8. Kathan ti kena pakārena atimahantādivasena visayavavatthānanti pucchitvā cittakkhaṇavasena taṃ pakāsetuṃ ‘‘ uppādaṭhitī ’’ tyādi āraddhaṃ .Uppajjanaṃ uppādo , attapaṭilābho .Bhañjanaṃ bhaṅgo , sarūpavināso .Ubhinnaṃ vemajjhe bhaṅgābhimukhappavatti ṭhiti nāma .Keci pana cittassa ṭhitikkhaṇaṃ paṭisedhenti .Ayañhi nesaṃ adhippāyo – cittayamake ( vibha . mūlaṭī .20 pakiṇṇakakathāvaṇṇanā ; yama .2. cittayamaka .81,102)‘‘ uppannaṃ uppajjamānan ’’ ti evamādipadānaṃ vibhaṅge ‘‘ bhaṅgakkhaṇe uppannaṃ
M0.139 , no ca uppajjamānaṃ , uppādakkhaṇe uppannañceva uppajjamānañcā ’’ tyādinā ( yama .2. cittayamaka .81,102) bhaṅguppādāva kathitā , na ṭhitikkhaṇo .Yadi ca cittassa ṭhitikkhaṇopi atthi ,‘‘ ṭhitikkhaṇe bhaṅgakkhaṇe cā ’’ ti vattabbaṃ siyā .Atha mataṃ ‘‘ uppādo paññāyati , vayo paññāyati , ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatīti ( a . ni .3.47) suttantapāṭhato ṭhitikkhaṇo atthī ’’ ti , tatthapi ekasmiṃ dhamme aññathattassa anuppajjanato , paññāṇavacanato ca pabandhaṭhitiyeva adhippetā , na ca khaṇaṭhiti , na ca abhidhamme labbhamānassa avacane kāraṇaṃ atthi , tasmā yathādhammasāsane avacanampi abhāvameva dīpetīti .Tattha vuccate yatheva hi ekadhammādhārabhāvepi uppādabhaṅgānaṃ añño uppādakkhaṇo , añño bhaṅgakkhaṇoti uppādāvatthāya bhinnā bhaṅgāvatthā icchitā .Itarathā hi ‘‘ aññoyeva dhammo uppajjati , añño nirujjhatī ’’ ti āpajjeyya , evameva uppādabhaṅgāvatthāhi bhinnāV0.130 bhaṅgābhimukhāvatthāpi icchitabbā , sā ṭhiti nāma .Pāḷiyaṃ pana veneyyajjhāsayānurodhato nayadassanavasena sā na vuttā .Abhidhammadesanāpi hi kadāci veneyyajjhāsayānurodhena pavattati , yathā rūpassa uppādo upacayo santatīti dvidhā bhinditvā desito , sutte ca ‘‘ tīṇimāni , bhikkhave , saṅkhatassa saṅkhatalakkhaṇāni .Katamāni tīṇi ?Uppādo paññāyati , vayo paññāyati , ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatī ’’ ti evaṃ saṅkhatadhammasseva lakkhaṇadassanatthaṃ uppādādīnaṃ vuttattā na sakkā pabandhassa paññattisabhāvassa asaṅkhatassa ṭhiti tattha vuttāti viññātuṃ .Upasaggassa ca dhātvattheyeva pavattanato ‘‘ paññāyatī ’’ ti etassa viññāyatīti attho .Tasmā na ettāvatā cittassa ṭhitikkhaṇo paṭibāhituṃ yuttoti suvuttametaṃ ‘‘ uppādaṭhitibhaṅgavasenā ’’ ti .Evañca katvā vuttaṃ aṭṭhakathāya mpi ‘‘ ekekassaM0.140 uppādaṭhitibhaṅgavasena tayo tayo khaṇā ’’ ti ( vibha . aṭṭha .26 pakiṇṇakakathā ). 