322. CatutthavaggassaV1.364M1.377 paṭhame jambudīpeti jambuyā paññāto pākaṭo dīpoti jambudīpo . Imassa kira dīpassa saññāṇabhūtā yojanasatubbedhā paṇṇāsayojanasākhā pañcadasayojanāvaṭṭakkhandhā himavantapabbate jātā kappaṭṭhāyinī mahājambū nāma atthi , tāya ayaṃ dīpo jambudīpoti vuccati . Yathā ca imasmiṃ dīpe jamburukkho kappaṭṭhāyī , tathā aparagoyāne kadambarukkho , uttarakurūsu kapparukkho , pubbavidehe sirīsarukkho , asurānaṃ cittapāṭalirukkho , supaṇṇānaṃ simbalirukkhoP2.35 , devānaṃ pāricchattakoti imepi kappaṭṭhāyinova . ‘‘ Pāṭalī simbalī jambū , devānaṃ pāricchattako ; Kadambo kapparukkho ca , sirīso bhavati sattamo ’’ ti . Ārāmarāmaṇeyyakan ti pupphārāmaphalārāmānaṃ rāmaṇeyyakaṃ veḷuvana-jīvakambavana-jetavanapubbārāmasadisaṃ . Taṃ imasmiṃ jambudīpe appamattakaṃ parittakaṃ , na bahukanti attho . Sesapadesupi eseva nayo . Ettha vanarāmaṇeyyakan ti nāgavanasālavanacampakavanādisadisaṃ vaṅkapabbatahimavantapabbatapadesādīsu araññavanaṃ veditabbaṃ . Bhūmirāmaṇeyyakan ti jetavanavihāramagadhakkhettādisadisaṃ samaṃ bhūmiṭṭhānaṃ . Pokkharaṇirāmaṇeyyakan ti jetavanapokkharaṇigaggarāpokkharaṇisadisānaṃ vaṭṭacaturassadīghavaṅkādisaṇṭhānānaṃ pokkharaṇīnaṃ sannivesanaṭṭhānaṃ .

Ukkūlavikūlan ti ukkūlañca vikūlañca . Tattha ukkūlaṃ unnataṭṭhānaṃ , vikūlaṃ ninnaṭṭhānaṃ . Nadīviduggan ti nadīnaṃ bhinnaṭṭhānaṃ taṃ duggamattā nadīvidugganti vuccati . Khāṇukaṇṭakaṭṭhānan tiP2.36 tatthajātakānañceva āhariyamānānañca khāṇukaṇṭakādīnaṃ patiṭṭhānaṭṭhānaṃ . Pabbatavisaman ti girivisamaṃ .

Ye odakāti ye ca udake jāyanti , teyeva bahutarā . Ito kira suvaṇṇabhūmi sattamattāni yojanasatāni hoti , ekena vātena gacchantī nāvā sattahi ahorattehi gacchati . AthekasmiṃV1.365 samaye evaṃ gacchantī nāvā sattāhampi nandiyāvaṭṭamacchapiṭṭheneva gatā . Evaṃ odakānaṃ sattānaṃ bahubhāvo veditabbo . Apica thalaṭṭhānassa parittabhāvena udakassa ca bahubhāvenāpi ayamattho veditabbo . Yathā hi mahātaḷāke ekova uppalagacchoM1.378 assa , tassa cattāri ca paṇṇāni , majjhe ca ekaṃ uppalamakulaṃ assa . Evamevaṃ cattāri paṇṇāni viya cattāro dīpā , majjhe uppalamakulaṃ viya sinerupabbato , sesaṃ udakaṃ viya udakaparikkhitto okāso . Tassa mahantabhāvo iddhimantānaṃ pākaṭo hoti . Tesañhi ākāsena gacchantānaṃ cattāro mahādīpā cattāri paṇṇāni viya upaṭṭhahanti , sinerupabbato majjhe uppalamakulaṃ viya , sesaṃ udakaṃ viya udakaparikkhitto okāso . Evaṃ mahante udake jātattā odakāva bahutarā veditabbā .

