1. Tenāti
M0.27V0.25 vedanāsaddena .Sabbapadehīti tīhi padehi laddhanāmo hoti avayavadhammenāpi samudāyassa apadisitabbato yathā ‘‘ samaṃ cuṇṇan ’’ ti .Codako yathādhippetamatthaṃ appaṭipajjamāno vibhattiantasseva padabhāvaṃ sallakkhetvā ‘‘ nanu sukhāyā ’’ tiādinā codeti .
Itaro ‘‘ adhippetappakāratthagamakassā ’’ tiādinā attano adhippāyaṃ vivarati .Tena ‘‘ vākyaṃ idha padanti vuttan ’’ ti dasseti .
Hetupadasahetukapadādīhīti ādi -saddena nahetupadaahetukapadahetusampayuttapadāni hetuvippayuttapadampi vā saṅgaṇhāti .Ubhayekapadavasenāti ubhayapadavasena hetudukasambandho , ekapadavasena sahetukadukasambandho .
Tathāti ubhayekapadavasena .Ettha ca sahetukahetusampayuttadukātiādinā yathā hetugocchake paṭhamadukasambandhā dutiyatatiyadukā , paṭhamadukadutiyadukasambandhā catutthachaṭṭhadukā , paṭhamadukatatiyadukasambandho pañcamo duko , evaṃ āsavagocchakādīsupīti nayaṃ dasseti .Sakkā hi imināva nayena tesupi dukantarasambandho viññātuṃ , kevalaṃ pana āsavagocchakādīsu dutiyadukatatiyadukasambandho osānaduko , kilesagocchake ca dutiyacatutthadukasambandhoti .Dhammānaṃ sāvasesaniravasesabhāvena tikadukānaṃ sappadesanippadesatā vuttāti yehi tikadukā sāvasesāti padissanti apadissanti , te asaṅgahitadhammāpadeso .Evaṃ sati ‘‘ asaṅgahito ’’ ti visesanaṃ kimatthiyanti ?Etassevatthassa pākaṭakaraṇatthaṃ daṭṭhabbaṃ .Atha vā padissati etena samudāyoti padeso , avayavo .
‘‘ Sāmaññajotanā visese avatiṭṭhatī ’’ ti yathādhippetaṃ visesaṃ dassento ‘‘ asaṅgahito ’’ ti āha .
Anavajjattho
V0.26 avajjavirahattho .Nāmaṃ saññā , kiriyā karaṇaṃ , payojanaṃ ratharathaṅgavibhāvanena tesaṃ pakārato yojanaṃ .
Kusena ñāṇena lātabbāti kusalāti ayamattho ñāṇasampayuttānaṃ tāva hotu , ñāṇavippayuttānaṃ kathanti āha ‘‘ ñāṇavippayuttānampī ’’ tiādi .Ñāṇavippayuttāpi
M0.28 hi ñāṇeneva pavattiyanti hitasukhahetubhūtāya pavattiyā paññavantānaṃ paṭipattibhāvato .Na hi antarena yonisomanasikāraṃ kusaluppatti atthīti .‘‘ Yadi kusalassa ubhayabhāgagataṃ saṃkilesalavanaṃ pākaṭaṃ siyā , kusā viya lunantīti kusalāti ayamattho yutto siyā ’’ ti koci vadeyyāti āsaṅkāya āha ‘‘ sammappadhānadvayaṃ viyā ’’ ti .
Na cātiādinā ‘‘ sabhāvaṃ dhārentī ’’ ti ettha paramatthato kattukammassa ca bhedo natthi , kappanāsiddho eva pana bhedoti dasseti .
Tattha nāmavasena viññātāviññāteti yesaṃ ‘‘ dhammā ’’ ti iminā pariyāyena aviññātā sabhāvā ,‘‘ sabhāvaṃ dhārentī ’’ ti iminā ca pariyāyena viññātā , tesaṃ vasena evaṃ vuttaṃ .Ettha ca paṭhamo attho saṅkhatāsaṅkhatadhammavasena vutto , dutiyo saṅkhatavasena , tatiyo saṅkhatāsaṅkhatapaññattidhammavasenāti daṭṭhabbaṃ .
Kusalapaṭisedhanaṃ kusalābhāvo eva .Abhāvo hi sattāpaṭisedhoti .
Dhammoti sabhāvadhammo .Akusalavacanena na koci attho sabhāvadhammassa abodhakattāti adhippāyo .Atha siyā akusalavacanena koci attho asabhāvadhammabodhakattepi ‘‘ paññattidhammā ’’ tiādīsu viya , evaṃ sati ‘‘ anabyākatā ’’ ti ca vattabbaṃ siyā , tato cāyaṃ catukko āpajjati , na tiko .