9. Arūpaṃ lahupariṇāmaṃ , rūpaṃ garupariṇāmaṃ gāhakagāhetabbabhāvassa taṃtaṃkhaṇavasena uppajjanatoti āha ‘‘ tānī ’’ tyādi .Tānīti tādisāni .Sattarasannaṃ cittānaṃ khaṇāni viya khaṇāni sattarasacittakkhaṇāni , tāni cittakkhaṇāni sattarasāti vā sambandho .Visuṃ visuṃ pana ekapaññāsa cittakkhaṇāni honti .Rūpadhammānan ti viññattilakkhaṇarūpavajjānaṃ rūpadhammānaṃ .Viññattidvayañhi ekacittakkhaṇāyukaṃ .Tathā hi taṃ cittānuparivattidhammesu vuttaṃ .Lakkhaṇarūpesu ca jāti ceva aniccatā ca cittassa uppādabhaṅgakkhaṇehi samānāyukā , jaratā pana ekūnapaññāsacittakkhaṇāyukā .Evañca katvā vadanti –‘‘ Taṃ sattarasacittāyu , vinā viññattilakkhaṇan ’’ ti ( sa . sa .60);Keci ( vibha . mūlaṭī .20) pana ‘‘ paṭiccasamuppādaṭṭhakathāyaṃ ‘ ettāvatā ekādasa cittakkhaṇā atītā honti , athāvasesapañcacittakkhaṇāyuke ’ ti ( visuddhi .2.623; vibha . aṭṭha .227) vacanato soḷasacittakkhaṇāni rūpadhammānamāyū .Uppajjamānameva hi rūpaṃ bhavaṅgacalanassa paccayo hotī ’’ ti vadanti , tayidamasāraṃ ‘‘ paṭisandhicittena sahuppannaṃ kammajarūpaṃ tato paṭṭhāya sattarasamena saddhiṃ nirujjhati , paṭisandhicittassa ṭhitikkhaṇe uppannaṃ aṭṭhārasamassa uppādakkhaṇe nirujjhatī ’’ tyādinā ( vibha . aṭṭha .26 pakiṇṇakakathā ) aṭṭhakathāya meva sattarasacittakkhaṇassa āgatattā .Yattha pana soḷasacittakkhaṇāneva paññāyanti , tattha cittappavattiyā
V0.131 paccayabhāvayogyakkhaṇavasena nayo nīto .Heṭṭhimakoṭiyā hi ekacittakkhaṇampiM0.141 atikkantasseva rūpassa āpāthāgamanasāmatthiyanti alamativitthārena . 10. Ekacittassa khaṇaṃ viya khaṇaṃ ekacittakkhaṇaṃ , taṃ atītaṃ etesaṃ , etāni vā taṃ atītānīti ekacittakkhaṇātītāni .Āpāthamāgacchantīti rūpasaddārammaṇāni sakasakaṭṭhāne ṭhatvāva gocarabhāvaṃ gacchantīti ābhogānurūpaṃ anekakalāpagatāni āpāthaṃ āgacchanti , sesāni pana ghānādinissayesu allīnāneva viññāṇuppattikāraṇānīti ekekakalāpagatānipi .Ekekakalāpagatāpi hi pasādā viññāṇassa ādhārabhāvaṃ gacchanti , te pana bhavaṅgacalanassa anantarapaccayabhūtena bhavaṅgena saddhiṃ uppannā .‘‘ Āvajjanena saddhiṃ uppannā ’’ ti apare .
Dvikkhattuṃ bhavaṅge caliteti visadisaviññāṇuppattihetubhāvasaṅkhātabhavaṅgacalanavasena purimaggahitārammaṇasmiṃyeva dvikkhattuṃ bhavaṅge pavatte .Pañcasu hi pasādesu yogyadesāvatthānavasena ārammaṇe ghaṭṭite pasādaghaṭṭanānubhāvena bhavaṅgasantati vocchijjamānā sahasā anocchijjitvā yathā vegena dhāvanto ṭhātukāmopi puriso ekadvipadavāre atikkamitvāva tiṭṭhati , evaṃ dvikkhattuṃ uppajjitvāva occhijjati .Tattha paṭhamacittaṃ bhavaṅgasantatiṃ cālentaṃ viya uppajjatīti bhavaṅgacalanaṃ , dutiyaṃ tassa occhijjanākārena uppajjanato bhavaṅgupacchedoti voharanti .Idha pana avisesena vuttaṃ ‘‘ dvikkhattuṃ bhavaṅge calite ’’ ti .Nanu ca rūpādinā pasāde ghaṭṭite tannissitasseva calanaṃ yuttaṃ , kathaṃ pana hadayavatthunissitassa bhavaṅgassāti ?Santativasena ekābaddhattā .Yathā hi bheriyā ekasmiṃ tale ṭhitasakkharāya makkhikāya nisinnāya aparasmiṃ tale daṇḍādinā pahaṭe anukkamena bhericammavarattādīnaṃ calanena sakkharāya
