Pa-kāro hīti upasaggapadaṃ dasseti .So ‘‘ pavibhattesu dhammesu , yaṃ seṭṭhaṃ tadupāgamuntiādīsu viya nānappakāratthaṃ dīpeti .Nanu pakārehi vibhattā pavibhattāti pa-iti upasaggo pakāratthameva dīpeti , na nānappakāratthanti ?Na , tesaṃ pakārānaṃ nānāvidhabhāvato .Atthato hi āpannaṃ nānāvidhabhāvaṃ dassetuṃ nānā-saddo vuttoti .Tattha ekassapi dhammassa hetuādīhi anekapaccayabhāvato ca ekekassa paccayassa anekadhammabhāvato ca nānappakārapaccayatā veditabbā .
Goṭṭhāti vajā .Paṭṭhitagāvoti gatagāvo .Āgataṭṭhānasmin ti mahāsīhanādasuttaṃ vadati .Pavattagamanattā etthāti vacanaseso .
Atha vā gacchati etthāti gamanaṃ , sabbaññutaññāṇassa nissaṅgavasena pavattassa gamanattā gamanadesabhāvato ekekaṃ paṭṭhānaṃ nāmāti attho .
Tattha aññehi gatimantehi atisayayuttassa gatimato gamanaṭṭhānabhāvadassanatthaṃ ‘‘ sabbaññutaññāṇassā ’’ ti vuttaṃ .Tassa mahāvegassa purisassa papātaṭṭhānaṃ viya dhammasaṅgaṇīādīnaṃ sāsaṅgagamanaṭṭhānabhāvaṃ imassa ca mahāpatho viya nirāsaṅgagamanaṭṭhānabhāvaṃ dassento atisayayuttagamanaṭṭhānabhāvo paṭṭhānanāmalābhassa kāraṇanti dasseti .
Tikānan ti tikavasena vuttadhammānaṃ .
Tena samantasaddo tikādichachapaṭṭhānavisesanaṃ hoti , na catuvīsativisesanaṃ , tasmā samantato paṭṭhānāni tāni catuvīsatīti katvā ‘‘ catuvīsatisamantapaṭṭhānānī ’’ ti vuttaṃ .Samantato vā dhammānulomāditikādipaṭiccavārādipaccayānulomādihetumūlakādippakārehi pavattāni paṭṭhānāni samantapaṭṭhānāni , anūnehi nayehi pavattānīti vuttaṃ hoti .Tāni pana catuvīsati honti .Tenevāha ‘‘ imesaṃ catuvīsatiyā khuddakapaṭṭhānasaṅkhātānaṃ samantapaṭṭhānānaṃ samodhānavasenā ’’ ti .
Etenapi so eva doso āpajjatīti punāha ‘‘ hetubhāvena paccayoti vuttaṃ hotī ’’ ti .Tena idha hetu-saddena dhammaggahaṇaṃ na kataṃ , atha kho dhammasattiviseso gahitoti dasseti .Tassa hi paccayasaddassa ca samānādhikaraṇataṃ sandhāya ‘‘ hetu ca so paccayo cā ’’ ti ,‘‘ hetu hutvā paccayo ’’ ti ca vuttaṃ .Evañca katvā parato pāḷiyaṃ ‘‘ hetū hetusampayutta … pe … hetupaccayena paccayo ’’ tiādinā ( paṭṭhā .1.1.1) tena
M0.168 tena hetubhāvādiupakārena tassa tassa dhammassa upakārattaṃ vuttaṃ .Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ yo hi dhammo yaṃ dhammaṃ appaccakkhāya tiṭṭhati vā uppajjati vā , so tassa paccayo ’’ ti ‘‘ mūlaṭṭhena upakārako dhammo hetupaccayo ’’ ticcevamādinā dhammappadhānaniddesena dhammato aññā dhammasatti nāma natthīti dhammeheva dhammasattivibhāvanaṃ katanti daṭṭhabbaṃ .Etīti etassa attho vattatīti , tañca uppattiṭṭhitīnaṃ sādhāraṇavacanaṃ .
Tenevāha –‘‘ tiṭṭhati vā uppajjati vā ’’ ti .Koci hi paccayo ṭhitiyā eva hoti yathā pacchājātapaccayo , koci uppattiyāyeva yathā anantarādayo , koci ubhayassa yathā hetuādayoti .
603. Paṭhamataran ti paccayuppannato puretaraṃ .Ayañhi purejātapaccayo rūpadhammavaseneva labbhati .Paccayuppanno ca arūpadhammāyeva .Tenāha ‘‘ vattamānabhāvena upakārako ’’ ti .Nissayārammaṇākārādīhi visiṭṭhā purejātabhāvena vinā upakārakabhāvaṃ agacchantānaṃ vatthārammaṇānaṃ purejātākārena upakārakatā purejātapaccayatā .
Lakkhaṇārammaṇūpanijjhānabhūtānaṃ vitakkādīnaṃ vitakkanādivasena ārammaṇaṃ upagantvā nijjhānaṃ pekkhanaṃ , cintanaṃ vā vitakkādīnaṃyeva sādhāraṇo byāpāro upanijjhāyanaṭṭho .Ṭhapetvā sukhadukkhavedanādvayan ti sukhindriyadukkhindriyadvayaṃ ṭhapetvāti adhippāyo .‘‘ Sabbānipī ’’ ti vatvā ‘‘ sattajhānaṅgānī ’’ ti vacanena ajhānaṅgānaṃ upekkhācittekaggatānaṃ nivattanaṃ katanti daṭṭhabbaṃ .Yadi evaṃ ‘‘ satta jhānaṅgānī ’’ ti eteneva siddhe ‘‘ ṭhapetvā sukhadukkhavedanādvayan ’’ ti kasmā vuttaṃ ?Vedanābhedesu pañcasu sukhadukkhadvayassa ekantena ajhānaṅgattadassanatthaṃ jhānaṅgaṭṭhāne niddiṭṭhattā .Satipi vā jhānaṅgavohāre vedanābhedadvayassa ekantena jhānapaccayattābhāvadassanatthaṃ .Upekkhācittekaggatānaṃ pana yadipi jhānapaccayattābhāvo atthi , jhānapaccayabhāvo pana na natthīti ‘‘ sabbānipi satta jhānaṅgānī ’’ ti ettha gahaṇaṃ
M0.174 kataṃ .Tattha ‘‘ sabbānipī ’’ ti vacanaṃ sabbakusalādibhedasaṅgaṇhanatthaṃ , na pana sabbacittuppādagatasaṅgaṇhanatthanti daṭṭhabbaṃ .Ete pana dvepi jhānamaggapaccayā ahetukacittesu na labbhantīti idaṃ ahetukacittesu na labbhanti , na sahetukacittesūti sahetukacittesu alābhābhāvadassanatthaṃ vuttaṃ , na ahetukacittesu lābhābhāvadassanatthanti .Evaṃ atthe gayhamāne ahetukacittesu katthaci kassaci lābho na vāritoti ettakameva viññāyeyya , na savitakkāhetukacittesu jhānapaccayasseva alābhābhāvadassanatthaṃ katanti .Ahetukacittesu vā lābhābhāvadassanatthe pana imasmiṃ vacane savitakkāhetukacittesu jhānapaccayassa lābhābhāvo āpajjati , tasmā yena alābhena dhammasaṅgaṇiyaṃ manodhātuādīnaṃ saṅgahasuññatavāresu jhānaṃ na uddhaṭaṃ
V0.184 , taṃ alābhaṃ sandhāya esa jhānapaccayassapi ahetukacittesu alābho vuttoti veditabbo .Yathā hi sahetukesu vitakkādīnaṃ sahajāte saṃkaḍḍhitvā ekattagatabhāvakaraṇaṃ upanijjhāyanabyāpāro balavā , na tathā ahetukacittesu hoti .Imasmiṃ pana pakaraṇe dubbalampi upanijjhāyanaṃ yadipi kiñcimattampi atthi , tena upakārakatā hotīti savitakkāhetukacittesupi jhānapaccayo vuttova , tasmā ye evaṃ paṭhanti ‘‘ na ete pana dvepi jhānamaggapaccayā yathāsaṅkhyaṃ dvipañcaviññāṇaahetukacittesu labbhantī ’’ ti , tesaṃ so pāṭho sundarataro , imassa pakaraṇassāyaṃ atthavaṇṇanā , na dhammasaṅgaṇiyāti .Samaṃ pakārehi yuttatāya ekībhāvopagamena viya upakārakatā sampayuttapaccayatā .
Yuttānampi sataṃ vippayuttabhāvena nānattūpagamena upakārakatā vippayuttapaccayatā .
Ārammaṇe phusanādivasena vattamānānaṃ phassādīnaṃ anekesaṃ sahabhāvo natthīti ekasmiṃ phassādisamudāye sati dutiyo na hoti , asati pana hoti , tena natthibhāvena upakārakatā natthipaccayatā .Satipi purimataracittānaṃ natthibhāve na tāni natthibhāvena upakārakāni , anantarameva pana attano atthibhāvena pavattiokāsaