(15)1. Aṭṭhānapāḷi-paṭhamavaggavaṇṇanā
268. Aṭṭhānapāḷiyā
V1.338P2.1 aṭṭhānan ti hetupaṭikkhepo .
Anavakāsoti paccayapaṭikkhepo .
Ubhayenāpi kāraṇameva paṭikkhipati .
Kāraṇañhi tadāyattavuttitāya attano phalassa ṭhānanti ca avakāsoti ca vuccati .
Yan ti yena kāraṇena .
Diṭṭhisampannoti maggadiṭṭhiyā sampanno sotāpanno ariyasāvako .
Tassa hi diṭṭhisampanno itipi , dassanasampanno itipi , āgato imaṃ saddhammaṃ itipi , passati imaṃ saddhammaṃ itipi , sekkhena ñāṇena samannāgato itipi , sekkhāya vijjāya samannāgato itipi , dhammasotasamāpanno itipi , ariyo nibbedhikapañño itipi , amatadvāraṃ āhacca tiṭṭhati itipiti bahūni nāmāni honti .
Kañci saṅkhāran ti catubhūmakesu saṅkhatasaṅkhāresu kañci ekaṃ saṅkhārampi .
NiccatoP2.2 upagaccheyyāti niccoti gaṇheyya .Netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti etaṃ kāraṇaṃ natthi na upalabbhati .
Yaṃ puthujjanoti yena kāraṇena puthujjano .
Ṭhānametaṃ vijjatīti etaṃ kāraṇaṃ atthi .
Sassatadiṭṭhiyā hi so tebhūmakesu saṅkhatasaṅkhāresu kañci saṅkhāraṃ niccato gaṇheyyāti attho .
Catutthabhūmakasaṅkhārā
M1.353 pana tejussadattā divasaṃsantatto ayoguḷo viya makkhikānaṃ , diṭṭhiyā vā aññesaṃ vā akusalānaṃ ārammaṇaṃ na honti .
Iminā nayena kañci saṅkhāraṃ sukhatotiādīsupi attho veditabbo . 269. Sukhato upagaccheyyāti ‘‘ ekantasukhī attā hoti ārogo parammaraṇā ’’ ti ( dī . ni .1.76,79; ma . ni .3.21,22) evaṃ attadiṭṭhivasena sukhato gāhaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .
Diṭṭhivippayuttacittena pana ariyasāvako pariḷāhādhibhūto pariḷāhavūpasamatthaṃ mattahatthiparittāsito viya cokkhabrāhmaṇo gūthaṃ kañci saṅkhāraṃ sukhato upagacchati .
270. Attavāre kasiṇādipaṇṇattisaṅgahatthaṃ ‘‘ saṅkhāran ’’ ti avatvā kañci dhamman ti vuttaṃ .
Idhāpi ariyasāvakassa catubhūmakavasena paricchedo veditabbo , puthujjanassa tebhūmakavasena
V1.339 .
Sabbavāresu vā ariyasāvakassāpi tebhūmakavaseneva paricchedo vaṭṭati .
Yaṃ yaṃ hi puthujjano gaṇhāti , tato tato ariyasāvako gāhaṃ viniveṭheti .
Puthujjano hi yaṃ yaṃP2.3 niccaṃ sukhaṃ attāti gaṇhāti , taṃ taṃ ariyasāvako aniccaṃ dukkhaṃ anattāti gaṇhanto taṃ gāhaṃ viniveṭheti .
Iti imasmiṃ suttattaye puthujjanattaggāhaviniveṭhanaṃ nāma kathitaṃ . 271. Mātaran tiādīsu janikāva mātā , janakova pitā , manussabhūtova khīṇāsavo arahāti adhippeto .
Kiṃ pana ariyasāvako aññaṃ jīvitā voropeyyāti ?
Etampi aṭṭhānaṃ .
Sacepi bhavantaragataṃ ariyasāvakaṃ attano ariyasāvakabhāvaṃ ajānantampi koci evaṃ vadeyya ‘‘ imaṃ kunthakipillikaṃ jīvitā voropetvā sakalacakkavāḷagabbhe cakkavattirajjaṃ paṭipajjāhī ’’ ti , neva so taṃ jīvitā voropeyya .
Athāpi naṃ evaṃ vadeyyuṃ ‘‘ sace imaṃ na ghātessasi , sīsaṃ te chindissāmā ’’ ti .
