101 caturāsītiyā ca pāṇasahassehi amatapānaṃ pītaṃ . Pāsāṇakacetiye pārāyanasuttantakathādivase cuddasa koṭiyo amatapānaṃ piviṃsu . Yamakapāṭihāriyadivase vīsati pāṇakoṭiyo , tāvatiṃsabhavane paṇḍukambalasilāya nisīditvā mātaraṃ kāyasakkhiṃ katvā sattappakaraṇaṃ abhidhammaṃ desentassa asīti pāṇakoṭiyo , devorohane tiṃsa pāṇakoṭiyo , sakkapañhasuttante asītiV1.83 devatāsahassāni amatapānaṃ piviṃsu . Mahāsamayasuttante maṅgalasuttante cūḷarāhulovāde samacittapaṭipadāyāti imesu catūsu ṭhānesu abhisamayaṃ pattasattānaṃ paricchedo natthi . Etassapi sattalokassa anukampāya uppannoti . Yāvajjadivasā ito paraṃ anāgate ca sāsanaṃ nissāya saggamokkhamagge patiṭṭhahantānaṃ vasenāpi ayamattho veditabbo . Devamanussānan ti na kevalaṃ devamanussānaṃyeva , avasesānaṃ nāgasupaṇṇādīnampi atthāya hitāya sukhāyeva uppanno . Sahetukapaṭisandhike panaM1.79 maggaphalasacchikiriyāya bhabbe puggale dassetuṃ etaṃ vuttaṃ . Tasmā etesampi atthāya hitāya sukhāyeva uppannoti veditabbo .
Katamo ekapuggaloti ayaṃ pucchā . Pucchā ca nāmesā pañcavidhā hoti – adiṭṭhajotanā pucchā , diṭṭhasaṃsandanā pucchā , vimaticchedanā pucchā , anumatipucchā , kathetukamyatāpucchāti . Tāsaṃ idaṃ nānattaṃ – katamā adiṭṭhajotanā pucchā ? Pakatiyā lakkhaṇaṃ aññātaṃ hoti adiṭṭhaṃ atulitaṃ atīritaṃ avibhūtaṃ abhāvitaṃ . Tassa ñāṇāya dassanāya tulanāyaP1.102 tīraṇāya vibhūtatthāya vibhāvanatthāya pañhaṃ pucchati , ayaṃ adiṭṭhajotanā pucchā . Katamā diṭṭhasaṃsandanā pucchā ? Pakatiyā lakkhaṇaṃ ñātaṃ hoti diṭṭhaṃ tulitaṃ tīritaṃ vibhūtaṃ vibhāvitaṃ . So aññehi paṇḍitehi saddhiṃ saṃsandanatthāya pañhaṃ pucchati , ayaṃ diṭṭhasaṃsandanā pucchā . Katamā vimaticchedanā pucchā ? Pakatiyā saṃsayapakkhanto hoti vimatipakkhanto dveḷhakajāto ‘‘ evaṃ nu kho , na nu kho , kiṃ nu kho , kathaṃ nu kho ’’ ti . So vimaticchedanatthāya pañhaṃ pucchati , ayaṃ vimaticchedanā pucchā . Katamā anumatipucchā ? Bhagavā hi bhikkhūnaṃ anumatiyā pañhaṃ pucchati – ‘‘ taṃ kiṃ maññatha , bhikkhave , rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā ’’ ti ? ‘‘ Aniccaṃ , bhante ’’. ‘‘ Yaṃ panāniccaṃ , dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā ’’ ti ? ‘‘ Dukkhaṃ , bhante ’’. ‘‘ Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ , kallaṃV1.84 nu kho taṃ samanupassituṃ etaṃ mama , esohamasmi , eso me attā ’’ ti ? ‘‘ No hetaṃ , bhante ’’ ti , ayaṃ anumatipucchā . Katamā kathetukamyatāpucchā ? Bhagavā bhikkhūnaṃ kathetukamyatāya pañhaṃ pucchati – ‘‘ cattārome , bhikkhave , satipaṭṭhānā . Katame cattāro ’’ ti ? Ayaṃ kathetukamyatāpucchāti . Tattha buddhānaṃ purimā tisso pucchā natthi . Kasmā ? Buddhānaṃ hi tīsu addhāsu kiñci saṅkhataṃ addhāvimuttaṃ vā asaṅkhataṃ adiṭṭhaṃ ajānitaṃ atulitaṃ atīritaṃ avibhūtaṃ avibhāvitaṃ nāma natthi , tasmā tesaṃ adiṭṭhajotanāpucchā natthi . Yaṃ pana bhagavatā attano ñāṇena paṭividdhaṃ , tassa aññena samaṇena vā brāhmaṇenaP1.103 vā devena vā mārena vā brahmunā vā saddhiṃ saṃsandanakiccaṃM1.80 natthi . Tenassa diṭṭhasaṃsandanāpucchā natthi . Yasmā panesa akathaṃkathī tiṇṇavicikiccho sabbadhammesu vihatasaṃsayo , tenassa vimaticchedanāpucchā natthi . Itarā pana dve pucchā bhagavato atthi , tāsu ayaṃ kathetukamyatāpucchāti veditabbā .
