Rāgādiassādanakālesūti rāgādīnaṃ assādanakālesu .
‘‘ Rāgadiṭṭhisampayuttāyā ’’ ti ettha rāgasampayuttāya tāva avijjāya yojanā hotu rāgassa assādanabhāvato , diṭṭhisampayuttāya pana kathanti āha ‘‘ tadavippayuttā ca diṭṭhī … pe … veditabbā ’’ ti .
Taṃsampayuttasaṅkhārassāti rāgādisampayuttasaṅkhārassa .Avijjārammaṇāditan ti avijjāya ārammaṇāditaṃ .Ādi -saddena ārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayapakatūpanissaye , anantarādike ca paccaye saṅgaṇhāti .
Anavijjārammaṇassāti na avijjārammaṇassa avijjaṃ anārabbha pavattassa .Ārammaṇādhipatianantarādipaccayavacanesūti ārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayapaccayavacanesu avuttassa anavijjārammaṇassa , anantarādipaccayavacanesu avuttassa paṭhamajavanassa , dvīsupi vuttassa avijjārammaṇassa dutiyādijavanassāti yojetabbaṃ .Anantarapaccayalābhino anantarādinā , sahajātassa hetuādinā , asahajātassa upanissayādinā saṅkhārassa avijjā paccayo hotīti ayamattho ‘‘ yaṃ kiñcī ’’ tiādinā dassitoti veditabbaṃ .
Yathāphassan ti sukhavedanīyādicakkhusamphassāditaṃtaṃphassānurūpanti vuttaṃ hotīti dassento ‘‘ sukhavedanīyan ’’ tiādiṃ vatvā ‘‘ vedanāvavatthānato ’’ ti padassa atthaṃ dassetuṃ ‘‘ samānesū ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha samānesūti avisiṭṭhesu .Phassavasenāti sukhavedanīyādiphassavasena .Vipariyāyābhāvatoti byattayābhāvato .Na hi kadāci sukhavedanīyaṃ phassaṃ paṭicca dukkhavedanā , dukkhādivedanīyaṃ vā phassaṃ paṭicca sukhavedanā uppajjati .Sukhādicakkhusamphassajādīnan ti sukhādīnaṃ , cakkhusamphassajādīnañca vedanānaṃ .Oḷārikasukhumādīti ādi -saddena hīnapaṇītādisaṅgaho daṭṭhabbo .Tattha yaṃ upādāya yā vedanā ‘‘ oḷārikā , hīnā ’’ ti vā vuccati , na taṃyeva upādāya tassā kadācipi sukhumatā paṇītatā vā atthīti vuttaṃ ‘‘ oḷārikasukhumādisaṅkarābhāvato ’’ ti .
Yathāvuttasamphassassāti sukhavedanīyādiphassassa .Sukhavedanīyaphassatoyeva sukhavedanā , na itaraphassato .Sukhavedanīyaphassato sukhavedanāva , na itaravedanā .Tathā sesesupīti ubhayapadaniyamavasena yathāphassaṃ vedanāvavatthānaṃ , yathāvedanaṃ phassavavatthānanti padadvayena kāraṇantarāsammissatā phalassa , phalantarāsammissatā
M0.109 ca kāraṇassa dassitā paṭhamapakkhe asaṃkiṇṇatāvavatthānanti katvā .Dutiyapakkhe pana paccayabhedabhinnena kāraṇavisesena phalaviseso , phalavisesena ca kāraṇaviseso nicchīyatīti ayamattho dassito sanniṭṭhānaṃ vavatthānanti katvā .Purimasmiñca pakkhe dhammānaṃ asaṅkarato vavatthānaṃ vuttaṃ , dutiyasmiñca yathāvavatthitabhāvajānananti ayametesaṃ viseso .Utuādayoti ādi -saddena cittavisamācārā pittavātādayopi saṅgayhanti .Ekasmiṃ dose kupite itarepi khobhaṃ gacchanti .Santesupi tesu semhapaṭikārena rogavūpasamato semho pākaṭoti attho .
‘‘ Bhavo ’’ ti vuttānaṃ saṅkhārānaṃ kāraṇassa pakāraṇaṃ , kāraṇameva vā taṇhāti āha ‘‘ taṇhāya saṅkhārakāraṇabhāvassa vuttattā ’’ ti .
Tassāpīti taṇhāyapi .Taṇhā hi kāmāsavo bhavāsavo ca .
Kāmāsavabhavāsavā kāmupādānaṃ , diṭṭhāsavo itarupādānanti āha ‘‘ caturupādānabhūtā
V0.106 kāmabhavadiṭṭhāsavā ’’ ti .Te ca ‘‘ upādānapaccayā bhavo ’’ ti vacanato upādānañca ,‘‘ taṇhāpaccayā upādānan ’’ ti vacanato taṇhā ca saṅkhārassa kāraṇanti pākaṭā .Anassādanīyesu anekādīnavavokiṇṇesu saṅkhāresu assādānupassanā avijjāya vinā na hotīti dassento āha ‘‘ assādānupassino … pe … dassitā hotī ’’ ti .
Khīṇāsavassa saṅkhārābhāvatoti byatirekenapi avijjāya saṅkhārakāraṇabhāvaṃ vibhāveti .Ekantena hi khīṇāsavova viddasu .Etena bālānaṃ eva sambhavato avijjāya asādhāraṇatā vuttāti dasseti .Vatthārammaṇādīni hi itaresampi sādhāraṇāni .