Sīsamevassa chindeyyuṃ , na ca so taṃ ghāteyya .
Puthujjanabhāvassa pana mahāsāvajjabhāvadassanatthaṃ ariyasāvakassa ca balavadīpanatthametaṃ vuttaṃ .
Ayañhettha adhippāyo – sāvajjo puthujjanabhāvo , yatra hi nāma puthujjano mātughātādīnipi ānantariyāni karissati .
Mahābalo ca ariyasāvako , yo etāni kammāni na karotīti .
274. Paduṭṭhacittoti
M1.354 vadhakacittena paduṭṭhacitto .
Lohitaṃ uppādeyyāti jīvamānakasarīre khuddakamakkhikāya pivanamattampi lohitaṃ uppādeyya . 275. Saṅghaṃ bhindeyyāti samānasaṃvāsakaṃ samānasīmāya ṭhitaṃ pañcahi kāraṇehi saṅghaṃ bhindeyya .
Vuttampi cetaṃ ‘‘ pañcahupāli
P2.4 , ākārehi saṅgho bhijjati – kammena , uddesena , voharanto , anussāvanena , salākaggāhenā ’’ ti ( pari .458).
Tattha kammenāti apalokanādīsu catūsu kammesu aññatarena kammena .
Uddesenāti pañcasu pātimokkhuddesesu aññatarena uddesena .
Voharantoti kathayanto , tāhi tāhi uppattīhi adhammaṃ dhammotiādīni aṭṭhārasa bhedakaravatthūni dīpento .
Anussāvanenāti ‘‘ nanu tumhe jānātha mayhaṃ uccākulā pabbajitabhāvaṃ bahussutabhāvañca , mādiso nāma uddhammaṃ ubbinayaṃ satthu sāsanaṃ gāheyyāti cittampi uppādetuṃ na tumhākaṃ yuttaṃ , kiṃ mayhaṃ avīci nīluppalavanaṃ viya sītalā , kiṃ ahaṃ apāyato na bhāyāmī ’’ tiādinā nayena kaṇṇamūle vacībhedaṃ katvā anussāvanenaV1.340 .
Salākaggāhenāti evaṃ anussāvetvā tesaṃ cittaṃ upatthambhetvā anivattidhamme katvā ‘‘ gaṇhatha imaṃ salākan ’’ ti salākaggāhena .
Ettha ca kammeva uddeso vā pamāṇaṃ , vohārānussāvanasalākaggāhā pana pubbabhāgā .
Aṭṭhārasavatthudīpanavasena hi voharantena tattha rucijananatthaṃ anussāvetvā salākāya gahitāyapi abhinnova hoti saṅgho .
Yadā pana evaṃ cattāro vā atirekā vā salākaṃ gahetvā āveṇikaṃ kammaṃ vā uddesaṃ vā karonti , tadā saṅgho bhinno nāma hoti .Evaṃ diṭṭhisampanno puggalo saṅghaṃ bhindeyyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati .
Ettāvatā mātughātādīni pañca ānantariyakammāni dassitāni
P2.5 honti , yāni puthujjano karoti , na ariyasāvako .
Tesaṃ āvibhāvatthaṃ –
‘‘ Kammato dvārato ceva , kappaṭṭhitiyato tathā ;
Pākasādhāraṇādīhi , viññātabbo vinicchayo ’’.
TatthaM1.355 kammato tāva – ettha hi manussabhūtasseva manussabhūtaṃ mātaraṃ vā pitaraṃ vā api parivattaliṅgaṃ jīvitā voropentassa kammaṃ ānantariyaṃ hoti , tassa vipākaṃ paṭibāhissāmīti sakalacakkavāḷaṃ mahācetiyappamāṇehipi kañcanathūpehi pūretvāpi sakalacakkavāḷaṃ pūretvā nisinnassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ datvāpi buddhassa bhagavato saṅghāṭikaṇṇaṃ amuñcanto vicaritvāpi kāyassa bhedā nirayameva upapajjati .
Yo pana sayaṃ manusso tiracchānabhūtaṃ mātaraṃ vā pitaraṃ vā , sayaṃ vā tiracchānabhūto manussabhūtaṃ , tiracchānabhūtoyeva vā tiracchānabhūtaṃ jīvitā voropeti , tassa kammaṃ ānantariyaṃ na hoti , bhāriyaṃ pana hoti , ānantariyaṃ āhacceva tiṭṭhati .
Manussajātikānaṃva pana vasena ayaṃ pañho kathito .
Tattha eḷakacatukkaṃ , saṅgāmacatukkaṃ , coracatukkañca kathetabbaṃ .
Eḷakaṃ māressāmīti abhisandhināpi hi eḷakaṭṭhāne ṭhitaṃ manusso manussabhūtaṃ mātaraṃ vā pitaraṃ vā mārento ānantariyaṃ phusati .
Eḷakābhisandhinā mātāpitiabhisandhinā vā eḷakaṃ mārento ānantariyaṃ na phusati , mātāpitiabhisandhinā mātāpitaro mārento phusateva .
EsaP2.6 nayo itarasmimpi catukkadvaye .
Yathā ca mātāpitūsu , evaṃ arahantepi etāni catukkāni veditabbāniV1.341 .
Manussaarahantameva ca māretvā ānantariyaṃ phusati , na yakkhabhūtaṃ .
Kammaṃ pana bhāriyaṃ , ānantariyasadisameva .
Manussaarahantassa ca puthujjanakāleyeva satthappahāre vā vise vā dinnepi yadi so arahattaṃ patvā teneva marati , arahantaghātako hotiyeva .
Yaṃ pana puthujjanakāle dinnaṃ dānaṃ arahattaṃ patvā paribhuñjati , puthujjanasseva taṃ dinnaṃ hoti .
Sesaariyapuggale mārentassa ānantariyaṃ natthi , kammaṃ pana bhāriyaṃ , ānantariyasadisameva .
Lohituppāde tathāgatassa abhejjakāyatāya parūpakkamena cammacchedaṃ katvā lohitapaggharaṇaṃ nāma natthi , sarīrassa pana antoyeva ekasmiṃ ṭhāne lohitaṃ samosarati .
Devadattena paviddhasilato bhijjitvā gatā sakalikāpi tathāgatassa pādantaṃ pahari , pharasunā pahaṭo viya pādo antolohitoyeva ahosi .
Tathā karontassa ānantariyaṃ hoti .
Jīvako pana tathāgatassa ruciyāM1.356 satthakena cammaṃ chinditvā tamhā ṭhānā duṭṭhalohitaṃ nīharitvā phāsukamakāsi .
Tathā karontassa puññakammameva hoti .
Atha ye parinibbute tathāgate cetiyaṃ bhindanti , bodhiṃ chindanti , dhātumhi upakkamanti , tesaṃ kiṃ hotīti ?
Bhāriyaṃ kammaṃ hoti , ānantariyasadisaṃ .
Sadhātukaṃ pana thūpaṃ vā paṭimaṃ vā bādhayamānaṃ bodhisākhaṃ chindituṃ vaṭṭati .
Sacepi tattha nilīnā sakuṇā cetiye vaccaṃ pātenti , chindituṃ vaṭṭatiyeva .
ParibhogacetiyatoP2.7 hi sarīracetiyaṃ mahantataraṃ .
Cetiyavatthuṃ bhinditvā gacchantaṃ bodhimūlampi chinditvā harituṃ vaṭṭati .
Yā pana bodhisākhā bodhigharaṃ bādhati , taṃ geharakkhaṇatthaṃ chindituṃ na labhati .
Bodhiatthañhi gehaṃ , na gehatthāya bodhi .
Āsanagharepi eseva nayo .
Yasmiṃ pana āsanaghare dhātu nihitā hoti , tassa rakkhaṇatthāya bodhisākhaṃ chindituṃ vaṭṭati .
Bodhijagganatthaṃ ojāharaṇasākhaṃ vā pūtisākhaṃ vā chindituṃ vaṭṭatiyeva , sarīrapaṭijaggane viya puññampi hoti .
Saṅghabhede pi sīmaṭṭhakasaṅghe asannipatite visuṃ parisaṃ gahetvā katavohārānussāvanasalākaggāhassa kammaṃ vā karontassa uddesaṃ vā uddisantassa bhedo ca hoti ānantariyakammañca .
Samaggasaññāya pana vaṭṭatīti saññāya vā karontassa bhedova hoti , na ānantariyakammaṃ .
Tathā navato ūnaparisāya .