Tasmāti yasmā dukacatukkabhāvo anabyākatavohāro ca natthi , so ca vuttanayena abhāvamattavacane āpajjati , tasmā .Sabhāvadhāraṇādīti ādi -saddena ‘‘ dhārīyanti paccayehī ’’ ti ayamattho saṅgahito .Ñeyyapariyāyena pana dhamma -saddenāyaṃ dosoti nanu añeyyapariyāyepi dhamma -sadde na koci dosoti ?Na , vuttadosānativattanato .
Pārisesenāti ettha nanu ayamakāro na-atthattayasseva jotako , atha kho ‘‘ ahetukā dhammā , abhikkhuko āvāso ’’ ti taṃyoganivattiyā ,‘‘ appaccayā dhammā ’’ ti taṃsambandhibhāvanivattiyā .Paccayuppannañhi paccayasambandhīti appaccayuppannattā asambandhitā ettha jotīyati .‘‘ Anidassanā dhammā ’’ ti taṃsabhāvanivattiyā .Nidassanañhi daṭṭhabbatā .Atha cakkhuviññāṇaṃ nidassanaṃ , taggayhabhāvanivattiyā , tathā ‘‘ anāsavā dhammā ’’ ti .‘‘ Appaṭighā dhammā
V0.27 anārammaṇā dhammā ’’ ti taṃkiccanivattiyā .‘‘ Arūpino dhammā acetasikāM0.29 dhammā ’’ ti tabbhāvanivattiyā .Tadaññatā hi ettha pakāsīyati .‘‘ Amanusso ’’ ti tabbhāvamattanivattiyā .Manussattamattaṃ natthi aññaṃ samānanti sadisatā hettha sūciyati .‘‘ Asamaṇo samaṇapaṭiñño aputto ’’ ti taṃsambhāvanaguṇanivattiyā .Garahā hi ettha ñāyati .‘‘ Kacci nu bhoto anāmayā , anudarā kaññā ’’ ti tadappabhāvanivattiyā .‘‘ Anuppannā dhammā ’’ ti taṃsadisabhāvanivattiyā .Atītānañhi uppannapubbattā upādidhammānañca paccayekadesanipphattiyā āraddhuppādabhāvato kālavinimuttassa ca vijjamānattā uppannānukūlatā , pageva paccuppannānanti tabbidhurabhāvo ettha viññāyati .‘‘ Asekkhā dhammā ’’ ti tadapariyosānanivattiyā .Taṃniṭṭhānañhettha pakāsīyatīti evamanekesaṃ atthānaṃ jotako , tattha kiṃ vuccate atthadvayameva vatvā pārisesenāti ?Itaresaṃ ettha suvidūrabhāvato .Na hi kusalavippayuttādīnaṃ dhammānaṃ akusalabhāvo yujjati .Akusalasaddassa uccāraṇānantaraṃ vineyyānaṃ kusalapaṭipakkhabhūte atthe paṭipattibhāvato tattha niruḷhatā daṭṭhabbā .‘‘ Viruddhasabhāvattā ’’ ti vuttaṃ kiccavirodhādīnampi tadantogadhattā , viruddhasabhāvattepi vināsakavināsitabbabhāvo kusalākusalesu niyatoti dassetuṃ ‘‘ tappaheyyabhāvato ’’ ti āha .Itarathā kusalānampi akusalehi pahātabbabhāve accantaṃ samucchinnakusalamūlattā apāyapūrakā eva sattā siyuṃ .Yaṃ pana ‘‘ dhammāpi vo , bhikkhave , pahātabbā ’’ ti ( ma . ni .1.240) vuttaṃ , taṃ ‘‘ rūpaṃ , bhikkhave , na tumhākaṃ , taṃ pajahathā ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .3.33) viya tadārammaṇasaṃkilesappahānavasena pariyāyena vuttaṃ .Yathāha ‘‘ na hi kusalā akusalehi pahātabbā ’’ ti ( dha . sa . mūlaṭī 1).Phassādivacanehi taṃniddesabhūtehi .
Tabbacanīyabhāvenāti tehi ‘‘ sukhāya vedanāya sampayuttā dhammā ’’ tiādivacanehi abhidheyyabhāvena .