Vatthārammaṇataṇhupādānādīni viya avijjāpi puññābhisaṅkhārādīnaṃ sādhāraṇakāraṇanti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘ puññabhavādī ’’ tiādi .Tattha ādi -saddena apuññāneñjabhavā gahetabbā .Puññabhavoti puññābhisaṅkhārahetuko upapattibhavo .Esa nayo sesesu .Ettha ca kiccakaraṇaṭṭhānabhedena kiccavatī avijjā bhinditvā dassitā .Na hi yadavatthā avijjā puññābhisaṅkhārānaṃ upanissayo , tadavatthā eva itaresaṃ upanissayoti sakkā viññātuṃ .Ettha ca bhavādīnavappaṭicchādanan ti atthato puññābhisaṅkhārādīnaṃ taṃtaṃbhavasaṅkhātadukkhahetusabhāvānabhisamayanimittatā .
Ṭhānan ti
M0.110 dharamānatā adhippetāti vuttaṃ ‘‘ ṭhānaviruddhoti atthitāviruddho ’’ ti .Ṭhānāviruddhā cakkhurūpādayo .‘‘ Purimacittañhī ’’ tiādinā ṭhānaviruddho ca udāhaṭoti āha ‘‘ na idaṃ ekantikaṃ siyā ’’ ti .‘‘ Cakkhurūpādayo ’’ tiādinā hi parato ṭhānāviruddhā udāharīyantīti .
Purimasippādisikkhā hi pacchā pavattamānasippādikiriyānaṃ samodhānāsambhavā ṭhānavirodhoti yathāvuttamatthaṃ samatthetuṃ ‘‘ na ca sippādīnan ’’ tiādi vuttaṃ .Tattha tan ti paṭisandhiādiṭhānaṃ .Idhāti ṭhānasabhāvakiccādiggahaṇe .Ādi -saddena ārammaṇabhūmisantānādiviruddhā gahetabbā , te ca anulomato gotrabhussa , gotrabhuto maggassa liṅgaparivattanādivasena ca pavattiyaṃ veditabbā .
Namanaruppanavirodhā sabhāvaviruddho paccayoti yojanā .Tattha namanaruppanan ti arūparūpabhāvameva dasseti .Kammaṃ cetanāsabhāvaṃ , rūpaṃ ruppanasabhāvanti sabhāvaviruddhaṃ .
Madhurambilarasādīti khīraṃ madhurarasaṃ pittupasamanaṃ madhuravipākasabhāvaṃ , dadhi ambilarasaṃ pittabrūhanaṃ kaṭukavipākasabhāvanti ato sabhāvavirodhā .
Avī
V0.107 nāma eḷakā , tā pana yebhuyyena rattalomakā hontīti vuttaṃ ‘‘ rattā eḷakā ’’ ti .Vipākānampi paccayabhāvato , avipākānampi paccayuppannabhāvato na vipākadhammavipākāpekkhā paccayapaccayuppannatāti vuttaṃ ‘‘ vipākāyeva te ca nā ’’ ti .Tenāha ‘‘ tasmā ’’ tiādi .Tadavipākānan ti tassā avijjāya avipākabhūtānaṃ .Na na yujjati yujjati eva paccayuppannatāmattassa adhippetattā .
Pubbāpariyavavatthānan ti kāyapavattigatijātiādīnaṃ yathārahaṃ pubbāparabhāvena pavatti , sā pana kenaci akaṭā akaṭavidhā paṭiniyatasabhāvāti dassetuṃ niyativādinā vuttanidassanaṃ āharanto ‘‘ acchejjasuttāvutābhejjamaṇīnaṃ viyā ’’ ti āha .Dutiyavikappe saṅgatīti adhiccasamuppādo yādicchikatā , yaṃ sandhāya ‘‘ yadicchāya pavattanaṃ nivattanaṃ yadicchāyā ’’ tiādi vuccati .
Bhāvoti dhammānaṃ sabhāvasiddhitā , yaṃ sandhāya vadanti ‘‘ kaṇṭakassa koṭitikhiṇabhāvaṃ , kapiṭṭhaphalassa vaṭṭabhāvaṃ , migapakkhīnaṃ vā vicittavaṇṇasaṇṭhānāditaṃ ko abhisaṅkharoti , kevalaṃ sabhāvasiddhovāyaṃ viseso ’’ ti .Tenāha ‘‘ sabbe sattā , sabbe pāṇā
M0.111 , sabbe bhūtā , sabbe jīvā avasā abalā avīriyā niyatisaṅgatibhāvapariṇatā ’’ ti ( dī . ni .1.168).Etehi vikappanehīti cutiādīsu sammūḷhatāya ‘‘ satto maratī ’’ tiādivikappanehi kāraṇabhūtehi .Akusalaṃ cittaṃ katvāti ayonisomanasikāraparibrūhanena cittaṃ akusalaṃ katvā .
Suttādidhamman ti suttageyyādipariyattidhammaṃ .Pariyattidhammañhi sammadeva jānanto paṭipattidhammaṃ paripūretvā paṭivedhadhamme patiṭṭhahati .
Tan ti taṃ jānanaṃ , nibbānābhisamayoti attho .