Sabbantimena paricchedena navannaṃ janānaṃ yo saṅghaṃ bhindati , tassa ānantariyakammaṃ hoti .
Tassa anuvattakānaṃ adhammavādīnaṃ mahāsāvajjakammaṃV1.342 , dhammavādino pana anavajjā .
Tattha navannameva saṅghabhede idaṃ suttaṃ –
‘‘ ekato , upāli , cattāro honti , ekato cattāro , navamo anussāveti , salākaṃ gāheti ‘ ayaṃ dhammo ayaṃ vinayo idaṃ satthu sāsanaṃ , imaṃ gaṇhatha , imaṃ rocethā ’ ti .
Evaṃ kho , upāli , saṅgharāji ceva hoti saṅghabhedo ca .
Navannaṃ vāP2.8 , upāli , atirekanavannaṃ vā saṅgharāji ceva hoti saṅghabhedo cā ’’ ti ( cūḷava .351).
Etesu ca pana pañcasu saṅghabhedo vacīkammaṃ , sesāni kāyakammānīti evaṃ kammato viññātabbo vinicchayo .
DvāratotiM1.357 sabbāneva cetāni kāyadvāratopi vacīdvāratopi samuṭṭhahanti .
Purimāni panettha cattāri āṇattikavijjāmayappayogavasena vacīdvārato samuṭṭhahitvāpi kāyadvārameva pūrenti , saṅghabhedo hatthamuddhāya bhedaṃ karontassa kāyadvārato samuṭṭhahitvāpi vacīdvārameva pūretīti evamettha dvāratopi viññātabbo vinicchayo .
Kappaṭṭhitiyatoti saṅghabhedoyeva cettha kappaṭṭhitiyo .
Saṇṭhahante hi kappe vā kappavemajjhe vā saṅghabhedaṃ katvā kappavināseyeva muccati .
Sacepi hi ‘ sve kappo vinassissatī ’’ ti ajja saṅghabhedaṃ karoti , sveva muccati , ekadivasameva niraye paccati .
Evaṃ karaṇaṃ pana natthi .
Sesāni cattāri kammāni ānantariyāneva honti , na kappaṭṭhitiyānīti evamettha kappaṭṭhitiyatopi viññātabbo vinicchayo .
Pākatoti yena ca pañcapetāni kammāni katāni honti , tassa saṅghabhedoyeva paṭisandhivasena vipaccati , sesāni ‘‘ ahosikammaṃ nāhosi kammavipāko ’’ ti evamādīsu saṅkhaṃ gacchanti .
Saṅghabhedābhāve lohituppādo , tadabhāve arahantaghāto , tadabhāve sace pitā sīlavā hoti , mātā dussīlā , no vā tathā sīlavatī , pitughāto paṭisandhivasena vipaccati .
Sace mātā sīlavatī , mātughāto .
Dvīsupi sīlena vā dussīlena vā samānesu mātughātova paṭisandhivasena vipaccatiP2.9 .
Mātā hi dukkarakārinī bahūpakārā ca puttānanti .
Evamettha pākatopi viññātabbo vinicchayo .
Sādhāraṇādīhīti purimāni cattāri sabbesampi gahaṭṭhapabbajitānaṃ sādhāraṇāni .
Saṅghabhedo pana ‘‘ na kho , upāli bhikkhunī , saṅghaṃ bhindati , na sikkhamānā , na sāmaṇero , na sāmaṇerīV1.343 , na upāsako , na upāsikā saṅghaṃ bhindati .
Bhikkhu kho , upāli , pakatatto samānasaṃvāsako samānasīmāyaṃ ṭhito saṅghaṃ bhindatī ’’ ti ( cūḷava .351) vacanato vuttappakārassa bhikkhunova hoti , na aññassa , tasmā asādhāraṇo .
Ādisaddena sabbepete dukkhavedanāya sahagatā dosamohasampayuttā cāti evamettha sādhāraṇādīhipi viññātabbo vinicchayo . 276. Aññaṃ
M1.358 satthāran ti ‘‘ ayaṃ me satthā satthu kiccaṃ kātuṃ asamattho ’’ ti bhavantarepi aññaṃ titthakaraṃ ‘ ayaṃ me satthā ’’ ti evaṃ gaṇheyya , netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti attho . 277. Ekissā lokadhātuyāti dasasahassilokadhātuyā .
Tīṇi hi khettāni jātikhettaṃ , āṇākhettaṃ visayakhettanti .
Tattha jātikhettaṃ nāma dasasahassī lokadhātu .
Sā hi tathāgatassa mātukucchismiṃ okkamanakāle nikkhamanakāle sambodhikāle dhammacakkappavattane āyusaṅkhāravossajjane parinibbāne ca kampati .
Koṭisatasahassacakkavāḷaṃ pana āṇākhettaṃ nāma .
Āṭānāṭiyaparittamoraparittadhajaggaparittaratanaparittādīnañhi ettha āṇā pavattati .
Visayakhettassa pana parimāṇaṃ natthi .
Buddhānañhi ‘‘ yāvatakaṃ ñāṇaṃ tāvatakaṃ ñeyyaṃ , yāvatakaṃ ñeyyaṃ tāvatakaṃ ñāṇaṃ , ñāṇapariyantikaṃ ñeyyaṃ , ñeyyapariyantikaṃ ñāṇan ’’ ti ( mahāni .69; cūḷani . mogharājamāṇavapucchāniddeso 85; paṭi . ma .3.5) vacanato avisayo nāma natthi .
Imesu
P2.10 pana tīsu khettesu ṭhapetvā imaṃ cakkavāḷaṃ aññasmiṃ cakkavāḷe buddhā uppajjantīti suttaṃ natthi , na uppajjantīti pana atthi .
Tīṇi hi piṭakāni – vinayapiṭakaṃ , suttantapiṭakaṃ , abhidhammapiṭakaṃ .
Tisso saṅgītiyo – mahākassapattherassa saṅgīti , yasattherassa saṅgīti , moggaliputtattherassa saṅgīti .
Imā tisso saṅgītiyo āruḷhe tepiṭake buddhavacane imaṃ cakkavāḷaṃ muñcitvā aññattha buddhā uppajjantīti suttaṃ natthi , na uppajjantīti pana atthi .
Apubbaṃ acariman ti apure apacchā , ekato na uppajjanti .
Pure vā pacchā vā uppajjantīti vuttaṃ hoti .
Tattha bodhipallaṅke ‘‘ bodhiṃ appatvā na uṭṭhahissāmī ’’ ti nisinnakālatoV1.344 paṭṭhāya yāva mātukucchismiṃ paṭisandhiggahaṇaṃ , tāva pubbeti na veditabbaṃ .
Bodhisattassa hi paṭisandhikkhaṇe dasasahassacakkavāḷakampaneneva khettapariggaho kato , etthantare aññassa buddhassa uppatti nivāritāva hoti .
Parinibbānato paṭṭhāya yāva sāsapamattāpi dhātu tiṭṭhati , tāva pacchāti na veditabbaṃ .
Dhātūsu hi ṭhitāsu buddhā ṭhitāva honti .
Tasmā etthantare aññassa buddhassa uppatti nivāritāva hoti .
Dhātuparinibbāne pana jāte aññassa buddhassa uppatti na nivāritā .
KasmāM1.359 pana apubbaṃ acarimaṃ na uppajjantīti ?
Anacchariyattā .
Buddhā hi acchariyamanussā .
Yathāha –
‘‘ ekapuggalo , bhikkhave , loke uppajjamāno uppajjati acchariyamanusso .
Katamo ekapuggalo ?
Tathāgato arahaṃ sammāsambuddho ’’ ti ( a . ni .1.172).
Yadi ca dve vā cattāro vā aṭṭha vā soḷasa vā ekato uppajjeyyuṃ , anacchariyā bhaveyyuṃ .
Ekasmiñhi vihāre dvinnaṃ cetiyānampi lābhasakkāro uḷārā na honti , bhikkhūpi bahutāya anacchariyā jātā , evaṃ buddhāpi bhaveyyuṃ .
Tasmā na uppajjanti .
DesanāyaP2.11 ca visesābhāvato .
Yañhi satipaṭṭhānādikaṃ dhammaṃ eko deseti , aññena uppajjitvāpi sova dhammo desetabbo siyā .
Tato anacchariyo siyā .
Ekasmiṃ pana dhammaṃ desente desanāpi acchariyāva hoti .
Vivādabhāvato ca .
