Issues
Select Version
Abhidhammatthasaṅgaho
Abhidhammatthasaṅgaho

Sabbasaṅgaho

Author: 注释—善巧 @ 小僧善巧

42. Atītānāgatapaccuppannādibhedabhinnā te te sabhāgadhammā ekajjhaṃ rāsaṭṭhena khandhā .Tenāha bhagavā –‘‘ tadekajjhaṃ abhisaṃyūhitvā abhisaṅkhipitvā ayaṃ vuccati rūpakkhandho ’’ tyādi ( vibha .2), te panete khandhā bhājanabhojanabyañjanabhattakārakabhuñjakavikappavasena pañceva vuttāti āha ‘‘ rūpakkhandho ’’ tyādiM0.229 .Rūpañhi vedanānissayattā bhājanaṭṭhāniyaṃ , vedanā bhuñjitabbattā bhojanaṭṭhāniyā , saññā vedanāssādalābhahetuttā byañjanaṭṭhāniyā , saṅkhārā abhisaṅkharaṇato bhattakārakaṭṭhāniyā , viññāṇaṃ upabhuñjakattā bhuñjakaṭṭhāniyaṃ .Ettāvatā ca adhippetatthasiddhīti pañceva vuttā .Desanākkamepi idameva kāraṇaṃ yattha bhuñjati , yañca bhuñjati , yena ca bhuñjati , yo ca bhojako , yo ca bhuñjitā , tesaṃ anukkamena dassetukāmattā .
43. UpādānānaṃV0.202 gocarā khandhā upādānakkhandhā , te pana upādānavisayabhāvena gahitā rūpādayo pañcevāti vuttaṃ ‘‘ rūpupādānakkhandho ’’ tyādi .Sabbasabhāgadhammasaṅgahatthaṃ hi sāsavā , anāsavāpi dhammā avisesato ‘‘ pañcakkhandhā ’’ ti desitā .Vipassanābhūmisandassanatthaṃ pana sāsavāva ‘‘ upādānakkhandhā ’’ ti .Yathā panettha vedanādayo sāsavā , anāsavā ca , na evaṃ rūpaṃ , ekantakāmāvacarattā .Sabhāgarāsivasena pana taṃ khandhesu desitaṃ , upādāniyabhāvena , pana rāsivasena ca upādānakkhandhesūti daṭṭhabbaṃ .
44. Āyatanti ettha taṃtaṃdvārārammaṇā cittacetasikā tena tena kiccena ghaṭṭenti vāyamanti , āyabhūte vā te dhamme etāni tanonti vitthārenti , āyataṃ vā saṃsāradukkhaṃ nayanti pavattenti , cakkhuviññāṇādīnaṃ kāraṇabhūtānīti vā āyatanāni . Apica loke nivāsaākarasamosaraṇasañjātiṭṭhānaṃ ‘‘ āyatanan ’’ ti vuccati , tasmā etepi taṃtaṃdvārikānaṃ , taṃtadārammaṇānañca cakkhuviññāṇādīnaṃ nivāsaṭṭhānatāya , tesameva ākiṇṇabhāvena pavattānaṃ ākaraṭṭhānatāya , dvārārammaṇato samosarantānaṃ samosaraṇaṭṭhānatāya , tattheva uppajjantānaṃ sañjātiṭṭhānatāya ca āyatanāni . Tāni pana dvārabhūtāni ajjhattikāyatanāniM0.230 cha , ārammaṇabhūtāni ca bāhirāyatanāni chāti dvādasavidhānīti āha ‘‘ cakkhāyatanan ’’ tyādi . Cakkhu ca taṃ āyatanañcāti cakkhāyatanaṃ . Evaṃ sesesupi . Ettha ajjhattikāyatanesu sanidassanasappaṭighārammaṇattā cakkhāyatanaṃ vibhūtanti taṃ paṭhamaṃ vuttaṃ , tadanantaraṃ anidassanasappaṭighārammaṇāni itarāni , tatthāpi asampattaggāhakasāmaññena cakkhāyatanānantaraṃ sotāyatanaṃ vuttaṃ , itaresu sīghataraṃ ārammaṇaggahaṇasamatthattā ghānāyatanaṃ paṭhamaṃ vuttaṃ . Purato ṭhapitamattassa hi bhojanādikassa gandho vātānusārena ghāne paṭihaññati , tadanantaraṃ pana padesavuttisāmaññena jivhāyatanaṃ vuttaṃ , tato sabbaṭṭhānikaṃ kāyāyatanaṃ , tato pañcannampi gocaraggahaṇasamatthaṃ manāyatanaṃ , yathāvuttānaṃ pana anukkamena tesaṃ tesaṃ ārammaṇāni rūpāyatanādīni vuttāni .
45. Attano sabhāvaṃ dhārentīti dhātuyo . Atha vā yathāsambhavaṃ anekappakāraṃ saṃsāradukkhaṃ vidahanti , bhārahārehi viya ca bhāro sattehi dhīyanti dhāriyanti , avasavattanato dukkhavidhānamattameva cetā , sattehi ca saṃsāradukkhaṃ anuvidhīyati etāhi , tathāvihitañca etāsvevaV0.203 mīyati ṭhapiyati , rasasoṇitādisarīrāvayavadhātuyo viya , haritālamanosilādiselāvayavadhātuyo viya ca ñeyyāvayavabhūtā cāti dhātuyo . Yathāhu – ‘‘ Vidahati vidhānañca , dhīyate ca vidhīyate ; Etāya dhīyate ettha , iti vā dhātusammatā ; Sarīraselāvayava-dhātuyo viya dhātuyo ’’ ti . Tā pana manāyatanaṃ sattaviññāṇadhātuvasena sattadhā bhinditvā avasesehi ekādasāyatanehi saha aṭṭhārasadhātūM0.231 vuttāti āha ‘‘ cakkhudhātū ’’ tyādi . Kamakāraṇaṃ vuttanayena daṭṭhabbaṃ .
46. Ariyakarattā ariyāni , tacchabhāvato saccānīti ariyasaccāni . Imāni hi cattāro paṭipannake , cattāro phalaṭṭheti aṭṭhaariyapuggale sādhenti asati saccappaṭivedhe tesaṃ ariyabhāvānupagamanato , sati ca tasmiṃ ekantena tabbhāvūpagamanato ca . Dukkhasamudayanirodhamaggānameva pana yathākkamaṃ bādhakattaṃ pabhavattaṃ nissaraṇattaṃ niyyānikattaṃ , nāññesaṃ , bādhakādibhāvoyeva ca dukkhādīnaṃ , na abādhakādibhāvo , tasmā aññatthābhāvatatthabyāpitāsaṅkhātena lakkhaṇena etāni tacchāni . Tenāhu porāṇā – ‘‘ Bodhānurūpaṃ cattāro , chindante caturo male ; Khīṇadose ca cattāro , sādhentāriyapuggale . ‘‘ Aññattha bādhakattādi , na hi etehi labbhati ; Nābādhakattametesaṃ , tacchānetānivetato ’’ ti . Ariyānaṃ vā saccāni tehi paṭivijjhitabbattā , ariyassa vā sammāsambuddhassa saccāni tena desitattāti ariyasaccāni . Tāni pana saṃkiliṭṭhāsaṃkiliṭṭhaphalahetuvasena catubbidhānīti āha ‘‘ cattāri ariyasaccānī ’’ tyādi . Tattha kucchitattā , tucchattā ca dukkhaṃ . Kammādipaccayasanniṭṭhāne dukkhuppattinimittatāya samudayo samudeti etasmā dukkhanti katvā , dukkhassaV0.204 samudayo dukkhasamudayo . Dukkhassa anuppādanirodho ettha , etenāti vā dukkhanirodho . Dukkhanirodhaṃ gacchati , paṭipajjanti ca taṃ etāyāti dukkhanirodhagāminipaṭipadā .
46. Ariyakarattā ariyāni , tacchabhāvato saccānīti ariyasaccāni . Imāni hi cattāro paṭipannake , cattāro phalaṭṭheti aṭṭhaariyapuggale sādhenti asati saccappaṭivedhe tesaṃ ariyabhāvānupagamanato , sati ca tasmiṃ ekantena tabbhāvūpagamanato ca . Dukkhasamudayanirodhamaggānameva pana yathākkamaṃ bādhakattaṃ pabhavattaṃ nissaraṇattaṃ niyyānikattaṃ , nāññesaṃ , bādhakādibhāvoyeva ca dukkhādīnaṃ , na abādhakādibhāvo , tasmā aññatthābhāvatatthabyāpitāsaṅkhātena lakkhaṇena etāni tacchāni . Tenāhu porāṇā – ‘‘ Bodhānurūpaṃ cattāro , chindante caturo male ; Khīṇadose ca cattāro , sādhentāriyapuggale . ‘‘ Aññattha bādhakattādi , na hi etehi labbhati ; Nābādhakattametesaṃ , tacchānetānivetato ’’ ti . Ariyānaṃ vā saccāni tehi paṭivijjhitabbattā , ariyassa vā sammāsambuddhassa saccāni tena desitattāti ariyasaccāni . Tāni pana saṃkiliṭṭhāsaṃkiliṭṭhaphalahetuvasena catubbidhānīti āha ‘‘ cattāri ariyasaccānī ’’ tyādi . Tattha kucchitattā , tucchattā ca dukkhaṃ . Kammādipaccayasanniṭṭhāne dukkhuppattinimittatāya samudayo samudeti etasmā dukkhanti katvā , dukkhassaV0.204 samudayo dukkhasamudayo . Dukkhassa anuppādanirodho ettha , etenāti vā dukkhanirodho . Dukkhanirodhaṃ gacchati , paṭipajjanti ca taṃ etāyāti dukkhanirodhagāminipaṭipadā .