M0.142 calitāya makkhikāya uppatitvā gamanaṃ hoti , evameva rūpādinā pasāde ghaṭṭite tannissayesu mahābhūtesu calitesu anukkamena taṃsambandhānaṃ sesarūpānampi calanena hadayavatthumhi calite tannissitassa bhavaṅgassa calanākārena pavatti hoti .Vuttañca –‘‘ GhaṭṭiteV0.132 aññavatthumhi , aññanissitakampanaṃ ;Ekābaddhena hotīti , sakkharopamayā vade ’’ ti .( sa . sa .176);Bhavaṅgasotan ti bhavaṅgappavāhaṃ .Āvajjantan ti ‘‘ kiṃ nāmetan ’’ ti vadantaṃ viya ābhogaṃ kurumānaṃ .Passantan ti paccakkhato pekkhantaṃ .Nanu ca ‘‘ cakkhunā rūpaṃ disvā ’’ ti ( dī . ni .1.213; a . ni .3.62; vibha .517) vacanato cakkhundriyameva dassanakiccaṃ sādeti , na viññāṇanti ?Nayidamevaṃ , rūpassa andhabhāvena rūpadassane asamatthabhāvato .Yadi ca taṃ rūpaṃ passati , tathā sati aññaviññāṇasamaṅginopi rūpadassanappasaṅgo siyā .Yadi evaṃ viññāṇassa taṃ kiccaṃ sādheti , viññāṇassa appaṭibandhattā antaritarūpassapi dassanaṃ siyā .Hotu antaritassapi dassanaṃ , yassa phalikāditirohitassa ālokapaṭibandho natthi , yassa pana kuṭṭādiantaritassa alokapaṭibandho atthi .Tattha paccayābhāvato viññāṇaṃ nuppajjatīti na tassa cakkhuviññāṇena gahaṇaṃ hoti .‘‘ Cakkhunā ’’ ti panettha tena dvārena karaṇabhūtenāti adhippāyo .Atha vā nissitakiriyā nissayappaṭibaddhā vuttā yathā ‘‘ mañcā ukkuṭṭhiṃ karontī ’’ ti .Sampaṭicchantan ti tameva rūpaṃ paṭiggaṇhantaṃ viya .Santīrayamānan ti tameva rūpaṃ vīmaṃsantaṃ viya .Vavatthapentan ti tameva rūpaṃ suṭṭhu sallakkhentaṃ viya .Yonisomanasikārādivasena laddho paccayo etenāti laddhapaccayaṃ .Yaṃ kiñci javananti sambandho .Mucchāmaraṇāsannakālesu ca chappañcapi javanāni pavattantīti āhaM0.143 ‘‘ yebhuyyenā ’’ ti .Javanānubandhānīti paṭisotagāmināvaṃ nadīsoto viya kiñci kālaṃ javanaṃ anugatāni .Tassa javanassa ārammaṇaṃ ārammaṇametesanti tadārammaṇāni ‘‘ brahmassaro ’’ tyādīsu viya majjhepadalopavasena , tadārammaṇāni ca tāni pākāni cāti tadārammaṇapākāni .Yathārahan ti ārammaṇajavanasattānurūpaṃ .Tathā pavattiṃ pana sayameva pakāsayissati , bhavaṅgapātoti vīthicittavasena appavattitvā cittassa bhavaṅgapāto viya , bhavaṅgavasena uppattīti vuttaṃ hoti .Ettha ca vīthicittappavattiyā sukhaggahaṇatthaṃ ambopamādikaṃ āharanti , tatridaṃ ambopamāmattaṃ ( dha . sa . aṭṭha .498 vipākuddhārakathā )– eko kira puriso phalitambarukkhamūle sasīsaṃ pārupitvā niddāyanto āsanne patitassa ekassa ambaphalassa saddena pabujjhitvā sīsato vatthaṃ apanetvā cakkhuṃ ummīletvā disvā ca taṃ gahetvā madditvā upasiṅghitvā pakkabhāvaṃ ñatvāV0.133 paribhuñjitvā mukhagataṃ saha semhena ajjhoharitvā puna tattheva niddāyati .Tattha purisassa niddāyanakālo viya bhavaṅgakālo , phalassa patitakālo viya ārammaṇassa pasādaghaṭṭanakālo , tassa saddena pabuddhakālo viya āvajjanakālo , ummīletvā olokitakālo viya cakkhuviññāṇappavattikālo , gahitakālo viya sampaṭicchanakālo , maddanakālo viya santīraṇakālo , upasiṅghanakālo viya voṭṭhabbanakālo , paribhogakālo viya javanakālo , mukhagataṃ saha semhena ajjhoharaṇakālo viya tadārammaṇakālo , puna niddāyanakālo viya puna bhavaṅgakālo .Imāya ca upamāya kiṃ dīpitaṃ hoti ?