Bahūsu ca buddhesu uppannesu bahūnaṃ ācariyānaṃ antevāsikā viya ‘‘ amhākaṃ buddho pāsādiko , amhākaṃ buddho madhurassaro lābhī puññavā ’’ ti vivadeyyuṃ , tasmāpi evaṃ na uppajjanti .
Apicetaṃ kāraṇaṃ milindaraññā puṭṭhena nāgasenattherena vitthāritameva .
Vuttañhi tattha ( mi . pa .5.1.1)–
‘‘ Bhante , nāgasena , bhāsitampi hetaṃ bhagavatā –
‘ aṭṭhānametaṃ , bhikkhave , anavakāso , yaṃ ekissā lokadhātuyā dve arahanto sammāsambuddhā apubbaṃ acarimaṃ uppajjeyyuṃV1.345 , netaṃ ṭhānaṃ vijjatī ’ ti .
Desentā ca , bhante nāgasena , sabbepi tathāgatā sattatiṃsa bodhipakkhiyadhamme desenti , kathayamānā ca cattāri ariyasaccāni kathenti , sikkhāpentā ca tīsu sikkhāsu sikkhāpenti , anusāsamānā ca appamādapaṭipattiyaṃ anusāsanti .
Yadi , bhante nāgasena , sabbesampi tathāgatānaṃ eko uddeso ekā kathā ekā sikkhā ekā anusiṭṭhi , kena kāraṇena dve tathāgatā ekakkhaṇe na uppajjanti .
Ekenapi tāva buddhuppādena ayaṃ loko obhāsajāto , yadi dutiyopi buddho bhaveyya , dvinnaṃ pabhāya ayaṃ loko bhiyyosomattāya obhāsajāto bhaveyya .
Ovadamānā ca dve tathāgatā sukhaṃ ovadeyyuṃ , anusāsamānā caM1.360 sukhaṃ anusāseyyuṃ .
Tattha me kāraṇaṃ desehi , yathāhaṃ nissaṃsayo bhaveyyanti ’’.
‘‘ Ayaṃ , mahārāja , dasasahassī lokadhātu ekabuddhadhāraṇī , ekasseva tathāgatassa guṇaṃ dhāreti .
Yadi dutiyo buddho uppajjeyya , nāyaṃ dasasahassī lokadhātu dhāreyya , caleyya kampeyya nameyyaP2.12 onameyya vinameyya vikireyya vidhameyya viddhaṃseyya , na ṭhānamupagaccheyya .
‘‘ Yathā , mahārāja , nāvā ekapurisasandhāraṇī bhaveyya .
Ekasmiṃ purise abhirūḷhe sā nāvā samupādikā bhaveyya .
Atha dutiyo puriso āgaccheyya tādiso āyunā vaṇṇena vayena pamāṇena kisathūlena sabbaṅgapaccaṅgena , so taṃ nāvaṃ abhiruheyya .
Api nu sā , mahārāja , nāvā dvinnampi dhāreyyāti ?
Na hi , bhante , caleyya kampeyya nameyya onameyya vinameyya vikireyya vidhameyya viddhaṃseyya , na ṭhānamupagaccheyya , osīdeyya udaketi .
Evameva kho , mahārāja , ayaṃ dasasahassī lokadhātu ekabuddhadhāraṇī , ekasseva tathāgatassa guṇaṃ dhāreti , yadi dutiyo buddho uppajjeyya , nāyaṃ dasasahassī lokadhātu dhāreyya , caleyya … pe … na ṭhānamupagaccheyya .
‘‘ Yathā vā pana , mahārāja , puriso yāvadatthaṃ bhojanaṃ bhuñjeyya chādentaṃ yāva kaṇṭhamabhipūrayitvā .
So dhāto pīṇito paripuṇṇo nirantaro tandikato anonamitadaṇḍajāto punadeva tattakaṃ bhojanaṃ bhuñjeyya .
Api nu kho so , mahārāja , puriso sukhito bhaveyyāti ?
Na hi , bhante , sakiṃbhuttova mareyyāti .
Evameva kho , mahārāja , ayaṃ dasasahassī lokadhātu ekabuddhadhāraṇī … pe … na ṭhānamupagaccheyyāti .
‘‘ KiṃV1.346 nu kho , bhante nāgasena , atidhammabhārena pathavi calatīti ?
Idha , mahārāja , dve sakaṭā ratanaparipūritā bhaveyyuṃ yāva mukhasamā .