49. SesāM0.232 cetasikāti vedanāsaññāhi sesā paññāsa cetasikā . Kasmā pana vedanāsaññā visuṃ katāti ? Vaṭṭadhammesu assādatadupakaraṇabhāvato . Tebhūmakadhammesu hi assādavasappavattā vedanā , asubhe subhādisaññāvipallāsavasena ca tassā tadākārappavattīti tadupakaraṇabhūtā saññā , tasmā saṃsārassa padhānahetutāya etā vinibhujjitvā desitāti . Vuttañhetaṃ ācariyena – ‘‘ Vaṭṭadhammesu assādaṃ , tadassādupasevanaṃ ; Vinibhujja nidassetuṃ , khandhadvayamudāhaṭan ’’ ti .( nāma . pari .649);
50. Nanu ca āyatanadhātūsu nibbānaṃ saṅgahitaṃ , khandhesu kasmā na saṅgahitanti āha ‘‘ bhedābhāvenā ’’ tyādi .Atītādibhedabhinnānañhi rāsaṭṭhena khandhavohāroti nibbānaṃ bhedābhāvato khandhasaṅgahato nissaṭaṃ , vinimuttantyattho .
51. Channaṃ dvārānaṃ , channaṃ ārammaṇānañca bhedena āyatanāni dvādasa bhavanti , channaṃ dvārānaṃ channaṃ ārammaṇānaṃ tadubhayaṃ nissāya uppannānaṃ tattakānameva viññāṇānaṃ pariyāyena kamena dhātuyo aṭṭhārasa bhavanti .
52. Tisso bhūmiyo imassāti tibhūmaṃ , tibhūmaṃyeva tebhūmakaṃ .Vattati ettha kammaṃ , tabbipāko cāti vaṭṭaṃ .Taṇhāti kāmataṇhādivasena tividhā , puna chaḷārammaṇavasena aṭṭhārasavidhā , atītānāgatapaccuppannavasena catupaññāsavidhā , ajjhattikabāhiravasena aṭṭhasatappabhedā taṇhā .Kasmā pana aññesupi dukkhahetūsu santesu taṇhāyeva samudayoti vuttāti ?Padhānakāraṇattā .Kammavicittatāhetubhāvena , hi kammasahāyabhāvūpagamanena ca dukkhavicittatākāraṇattāV0.205 taṇhā dukkhassa visesakāraṇantiM0.233 .Maggo dukkhanirodhagāminipaṭipadānāmena vutto maggo lokuttaro matoti maggoti puna maggaggahaṇaṃ yojetabbaṃ .
53. Maggayuttā aṭṭhaṅgikavinimuttā sesā maggasampayuttā phassādayo phalañceva sasampayuttanti ete catūhi saccehi vinissaṭā viniggatā nippariyāyato , pariyāyato pana aññātāvindriyaniddesepi ‘‘ maggaṅgaṃ maggapariyāpannan ’’ ti ( dha . sa .555) vuttattā phaladhammesu sammādiṭṭhādīnaṃ maggasacce , itaresañca maggaphalasampayuttānaṃ saṅkhāradukkhasāmaññena dukkhasacce saṅgaho sakkā kātuṃ .Evañhi sati saccadesanāyapi sabbasaṅgāhikatā upapannā hoti .Kasmā panete khandhādayo bahū dhammā vuttāti ?Bhagavatāpi tatheva desitattā .Bhagavatāpi kasmā tathā desitāti ?Tividhasattānuggahassa adhippetattā .Nāmarūpatadubhayasammuḷhavasena hi tikkhanābhitikkhamudindriyavasena , saṅkhittamajjhimavitthārarucivasena ca tividhā sattā .Tesu nāmasammuḷhānaṃ khandhaggahaṇaṃ nāmassa tattha catudhā vibhattattā , rūpasammuḷhānaṃ āyatanaggahaṇaṃ rūpassa tattha aḍḍhekādasadhā vibhattattā , ubhayamuḷhānaṃ dhātuggahaṇaṃ ubhayesampi tattha vitthārato vibhattattā , tathā tikkhindriyānaṃ , saṅkhittarucikānañca khandhāggahaṇantyādi yojetabbaṃ .Taṃ panetaṃ tividhampi pavattinivattitadubhayahetuvasena diṭṭhameva upakārāvahaṃ .No aññathāti saccaggahaṇanti daṭṭhabbaṃ .