Ārammaṇassa pasādaghaṭṭanameva kiccaṃ , āvajjanassa visayābhujanameva , cakkhuviññāṇassa dassanamattameva , sampaṭicchanādīnañca paṭiggaṇhanādimattamevaM0.144 , javanasseva pana ārammaṇarasānubhavanaṃ , tadārammaṇassa ca tena anubhūtasseva anubhavananti evaṃ kiccavasena dhammānaṃ aññamaññaṃ asaṃkiṇṇatā dīpitā hoti .Evaṃ pavattamānaṃ pana cittaṃ ‘‘ āvajjanaṃ nāma hutvā bhavaṅgānantaraṃ hoti , tvaṃ dassanādīsu aññataraṃ hutvā āvajjanānantaran ’’ tyādinā niyuñjake kārake asatipi utubījaniyāmādi ( dha . sa . aṭṭha .498 vipākuddhārakathā ) viya cittaniyāmavaseneva pavattatīti veditabbaṃ .Bhūmivibhāgavaṇṇanā
49. Sabbānipi vīthicittāni upalabbhanti channaṃ dvārānaṃ , sabbesañca puggalānaṃ tattha sambhavato .Yathārahan ti taṃtaṃbhavānurūpaṃ , taṃtaṃpuggalānurūpañca .
142. Sabbānipi vīthicittāni upalabbhanti puggalānaṃ dvārānañca ettheva paripuṇṇasambhavato .Yathārahan ti taṃ taṃ bhūmipuggalānaṃ uppattiarahānurūpaṃ .
Rūpāvacarabhūmiyaṃ vajjitabbesu soḷasavīthi cittesu channaṃ cittānaṃ uparivākye vuccamānattā paṭighajavana tadārammaṇa vajjitānīti vuttaṃ .
Arūpāvacarabhūmiyaṃ pathamamagga rūpāvacarahasana heṭṭhimāruppavajjitāni paṭighajavana tadārammaṇavajjitānica vīthi cittāni labbhantīti yojanā .Etthāpi vajjitabbesu aṭṭhatiṃsa vīthicittesu soḷasannaṃ cittānaṃ uparivuccamānatā daṭṭhabbā .
52. Tyādinā
M0.160 ghānaviññāṇādīnampi paṭikkhepo hessatīti rūpāvacarabhūmiyaṃ paṭighajavanatadārammaṇāneva paṭikkhittāni .Sabbatthāpīti kāmabhave , rūpabhave , arūpabhave ca .
Sabbatthāpīti sabbāsupi rūpārūpabhūmīsu .Taṃtaṃ pasādarahitānaṃ taṃtaṃdvārika vīthicittāniM0.191 na labbhantevāti rūpāvacarabhūmiyaṃ tāva ghānādittayaṃ natthīti ghānajivhākāyapasāda rahitānaṃ rūpībrahmānaṃ ghāna jivhākāyadvārikāni cha vīthicittāni nalabbhanteva .Yāni sandhāya channaṃ cittānaṃ uparivākye vuccamānattāti heṭṭhā vuttaṃ .Arūpabhūmiyaṃ pana pañcapi pasādā natthīti pañcadvārikāni dvipañcaviññāṇa manodhā tuttika santīraṇattayavasena soḷasavīthicittāni nalabbhanteva .Yāni sandhāya soḷasannaṃ cittānaṃ upari vuccamānatāti vuttaṃ .Kāmabhūmiyaṃ pana taṃtaṃ pasādarahitatā jaccandhādīnaṃ vasena yo jetabbā .Kāme asīti vīthicittāni yathārahaṃ labbhare labbhanti .Rūpe catusaṭṭhi tathā yathārahaṃ labbhare .Arūpe dve cattālīsa yathārahaṃ labbhareti yojanā .Etthaca brahmalokevā