Yathā anavajjasukhavipākādiatthā kusalādivacanehi , evaṃ avipākatthā abyākatavacanena bodhitā evāti āha ‘‘ abyākatavacaneneva cā ’’ ti .
Kāraṇaṃ avatvāti idha vuttabhāvena anuvattamānattāti kāraṇaṃ avatvā .
Aññā … pe … nivāretabboti etena kusalākusalasaddā viya kusalākusalasabhāvānaṃ
M0.30 tadubhayaviparītasabhāvānaṃ dhammānaṃ abyākatasaddo bodhakoti dasseti .Na hi avipākavacanaṃ vuttaṃ , akusalavacanañca avuttaṃ .Yato avipākavacanassa adhikatabhāvo akusalassa ca tabbacanīyabhāvena akathitabhāvoV0.28 siyā , tasmā na akusalānaṃ abyākatatāti ayaṃ akusalānaṃ anabyākatabhāve yojanā .Taṃ pariharitun ti abyākatanivattanamāha .Yadi evaṃ ‘‘ sukhavipākānavajjā ’’ ti vattabbaṃ .Anavajjā hi byabhicāritāya visesitabbāti ?Na , sukhavipākavacanassa visesanabhāvena aggahitattā .Sukhavipākavacanena hi kusalabhāve samatto viññāyati , anavajjavacanaṃ panettha kusalānaṃ agarahitabbatāsaṅkhātaṃ kañci visesamāha .Teneva ca tassa visesanabhāvena vuttassa pavattisukhatādidassanabhāvaṃ sayameva vakkhatīti .
Manosamācāravisesabhūtā phaladhammā visesena paṭippassaddhāvajjā nāma hontīti samācārattayavasena tasmiṃ sutte anavajjadhammānaṃ vuttattā ca te anavasesato saṅgahetvā dassetuṃ ‘‘ virahitāvajjamattā ’’ ti vuttaṃ .Avajjavināsanabhāvo dassito kaṇhasukkadhammānaṃ vajjhaghātakabhāvassa niyatattā .
Savipākatā vipākadhammatā .
Sukho vipāko etesanti sukhavipākāti iminā samāsena kusalānaṃ sukhavipākavantatā vuttā .
Sā ca nesaṃ na taṃsamaṅgitāya asahavattanatoti taduppādanasamatthatāti viññāyatīti vuttaṃ ‘‘ sukhavipākavipaccanasabhāvaṃ dassetī ’’ ti .
Yuttametan ti paramatthato bhedābhāvepi yathāvuttavacanavacanīyabhāvasaṅkhāto bhedo tasmiṃ abhidheyyatthabhūte vatthusmiṃ upacārena hotīti yuttamettha lakkhaṇalakkhitabbabhāvena bhedavacanaṃ .Bhavati hi saddatthavisesamattenapi abhinne vatthusmiṃ bhedavacanaṃ yathā ‘‘ silāputtakassa sarīran ’’ ti .
Vināpi bhāvābhidhāyinā saddena bhāvappadhāno niddeso hotīti vuttaṃ ‘‘ anavajjavacanena anavajjattaṃ āhā ’’ ti .Evañcettha padaviggaho gahetabbo – na avajjaṃ anavajjaṃ , avajjapaṭipakkhatāya agarahitabbasabhāvo .Sukho vipāko assāti sukhavipākaṃ , sukhavipākavipaccanasamatthatā .Anavajjañca taṃ sukhavipākañcāti anavajjasukhavipākaṃ , taṃ lakkhaṇaṃ etesanti anavajjasukhavipākalakkhaṇā .
Atha vā pubbe viya anavajjaṃ , vipaccanaṃ vipāko , sukhassa vipāko sukhavipāko , anavajjañca sukhavipāko
M0.31 ca anavajjasukhavipākaṃ ekattavasena .Taṃ lakkhaṇaṃ etesanti anavajjasukhavipākalakkhaṇā .Kiṃ panettha kāraṇaṃ padadvayapariggahe , nanu ekeneva padena iṭṭhappasiddhi .Yadipi ‘‘ avajjarahitaṃ anavajjan ’’ ti imasmiṃ pana pakkhe abyākatanivattanatthaṃ sukhavipākaggahaṇaṃ kattabbaṃ siyā , sukhavipākaggahaṇe pana kate anavajjaggahaṇaṃ na kattabbameva .‘‘ Avajjapaṭipakkhā anavajjā ’’ ti
V0.29 etasmiṃ pana pakkhe sukhavipākaggahaṇañcāti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘ tattha anavajjavacanenā ’’ tiādi .Tena pavattisukhasukhavipākatāattasuddhivisuddhavipākatāakusalaabyākatasabhāvanivattirasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānavisesadīpanato evaṃ vipulappayojanattho padadvayapariggahoti dasseti .Sukha -saddassa iṭṭhapariyāyatā viya ‘‘ nibbānaparamaṃ sukhaṃ ( dha . pa .203-204), sukhā virāgatā loke ( udā .11), tesaṃ vūpasamo sukho ’’ tiādīsu ( dī . ni .2.221,272) saṅkhāradukkhūpasamapariyāyatāpi vijjati , taṃavipākatāya pana idha sukhavipākabhāvo na sakkā vattunti dassento āha ‘‘ saṅkhā … pe … natthī ’’ ti .