Ekasmā sakaṭato ratanaṃ gahetvā ekasmiṃ sakaṭe ākireyyuṃ , api nu taṃ , mahārāja , sakaṭaṃ dvinnampi sakaṭānaṃ ratanaṃ dhāreyyāti ?
Na hi , bhante , nābhipi tassa phaleyya , arāpi tassa bhijjeyyuṃ , nemīpi tassa opateyyuṃ , akkhopi tassa bhijjeyyāti .
Kiṃ nu kho , mahārāja , atiratanabhārena sakaṭaṃ bhijjatītiP2.13 ?
Āma , bhanteti .
Evameva kho , mahārāja , atidhammabhārena pathavī calatīti .
‘‘ ApiM1.361 ca , mahārāja , imaṃ kāraṇaṃ buddhabalaparidīpanāya osāritaṃ .
Aññampi tattha abhirūpaṃ kāraṇaṃ suṇohi , yena kāraṇena dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe na uppajjanti .
Yadi , mahārāja , dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe uppajjeyyuṃ , parisāya vivādo uppajjeyya ,‘ tumhākaṃ buddho , amhākaṃ buddho ’ ti ubhatopakkhajātā bhaveyyuṃ .
Yathā , mahārāja , dvinnaṃ balavāmaccānaṃ parisāya vivādo uppajjati ,‘ tumhākaṃ amacco amhākaṃ amacco ’ ti ubhatopakkhajātā honti .
Evameva kho , mahārāja , yadi dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe uppajjeyyuṃ , parisāya vivādo uppajjeyya ,‘ tumhākaṃ buddho , amhākaṃ buddho ’ ti ubhatopakkhajātā bhaveyyuṃ .
Idaṃ paṭhamaṃ kāraṇaṃ suṇohi , yena kāraṇena dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe na uppajjanti .
‘‘ Aparampi , mahārāja , uttariṃ kāraṇaṃ suṇohi , yena kāraṇena dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe na uppajjanti .
Yadi , mahārāja , dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe uppajjeyyuṃ , aggo buddhoti yaṃ vacanaṃ , taṃ micchā bhaveyya .
Jeṭṭho buddhoti … pe … seṭṭho buddhoti .
Visiṭṭho buddhoti , uttamo buddhoti , pavaro buddhoti , asamo buddhoti , asamasamo buddhoti , appaṭisamo buddhoti , appaṭibhāgo buddhoti , appaṭipuggalo buddhoti yaṃ vacanaṃ , taṃ micchā bhaveyya .
Imampi kho tvaṃ , mahārāja , kāraṇaṃ atthato sampaṭiccha , yena kāraṇena dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe na uppajjanti .
‘‘ Apica , mahārāja , buddhānaṃ bhagavantānaṃ sabhāvapakatikā esā , yaṃ ekoyeva buddho loke uppajjati .
Kasmā ?
Kāraṇamahantattā sabbaññubuddhaguṇānaṃ .
Aññampi , mahārāja , yaṃ mahantaṃ hoti , taṃ ekaṃyeva hoti .
Pathavī , mahārāja , mahantī , sā ekāyeva .
SāgaroP2.14 mahanto , so ekoyeva .
Sineru girirāja mahanto , so ekoyeva .
Ākāso mahanto , so ekoyevaV1.347 .
Sakko mahanto , so ekoyeva .
Brahmā mahanto , so ekoyeva .
Tathāgato arahaṃ sammāsambuddho mahanto , so ekoyeva .
Yattha te uppajjanti , tattha aññesaṃ okāso na hoti .
Tasmā tathāgato arahaṃ sammāsambuddho ekoyeva loke uppajjatīti .
Sukathito , bhante nāgasena , pañho opammehi kāraṇehī ’’ ti .
EkissāM1.362 lokadhātuyāti ekasmiṃ cakkavāḷe .
Heṭṭhā imināva padena dasa cakkavāḷasahassāni gahitāni , tānipi ekacakkavāḷeneva paricchindituṃ vaṭṭanti .
Buddhā hi uppajjamānā imasmiṃyeva cakkavāḷe uppajjanti , uppajjanaṭṭhāne pana vārite ito aññesu cakkavāḷesu na uppajjantīti vāritameva hoti .Paṭhamavaggavaṇṇanā .