upari chakāmāvacara devalokesuvā aniṭṭhārammaṇāni nāma natthi .Tasmā rūpāvacarabhūmiyaṃ catunnaṃ akusalavipākānaṃ labbhamānatāvacanaṃ tattha ṭhatvāvā idha āgantvāvā idha anaṭṭhehi rūpasaddehi samāgacchantānaṃ vasena daṭṭhabbaṃ .Keci pana idha āgatānaṃyeva brahmānaṃ aniṭṭhārammaṇasamāyogo hotīti thāni cattāri rūpabhūmiyaṃ laddhānināma na honti .Tasmā tattha saṭṭhiyeva vīthicittānīti vadanti .Taṃ na yujjati .Idha āgatānaṃyeva uppannānipi brahmattabhāve uppannattā brahmaloke uppannāni icceva vattabbattā .Naca tattha ṭhitāpi idha aniṭṭhāni nagaṇhanti .Dūrepi ārammaṇaṃ gahetuṃ samatthattā brahmānanti . 54. Kāma bhave yathārahaṃ vīthimuttavajjāni asīti vīthicittāni , rūpabhave paṭighadvayaaṭṭhatadārammaṇaghānādiviññāṇachakkavīthimuttakavasena pañcavīsati vajjetvā sesāni āvajjanadvayanavaahetukavipākatepaññāsajavanavasena catusaṭṭhi , arūpe bhave tevīsatikāmāvacaravipākapaṭhamamaggapañcadasarūpāvacarapaṭighadvayaāruppavipākakiriyamanodhātuhasanavasena sattacattālīsa vajjetvā sesāni chabbīsati parittajavanaaṭṭhaāruppajavanasattalokuttarajavanamanodvārāvajjanavasena dvecattālīsa cittāni labbhare upalabbhanti .
Keci
V0.147 pana ‘‘ rūpabhave aniṭṭhārammaṇābhāvato idhāgatānaṃyeva brahmānaṃ akusalavipākasambhavoti tāni parihāpetvā pañcaparittavipākehi saddhiṃ rūpabhave saṭṭhiyeva vīthicittānī ’’ ti vadanti .
Idha pana tattha ṭhatvāpi imaṃ lokaṃ passantānaṃ aniṭṭhārammaṇassa asambhavo na sakkā vattunti tehi saddhiṃyeva tattha catusaṭṭhi vuttāni .
Evañca katvā vuttaṃ dhammānusāraṇiyaṃ ‘‘ yadā brahmāno kāmāvacaraṃ aniṭṭhārammaṇaṃ ālambanti , tadā taṃ sugatiyampi akusalavipākacakkhusotaviññāṇamanodhātusantīraṇānaṃ uppatti sambhavatī ’’ ti .Bhūmivasena vibhāgo bhūmivibhāgo .
Bhūmivibhāgavaṇṇanā niṭṭhitā .
Taṃ taṃ bhūmipariyāpanne sattasantāne uppannānieva taṃtaṃbhūmiyaṃ uppannānīti siddhattā .Iccevan tiādi mahānigamanaṃ .Yathāsambhavan ti taṃ taṃ bhūmipuggaladvārārammaṇesu sambhavānurūpaṃ . 55. Yathāsambhavan ti taṃtaṃdvāresu , taṃtaṃbhavesu vā sambhavānurūpato .
Bhavaṅgena antaritā bhavaṅgantaritā .Yāvatāyukan ti tasmiṃ tasmiṃ bhave bhavanikanti vīthito paṭṭhāya yattakaṃ kālaṃ jīvitasantānaṃ pavattati .Yāvatāyukan ti paṭisandhito paraṃ bhavanikantivasena pavattamanodvārikacittavīthito paṭṭhāya cuticittāvasānaṃ
M0.161 , tato pubbe pavattabhavaṅgāvasānaṃ vā abbocchinnā asati nirodhasamāpattiyanti adhippāyo .
Tattakaṃ kālanti attho .Abbhocchinnā pavattati asati nirodha samāpattiyanti adhippāyo .Iti abhidhammatthavibhāviniyā nāma abhidhammatthasaṅgahavaṇṇanāya
Iti paramatthadīpaniyānāma abhidhammatthasaṅgahassa
Vīthiparicchedavaṇṇanā niṭṭhitā .
Catutthavaṇṇanāya vīthi saṅgahassaParamatthadīpanā niṭṭhitā .