Idaṃ vuttaṃ hoti – tebhūmakakusalānampi vivaṭṭasannissayabhāvena pavattisabhāvattā kiñcāpi sabbe kusalā saṅkhāradukkhūpasamasukhanipphādakā sambhavanti , yathāvuttasukhassa pana avipākabhāvato na etena padena kusalānaṃ sukhavipākatā sambhavatīti .Vipakkabhāvamāpannesu arūpadhammesu niruḷhattā vipāka -saddassa ‘‘ yadi panā ’’ ti sāsaṅkaṃ vadati .
Yathāsambhavan ti saha avajjenāti sāvajjā , garahitabbabhāvayuttā .Tena nesaṃ garahitabbasabhāvaṃ dasseti .Aññepi atthi dukkhabhāvena garahitabbasabhāvā akusalavipākāti sāvajjavacanamattena tesampi akusalatāpattidosaṃ disvā taṃ pariharituṃ dukkhavipākavacana māha .Avajja -saddo vā rāgādīsu ekantākusalesu niruḷhoti taṃsahavattidhammānaṃ eva sāvajjabhāve kusalābyākatehi akusalānaṃ viseso sāvajjavacaneneva dassito .Abyākatehi pana visiṭṭhaṃ kusalākusalānaṃ sādhāraṇaṃ savipākatālakkhaṇanti tasmiṃ lakkhaṇe visesadassanatthaṃ dukkhavipākalakkhaṇaṃ vuttaṃ .Ito paraṃ ‘‘ dukkho vipāko etesanti dukkhavipākā ’’ tiādinā sukhavipākaanavajjakusalapadānaṃ ṭhāne dukkhavipākasāvajjaakusalapadāni ṭhapetvā yathāvuttanayena attho veditabbo
M0.32 .Yojanā ca sāvajjavacanena akusalānaṃ pavattidukkhataṃ dasseti , dukkhavipākavacanena vipākadukkhataṃ .Purimañhi attano pavattisabhāvavasena lakkhaṇavacanaṃ , pacchimaṃ kālantare vipākuppādanasamatthatāyāti .Tathā purimena akusalānaṃ avisuddhasabhāvataṃ dasseti , pacchimena avisuddhavipākataṃ .Purimena ca akusale kusalasabhāvato nivatteti , pacchimena abyākatasabhāvato savipākattadīpakattā pacchimassa .Purimena vā avajjavantatādassanato kiccaṭṭhena rasena anatthajananarasataṃ dasseti , pacchimena sampattiatthena aniṭṭhavipākarasataṃ .Purimena ca upaṭṭhānākāraṭṭhena paccupaṭṭhānena saṃkilesapaccupaṭṭhānataṃ , pacchimena phalaṭṭhena dukkhavipākapaccupaṭṭhānataṃ .Purimena ca ayonisomanasikāraṃV0.30 akusalānaṃ padaṭṭhānaṃ pakāseti .Tato hi te sāvajjā jātāti .Pacchimena akusalānaṃ aññesaṃ padaṭṭhānabhāvaṃ vibhāveti .Te hi dukkhavipākassa kāraṇaṃ hotīti .Ettha ca dukkha -saddo aniṭṭhapariyāyavacananti veditabbaṃ .Aniṭṭhacatukkhandhavipākā hi akusalā , na dukkhavedanāvipākāva .Vipāka -saddassa phalapariyāyabhāve pana nissandavipākena aniṭṭharūpenapi dukkhavipākatā yojetabbā .Vipākadhammatāpaṭisedhavasena abyākatānaṃ avipākalakkhaṇāti lakkhaṇaṃ vuttanti tadatthaṃ dassento ‘‘ avipākārahasabhāvā ’’ ti āha .
Evaṃpakārānan ti abhiññādike saṅgaṇhāti .