323. Dutiyādīsu aññatra manussehīti idha cattāro apāyā aññatra manussehīti adhippetā .

Majjhimesu janapadesūti ‘‘ puratthimāya disāya gajaṅgalaṃ nāma nigamo , tassa parena mahāsālā , tato parā paccantimā janapadā , orato majjhe . Puratthimadakkhiṇāya disāyaP2.37 sallavatī nāma nadī , tato parā paccantimā janapadā , orato majjhe . Dakkhiṇāya disāya setakaṇṇikaṃ nāma nigamo , tato parā paccantimā janapadā , orato majjhe . Pacchimāya disāya thūṇaṃ nāma brāhmaṇagāmo , tato parā paccantimā janapadā , orato majjhe . Uttarāya disāya usīraddhajo nāma pabbato , tato parā paccantimā janapadā , orato majjhe ’’ ti ( mahāva .259) evaṃ paricchinne janapadeti attho . Ayañhi janapado mudiṅgasaṇṭhāno ujukena katthaci asītiyojano hoti , katthaci yojanasatiko , katthaci dviyojanasatiko , majjhena pana tiyojanasatiko , pariyantaparikkhepena navamattayojanasatiko hoti . Ettake ṭhāne buddhapaccekabuddhā mahāsāvakā buddhupaṭṭhākā buddhasāvakā buddhamātā buddhapitā cakkavattī rājāti ime sattā nibbattanti . Apica upādāyupādāyāpi majjhimapadeso labbhati . Sakalopi hi jambudīpo majjhimapadeso nāma , sesadīpā paccantimā janapadā . Tambapaṇṇidīpe anurādhapuraṃ majjhimapadeso nāma , seso paccantoti evaṃ nayo veditabbo .

324. PaññavantoV1.366 ajaḷā aneḷamūgāti ettha kammassakatapaññā , jhānapaññā vipassanāpaññā , maggapaññā , phalapaññāti etāhi samannāgatā paññavantoM1.379 nāma , amūḷhā ajaḷā nāma . Yesaṃ eḷā mukhato na galati , te aneḷamūgā nāma , aneḷamukhā niddosamukhāti attho . Paṭibalāti samatthā , kāyabalena ceva ñāṇabalena ca samannāgatā . Atthamaññātun ti atthānatthaṃ kāraṇākāraṇaṃ jānituṃ .

Duppaññāti appaññā nippaññā . JaḷātiP2.38 mandā momūhā .

325. Ariyena paññācakkhunāti sahavipassanena maggena . Avijjāgatāti avijjandhakārena samannāgatā .

326. Ye labhanti tathāgataṃ dassanāyāti ye tathāgatassa guṇe jānitvā tathāgataṃ cakkhuviññāṇena passituṃ labhanti .

327. Tathāgatappaveditan ti tathāgatena paveditaṃ pakāsetvā kathitaṃ . Savanāyāti sotaviññāṇena sotuṃ .

328. Dhārentīti na pammussanti .

329. Dhātānaṃ dhammānaṃ atthaṃ upaparikkhantīti paguṇāya pāḷiyā atthānatthaṃ upaparikkhanti .

330. Atthamaññāya dhammamaññāyāti aṭṭhakathañca pāḷiñca jānitvā . Dhammānudhammaṃ paṭipajjantīti anulomapaṭipadaṃ pūrenti .

331. Saṃvejanīyesu ṭhānesūti saṃvegajanakesu kāraṇesu . Saṃvijjantīti saṃvegaṃ āpajjanti .

332. Yoniso padahantīti upāyena padhānavīriyaṃ karonti .

333. Vavassaggārammaṇan tiV1.367 vavassaggo vuccati nibbānaṃ , taṃ ārammaṇaṃ karitvāti attho . Labhanti samādhin ti maggasamādhiñca phalasamādhiñca pāpuṇanti .

334. Annaggarasaggānan ti uttamannānañca uttamarasānañca . Ettha ca yo kassacideva khādanīyassa bhojanīyassa atthāya citte uppanne taṃkhaṇaṃyeva na taṃ labhati , ayaṃ annaggarasaggānaṃ na lābhī nāma . Yassapi taṃkhaṇaṃyeva labhitvā olokentassa vaṇṇagandharasā amanāpā honti , ayampi annaggarasaggānaṃ na lābhī nāma . Yassa pana vaṇṇagandharasā paṭilabhanti , manāpā honti , ayaṃ annaggarasaggānaṃ lābhī nāma . So uttamakoṭiyā cakkavattī rājā , heṭṭhimakoṭiyā dhammāsoko veditabbo . Saṅkhepato hi yassa bhattassa ekapāti satasahassaṃ agghati , idaṃ annaggarasaggaṃ nāma .

Uñchena kapālābhatena yāpentīti uñchācārena vanamūlaphalāphalenaP2.39 vā kapālenaM1.380 ābhatabhattena vā yāpenti . Yaṃ pana bhikkhusaṅghaṃ piṇḍāya carantaṃ disvā manussā uttamapaṇītaṃ bhattaṃ denti , idaṃ kiṃ nāmāti ? Idaṃ uñchena kapālābhatena yāpente upādāya annaggarasaggaṃ nāma vuccatīti .

335. Attharasassātiādīsu attharaso nāma cattāri sāmaññaphalāni , dhammaraso nāma cattāro maggā , vimuttiraso nāma amatanibbānaṃ . Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti .

Catutthavaggavaṇṇanā . Jambudīpapeyyālo niṭṭhito . 17. Pasādakaradhammavaggavaṇṇanā