Idāni tāya pucchāya puṭṭhaṃ ekapuggalaṃ vibhāvento tathāgato arahaṃ sammāsambuddhoti āha . Tattha tathāgatoti aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā tathāgato – tathā āgatoti tathāgato , tathā gatoti tathāgato , tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato , tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato , tathadassitāya tathāgato , tathavāditāya tathāgato , tathākāritāya tathāgato , abhibhavanaṭṭhena tathāgatoti . Kathaṃ bhagavā tathā āgatoti tathāgato ? Yathā sabbalokahitāya ussukkamāpannā purimakā sammāsambuddhā āgatā , yathā vipassī bhagavā āgato , yathā sikhī bhagavā , yathā vessabhū bhagavā , yathā kakusandho bhagavā , yathā koṇāgamano bhagavā , yathā kassapo bhagavā āgatoti . Kiṃ vuttaṃ hoti ? Yena abhinīhārena ete bhagavanto āgatā , teneva amhākampi bhagavā āgato . Atha vā yathā vipassī bhagavā … pe … yathā kassapo bhagavā dānapāramiṃ pūretvā , sīlanekkhammapaññāvīriyakhantisaccādhiṭṭhānamettāupekkhāpāramiṃ pūretvā imā dasa pāramiyo , dasa upapāramiyo , dasa paramatthapāramiyoti samatiṃsa pāramiyo pūretvā , aṅgapariccāgaṃ nayanadhanarajjaputtadārapariccāganti ime pañca mahāpariccāge pariccajitvā , pubbayogapubbacariyadhammakkhānañātatthacariyādayoV1.85 pūretvā buddhicariyāya koṭiṃ patvā āgato , tathā amhākampi bhagavā āgato . Yathā ca vipassī bhagavāP1.104 … pe … kassapo bhagavā cattāro satipaṭṭhāne cattāro sammappadhāne cattāro iddhipāde pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅge ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvetvā brūhetvā āgato , tathā amhākampi bhagavā āgatoti tathāgato . ‘‘ YathevaM1.81 lokamhi vipassiādayo , Sabbaññubhāvaṃ munayo idhāgatā ; Tathā ayaṃ sakyamunīpi āgato , Tathāgato vuccati tena cakkhumā ’’ ti . Evaṃ tathā āgatoti tathāgato . Kathaṃ tathā gatoti tathāgato ? Yathā sampatijāto vipassī bhagavā gato … pe … kassapo bhagavā gato . Kathañca so gatoti ? So hi sampatijātova samehi pādehi pathaviyaṃ patiṭṭhāya uttarābhimukho sattapadavītihārena gato . Yathāha – ‘‘ sampatijāto , ānanda , bodhisatto samehi pādehi pathaviyaṃ patiṭṭhahitvā uttarābhimukho sattapadavītihārena gacchati setamhi chatte anudhāriyamāne , sabbā ca disā anuviloketi , āsabhiñca vācaṃ bhāsati ‘ aggohamasmi lokassa , jeṭṭhohamasmi lokassa , seṭṭhohamasmi lokassa , ayamantimā jāti , natthi dāni punabbhavo ’’’ ti ( ma . ni .3.207). Tañcassa gamanaṃ tathaṃ ahosi avitathaṃ anekesaṃ visesādhigamānaṃ pubbanimittabhāvena . Yañhi so sampatijātova samehi pādehi patiṭṭhahi , idamassa caturiddhipādapaṭilābhassa pubbanimittaṃ , uttarābhimukhabhāvo pana sabbalokuttarabhāvassa pubbanimittaṃ , sattapadavītihāro sattabojjhaṅgaratanapaṭilābhassa ,‘‘ suvaṇṇadaṇḍā vītipatanti cāmarā ’’ ti ( su . ni .693) ettha vuttacāmarukkhepo pana sabbatitthiyanimmathanassaP1.105 pubbanimittaṃ , setacchattadhāraṇaṃ arahattaphalavimuttivaravimalasetacchattapaṭilābhassa pubbanimittaṃ , sabbadisānuvilokanaṃ sabbaññutānāvaraṇañāṇapaṭilābhassa pubbanimittaṃ , āsabhivācābhāsanaṃ appaṭivattiyavaradhammacakkappavattanassa pubbanimittaṃ . Tathā ayaṃV1.86 bhagavāpi gato . Tañcassa gamanaṃ kathaṃ ahosi avitathaṃ tesaṃyeva visesādhigamānaṃ pubbanimittabhāvena . Tenāhu porāṇā – ‘‘ Muhuttajātova gavampatī yathā , Samehi pādehi phusī vasundharaṃ ; So vikkamī satta padāni gotamo , Setañca chattaṃ anudhārayuṃ marū . ‘‘ GantvānaM1.82 so satta padāni gotamo , Disā vilokesi samā samantato ; Aṭṭhaṅgupetaṃ giramabbhudīrayi , Sīho yathā pabbatamuddhaniṭṭhito ’’ ti . Evaṃ tathā gatoti tathāgato . Atha vā yathā vipassī bhagavā … pe … yathā kassapo bhagavā , ayampi bhagavā tatheva nekkhammena kāmacchandaṃ pahāya gato , abyāpādena byāpādaṃ , ālokasaññāya thinamiddhaṃ , avikkhepena uddhaccakukkuccaṃ , dhammavavatthānena vicikicchaṃ pahāya gato , ñāṇena avijjaṃ padāletvā gato , pāmojjena aratiṃ vinodetvā , paṭhamajjhānena nīvaraṇakavāṭaṃ ugghāṭetvā , dutiyajjhānena vitakkavicāraṃ vūpasametvā , tatiyajjhānena pītiṃ virājetvā , catutthajjhānena sukhadukkhaṃ pahāya , ākāsānañcāyatanasamāpattiyā rūpasaññāpaṭighasaññānānattasaññāyo samatikkamitvā , viññāṇañcāyatanasamāpattiyā ākāsānañcāyatanasaññaṃ , ākiñcaññāyatanasamāpattiyāP1.106 viññāṇañcāyatanasaññaṃ , nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā ākiñcaññāyatanasaññaṃ samatikkamitvā gato . Aniccānupassanāya niccasaññaṃ pahāya , dukkhānupassanāya sukhasaññaṃ , anattānupassanāya attasaññaṃ , nibbidānupassanāya nandiṃ , virāgānupassanāya rāgaṃ , nirodhānupassanāya samudayaṃ , paṭinissaggānupassanāya ādānaṃ , khayānupassanāya ghanasaññaṃ , vayānupassanāyaV1.87 āyūhanaṃ , vipariṇāmānupassanāya dhuvasaññaṃ , animittānupassanāya nimittasaññaṃ , appaṇihitānupassanāya paṇidhiṃ , suññatānupassanāya abhinivesaṃ , adhipaññādhammavipassanāya sārādānābhinivesaṃ , yathābhūtañāṇadassanena sammohābhinivesaṃ , ādīnavānupassanāya ālayābhinivesaṃ , paṭisaṅkhānupassanāya appaṭisaṅkhaṃ , vivaṭṭānupassanāya saṃyogābhinivesaṃ , sotāpattimaggena diṭṭhekaṭṭhe kilese bhañjitvā , sakadāgāmimaggena oḷārike kilese pahāya , anāgāmimaggena aṇusahagate kilese samugghātetvā , arahattamaggena sabbakilese samucchinditvā gato . Evampi tathā gatoti tathāgato . KathaṃM1.83 tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato ? Pathavīdhātuyā kakkhaḷattalakkhaṇaṃ tathaṃ avitathaṃ , āpodhātuyā paggharaṇalakkhaṇaṃ , tejodhātuyā uṇhattalakkhaṇaṃ , vāyodhātuyā vitthambhanalakkhaṇaṃ , ākāsadhātuyā asamphuṭṭhalakkhaṇaṃ , viññāṇadhātuyā vijānanalakkhaṇaṃ . Rūpassa ruppanalakkhaṇaṃ , vedanāya vedayitalakkhaṇaṃ , saññāya sañjānanalakkhaṇaṃ , saṅkhārānaṃ abhisaṅkharaṇalakkhaṇaṃ , viññāṇassa vijānanalakkhaṇaṃ . Vitakkassa abhiniropanalakkhaṇaṃ , vicārassa anumajjanalakkhaṇaṃ , pītiyā pharaṇalakkhaṇaṃ , sukhassa sātalakkhaṇaṃ , cittekaggatāya avikkhepalakkhaṇaṃ , phassassa phusanalakkhaṇaṃ . Saddhindriyassa adhimokkhalakkhaṇaṃ , vīriyindriyassa paggahalakkhaṇaṃ , satindriyassaP1.107 upaṭṭhānalakkhaṇaṃ , samādhindriyassa avikkhepalakkhaṇaṃ , paññindriyassa pajānanalakkhaṇaṃ . Saddhābalassa assaddhiye akampiyalakkhaṇaṃ , vīriyabalassa kosajje , satibalassa muṭṭhassacce , samādhibalassa uddhacce , paññābalassa avijjāya akampiyalakkhaṇaṃ . Satisambojjhaṅgassa upaṭṭhānalakkhaṇaṃ , dhammavicayasambojjhaṅgassa pavicayalakkhaṇaṃ , vīriyasambojjhaṅgassa paggahalakkhaṇaṃ , pītisambojjhaṅgassa pharaṇalakkhaṇaṃ , passaddhisambojjhaṅgassa vūpasamalakkhaṇaṃV1.88 , samādhisambojjhaṅgassa avikkhepalakkhaṇaṃ , upekkhāsambojjhaṅgassa paṭisaṅkhānalakkhaṇaṃ . Sammādiṭṭhiyā dassanalakkhaṇaṃ , sammāsaṅkappassa abhiniropanalakkhaṇaṃ , sammāvācāya pariggahalakkhaṇaṃ , sammākammantassa samuṭṭhānalakkhaṇaṃ , sammāājīvassa vodānalakkhaṇaṃ , sammāvāyāmassa paggahalakkhaṇaṃ , sammāsatiyā upaṭṭhānalakkhaṇaṃ , sammāsamādhissa avikkhepalakkhaṇaṃ . Avijjāya aññāṇalakkhaṇaṃ , saṅkhārānaṃ cetanālakkhaṇaṃ , viññāṇassa vijānanalakkhaṇaṃ , nāmassa namanalakkhaṇaṃ , rūpassa ruppanalakkhaṇaṃ , saḷāyatanassa āyatanalakkhaṇaṃ , phassassa phusanalakkhaṇaṃ , vedanāya vedayitalakkhaṇaṃ , taṇhāya hetulakkhaṇaṃ , upādānassa gahaṇalakkhaṇaṃ , bhavassa āyūhanalakkhaṇaṃ , jātiyā nibbattilakkhaṇaṃ , jarāya jīraṇalakkhaṇaṃ , maraṇassa cutilakkhaṇaṃ . DhātūnaṃM1.84 suññatālakkhaṇaṃ , āyatanānaṃ āyatanalakkhaṇaṃ , satipaṭṭhānānaṃ upaṭṭhānalakkhaṇaṃ , sammappadhānānaṃ padahanalakkhaṇaṃ , iddhipādānaṃ ijjhanalakkhaṇaṃ , indriyānaṃ adhipatilakkhaṇaṃ , balānaṃ akampiyalakkhaṇaṃ , bojjhaṅgānaṃ niyyānalakkhaṇaṃ , maggassa hetulakkhaṇaṃ . Saccānaṃ tathalakkhaṇaṃ , samathassa avikkhepalakkhaṇaṃ , vipassanāya anupassanālakkhaṇaṃ , samathavipassanānaṃ ekarasalakkhaṇaṃ , yuganaddhānaṃ anativattanalakkhaṇaṃ . SīlavisuddhiyāP1.108 saṃvaraṇalakkhaṇaṃ , cittavisuddhiyā avikkhepalakkhaṇaṃ , diṭṭhivisuddhiyā dassanalakkhaṇaṃ . Khaye ñāṇassa samucchedalakkhaṇaṃ , anuppāde ñāṇassa passaddhilakkhaṇaṃ . Chandassa mūlalakkhaṇaṃ , manasikārassa samuṭṭhānalakkhaṇaṃ , phassassa samodhānalakkhaṇaṃ , vedanāya samosaraṇalakkhaṇaṃ , samādhissa pamukhalakkhaṇaṃ , satiyā ādhipateyyalakkhaṇaṃ , paññāya tatuttariyalakkhaṇaṃV1.89 , vimuttiyā sāralakkhaṇaṃ , amatogadhassa nibbānassa pariyosānalakkhaṇaṃ tathaṃ avitathaṃ . Evaṃ tathalakkhaṇaṃ ñāṇagatiyā āgato avirajjhitvā patto anuppattoti tathāgato . Evaṃ tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato . Kathaṃ tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato ? Tathadhammā nāma cattāri ariyasaccāni . Yathāha – ‘‘ cattārimāni , bhikkhave , tathāni avitathāni anaññathāni . Katamāni cattāri ? ‘ Idaṃ dukkhan ’ ti , bhikkhave , tathametaṃ avitathametaṃ anaññathametan ’’ ti ( saṃ . ni .5.1090) vitthāro . Tāni ca bhagavā abhisambuddho , tasmā tathānaṃ abhisambuddhattā tathāgatoti vuccati . Abhisambodhattho hi ettha gatasaddo . Apica jarāmaraṇassa jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭho tatho avitatho anaññatho … pe … saṅkhārānaṃ avijjāpaccayasambhūtasamudāgataṭṭho tatho avitatho anaññatho . Tathā avijjāya saṅkhārānaṃ paccayaṭṭho , saṅkhārānaṃ viññāṇassa paccayaṭṭho … pe … jātiyā jarāmaraṇassa paccayaṭṭho tatho avitatho anaññatho . Taṃ sabbaṃ bhagavā abhisambuddho . TasmāpiM1.85 tathānaṃ dhammānaṃ abhisambuddhattā tathāgatoti vuccati . Evaṃ tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato . Kathaṃ tathadassitāya tathāgato ? BhagavāP1.109 yaṃ sadevake loke … pe … sadevamanussāya aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ cakkhudvāre āpāthaṃ āgacchantaṃ rūpārammaṇaṃ nāma atthi , taṃ sabbākārato jānāti passati . Evaṃ jānatā passatā ca tena taṃ iṭṭhāniṭṭhādivasena vā diṭṭhasutamutaviññātesu labbhamānakapadavasena vā ‘‘ katamaṃ taṃ rūpaṃ rūpāyatanaṃ ? Yaṃ rūpaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya vaṇṇanibhā sanidassanaṃ sappaṭighaṃ nīlaṃ pītakan ’’ tiādinā ( dha . sa .616) nayena anekehi nāmehi terasahi vārehi dvepaññāsāya nayehi vibhajjamānaṃ tathameva hoti , vitathaṃ natthi . Esa nayo sotadvārādīsupi āpāthamāgacchantesu saddādīsu . Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘ yaṃ , bhikkhave , sadevakassa lokassa … pe … sadevamanussāya diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā , tamahaṃ jānāmi , tamahaṃ abbhaññāsiṃ , taṃ tathāgatassa viditaṃ , taṃ tathāgato na upaṭṭhāsī ’’ ti ( a . ni .4.24). Evaṃ tathadassitāya tathāgato . Tattha tathadassīatthe tathāgatoti padasambhavo veditabbo . KathaṃV1.90 tathavāditāya tathāgato ? Yaṃ rattiṃ bhagavā bodhimaṇḍe aparājitapallaṅke nisinno tiṇṇaṃ mārānaṃ matthakaṃ madditvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho , yañca rattiṃ yamakasālānaṃ antare anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi , etthantare pañcacattālīsavassaparimāṇe kāle paṭhamabodhiyāpi majjhimabodhiyāpi pacchimabodhiyāpi yaṃ bhagavatā bhāsitaṃ suttaṃ geyyaṃ … pe … vedallaṃ , sabbaṃP1.110 taṃ atthato ca byañjanato ca anupavajjaṃ anūnaṃ anadhikaṃ sabbākāraparipuṇṇaṃ rāgamadanimmadanaṃ dosamohamadanimmadanaṃ , natthi tattha vālaggamattampi avakkhalitaṃ , sabbaṃ taṃ ekamuddikāya lañchitaṃ viya ekanāḷikāya mitaṃ viya ekatulāya tulitaṃ viya ca tathameva hoti avitathaṃ . Tenāha – ‘‘ yañca , cunda , rattiṃ tathāgato anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhati , yañca rattiṃ anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati , yaṃ etasmiṃ antare bhāsatiM1.86 lapati niddisati , sabbaṃ taṃ tatheva hoti no aññathā . Tasmā tathāgatoti vuccatī ’’ ti ( dī . ni .3.188). Gadattho hi ettha gatasaddo . Evaṃ tathavāditāya tathāgato . Apica āgadanaṃ āgado , vacananti attho . Tatho aviparīto āgado assāti dakārassa takāraṃ katvā tathāgatoti evampetasmiṃ atthe padasiddhi veditabbā . Kathaṃ tathākāritāya tathāgato ? Bhagavato hi vācāya kāyo anulometi kāyassapi vācā , tasmā yathāvādī tathākārī yathākārī tathāvādī ca hoti . Evaṃ bhūtassa cassa yathā vācā , kāyopi tathā gato , pavattoti attho . Yathā ca kāyo , vācāpi tathā gatāti tathāgato . Tenevāha – ‘‘ yathāvādī , bhikkhave , tathāgato tathākārī , yathākārī tathāvādī . Iti yathāvādī tathākārī , yathākārī tathāvādī . Tasmā ‘ tathāgato ’ ti vuccatī ’’ ti ( a . ni .4.23). Evaṃ tathākāritāya tathāgato . Kathaṃ abhibhavanaṭṭhena tathāgato ? Upari bhavaggaṃ heṭṭhā avīciṃ pariyantaṃ katvā tiriyaṃP1.111 aparimāṇāsu lokadhātūsu sabbasatte abhibhavati sīlenapi samādhināpi paññāyapi vimuttiyāpi , na tassa tulā vā pamāṇaṃ vā atthi , atulo appameyyo anuttaro rājarājo devadevo sakkānamatisakko brahmānamatibrahmā . Tenāha – ‘‘ sadevake loke , bhikkhave … pe … sadevamanussāyaV1.91 tathāgato abhibhū anabhibhūto aññadatthu daso vasavattī . Tasmā ‘ tathāgato ’ ti vuccatī ’’ ti ( a . ni .4.23). Tatrevaṃ padasiddhi veditabbā – agado viya agado . Ko panesa ? Desanāvilāso ceva puññussayo ca . Tena hesa mahānubhāvo bhisakko dibbāgadena sappe viya sabbaparappavādino sadevakañca lokaṃ abhibhavati . Iti sabbalokābhibhavane tatho aviparīto desanāvilāso ceva puññussayo ca agado assāti dakārassa takāraṃ katvā tathāgatoti veditabbo . Evaṃ abhibhavanaṭṭhena tathāgato . ApicaM1.87 tathāya gatotipi tathāgato , tathaṃ gatotipi tathāgato , gatoti avagato atīto patto paṭipannoti attho . Tattha sakalalokaṃ tīraṇapariññāya tathāya gato avagatoti tathāgato . Lokasamudayaṃ pahānapariññāya tathāya gato atītoti tathāgato , lokanirodhaṃ sacchikiriyāya tathāya gato pattoti tathāgato , lokanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ tathāya gato paṭipannoti tathāgato . Tena yaṃ vuttaṃ bhagavatā – ‘‘ Loko , bhikkhave , tathāgatena abhisambuddho , lokasmā tathāgatoP1.112 visaṃyutto . Lokasamudayo , bhikkhave , tathāgatena abhisambuddho , lokasamudayo tathāgatassa pahīno . Lokanirodho , bhikkhave , tathāgatena abhisambuddho , lokanirodho tathāgatassa sacchikato . Lokanirodhagāminī paṭipadā , bhikkhave , tathāgatena abhisambuddhā , lokanirodhagāminī paṭipadā tathāgatassa bhāvitā . Yaṃ , bhikkhave , sadevakassa lokassa … pe … sabbaṃ taṃ tathāgatena abhisambuddhaṃ . Tasmā ‘ tathāgato ’ ti vuccatī ’’ ti ( a . ni .4.23). Tassapi evaṃ attho veditabbo . Idampi ca tathāgatassa tathāgatabhāvadīpane mukhamattameva . Sabbākārena pana tathāgatova tathāgatassa tathāgatabhāvaṃ vaṇṇeyya . Arahaṃ sammāsambuddhoti padadvaye pana ārakattā , arīnaṃ arānañca hatattā , paccayādīnaṃ arahattā , pāpakaraṇe rahābhāvāti imehi tāva kāraṇehi arahanti veditabbo . Sammā sāmañca sabbadhammānaṃV1.92 buddhattā pana sammāsambuddhoti ayamettha saṅkhepo , vitthārato panetaṃ padadvayaṃ visuddhimagge ( visuddhi .1.123 ādayo ) buddhānussativaṇṇanāyaṃ pakāsitanti .
171. Dutiye pātubhāvoti uppatti nipphatti . Dullabho lokasmin ti imasmiṃ sattaloke dullabho sudullabho paramadullabho . Kasmā dullabhoti ? Ekavāraṃ dānapāramiṃ pūretvā buddhena bhavituṃ na sakkā , dve vāre dasa vāre vīsati vāre paññāsa vāre vārasataṃ vārasahassaṃ vārasatasahassaṃ vārakoṭisatasahassampi dānapāramiṃ pūretvā buddhena bhavituṃM1.88 na sakkā , tathā ekadivasaṃ dve divase dasa divase vīsati divase paññāsa divase divasasataṃ divasasahassaṃ divasasatasahassaṃ divasakoṭisatasahassaṃP1.113 . Ekamāsaṃ dve māse … pe … māsakoṭisatasahassaṃ . Ekasaṃvaccharaṃ dve saṃvacchare … pe … saṃvaccharakoṭisatasahassaṃ . Ekakappaṃ dve kappe … pe … kappakoṭisatasahassaṃ . Kappānaṃ ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ dve asaṅkhyeyyāni tīṇi asaṅkhyeyyāni dānapāramiṃ pūretvā buddhena bhavituṃ na sakkā . Sīlapāramīnekkhammapāramī … pe … upekkhāpāramīsupi eseva nayo . Pacchimakoṭiyā pana kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni dasa pāramiyo pūretvā buddhena bhavituṃ sakkāti iminā kāraṇena dullabho .
172. Tatiye acchariyamanussoti acchariyo manusso . Acchariyoti andhassa pabbatārohaṇaṃ viya niccaṃ na hotīti attho . Ayaṃ tāva saddanayo . Ayaṃ pana aṭṭhakathānayo – accharāyoggoti acchariyo , accharaṃ paharitvā passitabboti attho . Apica ‘‘ tathāgatassa , bhikkhave , arahato sammāsambuddhassa pātubhāvā cattāro acchariyā abbhutā dhammā pātubhavantī ’’ ti ( a . ni .4.127) evamādīhi anekehi acchariyabbhutadhammehi samannāgatattāpi acchariyamanusso . Āciṇṇamanussotipi acchariyamanusso . Abhinīhārassa hi sampādake aṭṭha dhamme samodhānetvā ekabuddhassa sammukhe mahābodhimaṇḍe mānasaṃ bandhitvā nisajjanaṃ nāma na aññassa kassaci āciṇṇaṃ , sabbaññubodhisattasseva āciṇṇaṃ . Tathā buddhānaṃ santike byākaraṇaṃ labhitvā anivattakena hutvā vīriyādhiṭṭhānaṃ adhiṭṭhāya buddhakārakadhammānaṃ pūraṇampi na aññassa kassaci āciṇṇaṃ , sabbaññubodhisattasseva āciṇṇaṃ . Tathā pāramiyo gabbhaṃ gaṇhāpetvāP1.114 vessantarattabhāvasadise attabhāve ṭhatvā sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitānaṃ hatthīnaṃ sattasatāni assānaṃ sattasatānīti evaṃ sattasatakamahādānaṃ datvāV1.93 jālikumārasadisaṃ puttaṃ , kaṇhājināsadisaṃ dhītaraṃ , maddīdevisadisaṃ bhariyañca dānamukhe niyyātetvā yāvatāyukaṃ ṭhatvā dutiye attabhāve tusitabhavane paṭisandhiggahaṇampi na aññassa kassaci āciṇṇaṃ , sabbaññubodhisattasseva āciṇṇaṃ . Tusitapure yāvatāyukaṃ ṭhatvā devatānaṃ āyācanaṃ sampaṭicchitvā pañcamahāvilokanaṃ viloketvā satassaM1.89 sampajānassa tusitapurā cavitvā mahābhogakule paṭisandhiggahaṇampi na aññassa kassaci āciṇṇaṃ , sabbaññubodhisattasseva āciṇṇaṃ . Tathā paṭisandhiggahaṇadivase dasasahassilokadhātukampanampi , satassa sampajānassa mātukucchiyaṃ nivāsopi , satassa sampajānassa mātukucchito nikkhamanadivase dasasahassilokadhātukampanampi , sampatijātassa sattapadavītihāragamanampi , dibbasetacchatta . dhāraṇampi , dibbavāḷabījanukkhepopi , sabbadisāsu sīhavilokanaṃ viloketvā attanā paṭisamaṃ kañci sattaṃ adisvā ‘‘ aggohamasmi lokassā ’’ ti evaṃ sīhanādanadanampi , paripākagate ñāṇe mahāsampattiṃ pahāya mahābhinikkhamanampi , mahābodhimaṇḍe pallaṅkena nisinnassa māravijayaṃ ādiṃ katvā pubbenivāsānussatidibbacakkhuvisodhanāni katvā paccūsasamaye sabbaññutaññāṇaguṇarāsipaṭividdhakkhaṇe dasasahassilokadhātukampanampi , paṭhamadhammadesanāya anuttaraṃ tiparivaṭṭaṃ dhammacakkappavattanampīti evamādi sabbaṃ na aññassa kassaci āciṇṇaṃ , sabbaññubuddhasseva āciṇṇaṃ . Evaṃ āciṇṇamanussotipi acchariyamanusso .
173. CatuttheP1.115 kālakiriyāti ekasmiṃ kāle pākaṭā kiriyāti kālakiriyā . Tathāgato hi pañcacattālīsa vassāni ṭhatvā tīṇi piṭakāni pañca nikāye navaṅgaṃ satthusāsanaṃ caturāsīti dhammakkhandhasahassāni pakāsetvā mahājanaṃ nibbānaninnaṃ nibbānapoṇaṃ katvā yamakasālānamantare nipanno bhikkhusaṅghaṃ āmantetvā appamādena ovaditvā sato sampajāno anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi . Ayamassa kiriyā yāvajjatanā pākaṭāti ekasmiṃ kāle pākaṭā kiriyāti kālakiriyā .
Anutappā hotīti anutāpakarā hoti . Tattha cakkavattirañño kālakiriyā ekacakkavāḷe devamanussānaṃ anutāpakarā hoti . Buddhānaṃ kālakiriyā dasasahassacakkavāḷesu devamanussānaṃ anutāpakarā hoti . Tena vuttaṃ – ‘‘ bahuno janassa anutappā hotī ’’ ti .
174. Pañcame adutiyoti dutiyassa buddhassa abhāvā adutiyo . Cattāro hi buddhā sutabuddho , catusaccabuddho , paccekabuddho , sabbaññubuddhoti . Tattha bahussuto bhikkhu sutabuddho nāmaV1.94 . Khīṇāsavo catusaccabuddho nāmaM1.90 . Kappasatasahassādhikāni dve asaṅkhyeyyāni pāramiyo pūretvā sāmaṃ paṭividdhapaccekabodhiñāṇo paccekabuddho nāma . Kappasatasahassādhikāni cattāri vā aṭṭha vā soḷasa vā asaṅkhyeyyāni pāramiyo pūretvā tiṇṇaṃ mārānaṃ matthakaṃ madditvā paṭividdhasabbaññutaññāṇo sabbaññubuddho nāma . Imesu catūsu buddhesu sabbaññubuddhova adutiyo nāma . Na hi tena saddhiṃ añño sabbaññubuddho nāma uppajjati . Asahāyoti attabhāvena vā paṭividdhadhammehi vā sadiso sahāyo nāma assa natthīti asahāyo . ‘‘ Laddhasahāyo kho pana so bhagavā sekhānañceva paṭipadānan ’’ ti iminā pana pariyāyena sekhāsekhā buddhānaṃ sahāyā nāma honti . Appaṭimoti paṭimāP1.116 vuccati attabhāvo , tassa attabhāvasadisā aññā paṭimā natthīti appaṭimo . Yāpi ca manussā suvaṇṇarajatādimayā paṭimā karonti , tāsu vālaggamattampi okāsaṃ tathāgatassa attabhāvasadisaṃ kātuṃ samattho nāma natthīti sabbathāpi appaṭimo . Appaṭisamoti attabhāvenevassa paṭisamo nāma koci natthīti appaṭisamo . Appaṭibhāgoti ye tathāgatena ‘‘ cattāro satipaṭṭhānā ’’ tiādinā nayena dhammā desitā , tesu ‘‘ na cattāro satipaṭṭhānā , tayo vā pañca vā ’’ tiādinā nayena paṭibhāgaṃ kātuṃ samattho nāma natthīti appaṭibhāgo . Appaṭipuggaloti añño koci ‘‘ ahaṃ buddho ’’ ti evaṃ paṭiññaṃ kātuṃ samattho puggalo natthīti appaṭipuggalo . Asamoti appaṭipuggalattāva sabbasattehi asamo . Asamasamoti asamā vuccanti atītānāgatā sabbaññubuddhā , tehi asamehi samoti asamasamo . Dvipadānaṃ aggoti sammāsambuddho apadānaṃ dvipadānaṃ catuppadānaṃ bahuppadānaṃ rūpīnaṃ arūpīnaṃ saññīnaṃ asaññīnaṃ nevasaññīnāsaññīnaṃ sattānaṃ aggova . Kasmā idha dvipadānaṃ aggoti vutto ? Seṭṭhataravasena . Imasmiñhi loke seṭṭho nāma uppajjamāno apadacatuppadabahuppadesu na uppajjati , dvipadesuyeva uppajjati . Kataradvipadvesūti ? Manussesu ceva devesu ca . Manussesu uppajjamāno tisahassimahāsahassilokadhātuṃ vase vattetuṃ samatthoM1.91 buddho hutvā uppajjati . Devesu uppajjamāno dasasahassilokadhātuṃ vasavattī mahābrahmā hutvā uppajjati . SoV1.95 tassa kappiyakārako vā ārāmikoP1.117 vā sampajjati . Iti tatopi seṭṭhataravasenesa dvipadānaṃ aggoti vutto .
175-186.
Chaṭṭhādīsu ekapuggalassa , bhikkhave , pātubhāvā mahato cakkhussa pātubhāvo hotīti , bhikkhave , ekapuggalassa tathāgatassa arahato sammāsambuddhassa pātubhāvena mahantassa cakkhussa pātubhāvo hoti . Tasmiṃ puggale pātubhūte taṃ pātubhūtameva hoti , na vinā tassa pātubhāvena pātubhavati . Pātubhāvoti uppatti nipphatti . Katamassa cakkhussāti ? Paññācakkhussa . Kīvarūpassāti ? Sāriputtattherassa vipassanāpaññāsadisassa mahāmoggallānattherassa samādhipaññāsadisassāti . Ālokā dīsupi eseva nayo . Ubhinnaṃ aggasāvakānaṃ paññāālokasadisoyeva hi ettha āloko , paññāobhāsasadisoyeva obhāso adhippeto . ‘‘ Mahato cakkhussa , mahato ālokassa , mahato obhāsassā ’’ ti imāni ca pana tīṇipi lokiyalokuttaramissakāni kathitānīti veditabbāni .
Channaṃ anuttariyānan ti uttaritaravirahitānaṃ channaṃ uttamadhammānaṃ . Tattha dassanānuttariyaṃ , savanānuttariyaṃ , lābhānuttariyaṃ , sikkhānuttariyaṃ , pāricariyānuttariyaṃ , anussatānuttariyanti imāni cha anuttariyāni . Imesaṃ pātubhāvo hotīti attho . Āyasmā hi ānandatthero sāyaṃpātaṃ tathāgataṃ cakkhuviññāṇena daṭṭhuṃ labhati , idaṃ dassanānuttariyaṃ . Aññopi sotāpanno vā sakadāgāmī vā anāgāmī vā ānandatthero viya tathāgataṃ dassanāya labhati , idampi dassanānuttariyaṃP1.118 . Aparo pana puthujjanakalyāṇako ānandatthero viya dasabalaṃ dassanāya labhitvā taṃ dassanaṃ vaḍḍhetvā sotāpattimaggaṃ pāpeti . Idaṃ dassanameva nāma , mūladassanaṃ pana dassanānuttariyaṃ nāma . Ānandattheroyeva ca abhikkhaṇaṃ dasabalassa vacanaṃ sotaviññāṇena sotuṃ labhati , idaṃ savanānuttariyaṃ . Aññepi sotāpannādayo ānandatthero viya tathāgatassa vacanaṃ savanāya labhanti , idampi savanānuttariyaṃ . Aparo pana puthujjanakalyāṇako ānandatthero viya tathāgatassaM1.92 vacanaṃ sotuṃ labhitvā taṃ savanaṃ vaḍḍhetvā sotāpattimaggaṃ pāpeti . Idaṃ savanameva nāma , mūlasavanaṃ pana savanānuttariyaṃ nāma . ĀnandattheroyevaV1.96 ca dasabale saddhaṃ paṭilabhati , idaṃ lābhānuttariyaṃ . Aññepi sotāpannādayo ānandatthero viya dasabale saddhāpaṭilābhaṃ labhanti , idampi lābhānuttariyaṃ . Aparo pana puthujjanakalyāṇako ānandatthero viya dasabale saddhāpaṭilābhaṃ labhitvā taṃ lābhaṃ vaḍḍhetvā sotāpattimaggaṃ pāpeti , ayaṃ lābhoyeva nāma , mūlalābho pana lābhānuttariyaṃ nāma . Ānandattheroyeva ca dasabalassa sāsane tisso sikkhā sikkhati , idaṃ sikkhānuttariyaṃ . Aññepi sotāpannādayo ānandatthero viya dasabalassa sāsane tisso sikkhā sikkhanti , idampi sikkhānuttariyaṃ . Aparo pana puthujjanakalyāṇako ānandatthero viya dasabalassa sāsane tisso sikkhā sikkhitvā tā sikkhā vaḍḍhetvā sotāpattimaggaṃ pāpeti . Ayaṃ sikkhāyeva nāma , mūlasikkhā pana sikkhānuttariyaṃ nāma . Ānandattheroyeva ca abhiṇhaṃ dasabalaṃ paricarati , idaṃ pāricariyānuttariyaṃ . Aññepi sotāpannādayo ānandatthero viya abhiṇhaṃ dasabalaṃ paricaranti , idampi pāricariyānuttariyaṃ . Aparo pana puthujjanakalyāṇako ānandattheroP1.119 viya dasabalaṃ paricaritvā taṃ pāricariyaṃ vaḍḍhetvā sotāpattimaggaṃ pāpeti , ayaṃ pāricariyāyeva nāma , mūlapāricariyā pana pāricariyānuttariyaṃ nāma . Ānandattheroyeva ca dasabalassa lokiyalokuttare guṇe anussarati , idaṃ anussatānuttariyaṃ . Aññepi sotāpannādayo ānandatthero viya dasabalassa lokiyalokuttare guṇe anussaranti , idampi anussatānuttariyaṃ . Aparo pana puthujjanakalyāṇako ānandatthero viya dasabalassa lokiyalokuttare guṇe anussaritvā taṃ anussatiṃ vaḍḍhetvā sotāpattimaggaṃ pāpeti , ayaṃ anussatiyeva nāma , mūlānussati pana anussatānuttariyaṃ nāma . Imāni cha anuttariyāni , imesaṃ pātubhāvo hoti . Imāni ca pana cha anuttariyāni lokiyalokuttaramissakāni kathitānīti veditabbāni . CatunnaṃM1.93 paṭisambhidānaṃ sacchikiriyā hotīti catasso hi paṭisambhidāyo atthapaṭisambhidā , dhammapaṭisambhidā , niruttipaṭisambhidā , paṭibhānapaṭisambhidāti . Tattha atthesu ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā , dhammesu ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā , atthadhammaniruttābhilāpe ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidāV1.97 , ñāṇesu ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidā . Ayamettha saṅkhepo , vitthāro panetāsaṃ abhidhamme ( vibha .718 ādayo ) āgatoyeva . Imāsaṃ catassannaṃ paṭisambhidānaṃ buddhuppāde paccakkhakiriyā hoti , na vinā buddhuppādā . Etāsaṃ sacchikiriyāti attho . Imāpi lokiyalokuttarāva kathitāti veditabbā . Anekadhātupaṭivedhoti ‘‘ cakkhudhātu rūpadhātū ’’ tiādīnaṃ aṭṭhārasannaṃ dhātūnaṃ buddhuppādeyeva paṭivedho hoti , na vinā buddhuppādenāti attho . Nānādhātupaṭivedhoti etthaP1.120 imāva aṭṭhārasa dhātuyo nānāsabhāvato nānādhātuyoti veditabbā . Yo panetāsaṃ ‘‘ nānāsabhāvā etā ’’ ti evaṃ nānākaraṇato paṭivedho , ayaṃ nānādhātupaṭivedho nāma . Vijjāvimuttiphalasacchikiriyāti ettha vijjāti phale ñāṇaṃ , vimuttīti tadavasesā phalasampayuttā dhammā . Sotāpattiphalasacchikiriyāti sototi paṭhamamaggo , tena sotena pattabbaṃ phalanti sotāpattiphalaṃ . Sakadāgāmiphalā dīni pākaṭāneva .
187. Anuttaran ti niruttaraṃ . Dhammacakkan ti seṭṭhacakkaṃ . Cakkasaddo hesa – ‘‘ Catubbhi aṭṭhajjhagamā , aṭṭhāhipi ca soḷasa ; Soḷasāhi ca bāttiṃsa , atricchaṃ cakkamāsado ; Icchāhatassa posassa , cakkaṃ bhamati matthake ’’ ti .( jā .1.1.104;1.5.103)– Ettha uracakke āgato . ‘‘ Cakkasamāruḷhā jānapadā pariyāyantī ’’ ti ( a . ni .3.63;5.54) ettha iriyāpathacakke . ‘‘ Atha kho so , bhikkhave , rathakāro yaṃ taṃ cakkaṃ chahi māsehi niṭṭhitaṃ , taṃ pavattesī ’’ ti ( a . ni .3.15) ettha dārucakke . ‘‘ Addasā kho doṇo brāhmaṇo bhagavato pādesu cakkāni sahassārānī ’’ ti ( a . ni .4.36) ettha lakkhaṇacakke . ‘‘ Cattārimāni , bhikkhave , cakkāni , yehi samannāgatānaṃ devamanussānaṃM1.94 catucakkaṃ vattatī ’’ ti ( a . ni .4.31) ettha sampatticakke . ‘‘ DibbaṃP1.121 cakkaratanaṃ pātubhavatī ’’ ti ( dī . ni .2.243; ma . ni .3.256) ettha ratanacakke . Idha pana dhammacakke āgato . Pavattitan tiV1.98 ettha dhammacakkaṃ abhinīharati nāma , abhinīhaṭaṃ nāma , uppādeti nāma , uppāditaṃ nāma , pavatteti nāma , pavattitaṃ nāmāti ayaṃ pabhedo veditabbo . Kuto paṭṭhāya dhammacakkaṃ abhinīharati nāmāti ? Yadā sumedhabrāhmaṇo hutvā kāmesu ādīnavaṃ nekkhamme ca ānisaṃsaṃ disvā sattasatakamahādānaṃ datvā isipabbajjaṃ pabbajitvā pañca abhiññā aṭṭha samāpattiyo nibbatteti , tato paṭṭhāya dhammacakkaṃ abhinīharati nāma . Kuto paṭṭhāya abhinīhaṭaṃ nāmāti ? Yadā aṭṭha dhamme samodhānetvā dīpaṅkarapādamūle mahābodhimaṇḍatthāya mānasaṃ bandhitvā ‘‘ byākaraṇaṃ aladdhā na vuṭṭhahissāmī ’’ ti vīriyādhiṭṭhānaṃ adhiṭṭhāya nipanno dasabalassa santikā byākaraṇaṃ labhi , tato paṭṭhāya dhammacakkaṃ abhinīhaṭaṃ nāma . Kuto paṭṭhāya uppādeti nāmāti ? Tato paṭṭhāya dānapāramiṃ pūrentopi dhammacakkaṃ uppādeti nāma . Sīlapāramiṃ pūrentopi … pe … upekkhāpāramiṃ pūrentopi dhammacakkaṃ uppādeti nāma . Dasa pāramiyo dasa upapāramiyo dasa paramatthapāramiyo pūrentopi , pañca mahāpariccāge pariccajantopi , ñātatthacariyaṃ pūrentopi dhammacakkaṃ uppādeti nāma . Vessantarattabhāve ṭhatvā sattasatakamahādānaṃ datvā puttadāraṃ dānamukhe niyyātetvā pāramikūṭaṃ gahetvā tusitapure nibbattitvā tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā devatāhi āyācito paṭiññaṃ datvā pañcamahāvilokanaṃ vilokentopiP1.122 dhammacakkaṃ uppādetiyeva nāma . Mātukucchiyaṃ paṭisandhiṃ gaṇhantopi , paṭisandhikkhaṇe dasasahassacakkavāḷaṃ kampentopi , mātukucchito nikkhantadivase tatheva lokaṃ kampentopi , sampatijāto satta padāni gantvā ‘‘ aggomahasmī ’’ ti sīhanādaṃ nadantopi , ekūnatiṃsa saṃvaccharāni agāramajjhe vasantopi , mahābhinikkhamanaṃ nikkhamantopi , anomānadītīre pabbajantopi , mahāpadhāne chabbassāni vīriyaṃ karontopi , sujātāya dinnaṃ madhupāyāsaṃ bhuñjitvā suvaṇṇapātiṃ nadiyā pavāhetvā sāyanhasamaye bodhimaṇḍavaragato puratthimaṃ lokadhātuṃ olokento nisīditvā sūriye dharamāneyeva mārabalaṃ vidhametvā paṭhamayāmeM1.95 pubbenivāsaṃ anussarantopi , majjhimayāme dibbacakkhuṃ visodhentopi , paccūsakālasamanantare paccayākāraṃ sammasitvā sotāpattimaggaṃ paṭivijjhantopi , sotāpattiphalaṃ sacchikarontopi , sakadāgāmimaggaṃ sakadāgāmiphalaṃ anāgāmimaggaṃ anāgāmiphalaṃ sacchikarontopi , arahattamaggaṃ paṭivijjhantopi dhammacakkaṃ uppādetiyeva nāma . ArahattaphalakkhaṇeV1.99 pana tena dhammacakkaṃ uppāditaṃ nāma . Buddhānañhi sakalalokiyalokuttaraguṇarāsi arahattaphaleneva saddhiṃ ijjhati . Tasmā tena tasmiṃ khaṇe dhammacakkaṃ uppāditaṃ nāma hoti . Kadā pavatteti nāma ? Bodhimaṇḍe sattasattāhaṃ vītināmetvā isipatane migadāye aññākoṇḍaññattheraṃ kāyasakkhiṃ katvā dhammacakkappavattanasuttantaṃ desento dhammacakkaṃ pavatteti nāma . Yadā pana aññākoṇḍaññattherena dasabalassa desanāñāṇānubhāvanibbattaṃ savanaṃ labhitvā sabbapaṭhamaṃ dhammo adhigato , tato paṭṭhāya dhammacakkaṃ pavattitaṃ nāma hotīti veditabbaṃ . DhammacakkantiP1.123 cetaṃ desanāñāṇassapi nāmaṃ paṭivedhañāṇassapi . Tesu desanāñāṇaṃ lokiyaṃ , paṭivedhañāṇaṃ lokuttaraṃ . Kassa desanāpaṭivedhañāṇanti ? Na aññassa kassaci , sammāsambuddhasseva desanāñāṇañca paṭivedhañāṇañcāti veditabbaṃ . Sammadevāti hetunā nayena kāraṇeneva . Anuppavattetīti yathā purato gacchantassa pacchato gacchanto taṃ anugacchati nāma , evaṃ paṭhamataraṃ satthārā pavattitaṃ thero anuppavatteti nāma . Kathaṃ ? Satthā hi ‘‘ cattārome , bhikkhave , satipaṭṭhānā . Katame cattāro ’’ ti kathento dhammacakkaṃ pavatteti nāma , dhammasenāpati sāriputtattheropi ‘‘ cattārome , āvuso , satipaṭṭhānā ’’ ti kathento dhammacakkaṃ anuppavatteti nāma . Sammappadhānādīsupi eseva nayo . Na kevalañca bodhipakkhiyadhammesu ,‘‘ cattārimāni , bhikkhave , ariyasaccāni . Cattārome , bhikkhave , ariyavaṃsā ’’ tiādīsupi ayaṃ nayo netabbova . Evaṃ sammāsambuddho dhammacakkaṃ pavatteti nāma , thero dasabalena pavattitaṃ dhammacakkaṃ anuppavatteti nāma . Evaṃ dhammacakkaṃ anuppavattentena pana therena dhammo desitopi pakāsitopi satthārāva desito pakāsito hoti . Yo hi koci bhikkhu vā bhikkhunī vā upāsako vā upāsikā vā devo vā sakko vā māroM1.96 vā brahmā vā dhammaṃ desetu pakāsetu , sabbo so satthārā desito pakāsitova nāma hoti , sesajano pana lekhahārakapakkhe ṭhitova nāma hoti . Kathaṃ ? Yathā hi raññā dinnaṃ paṇṇaṃ vācetvā yaṃ yaṃ kammaṃ karonti , taṃ taṃ kammaṃ yenaV1.100 kenaci katampi kāritampiP1.124 raññā kāritanteva vuccati . Mahārājā viya hi sammāsambuddho . Rājapaṇṇaṃ viya tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ . Paṇṇadānaṃ viya tepiṭake nayamukhadānaṃ paṇṇaṃ vācetvā taṃtaṃkammānaṃ karaṇaṃ viya catunnaṃ parisānaṃ attano balena buddhavacanaṃ uggaṇhitvā paresaṃ desanā pakāsanā . Tattha yathā paṇṇaṃ vācetvā yena kenaci katampi kāritampi taṃ kammaṃ raññā kāritameva hoti , evameva yena kenaci desitopi pakāsitopi dhammo satthārā desito pakāsitova nāma hotīti veditabbo . Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti .
Ekapuggalavaggavaṇṇanā .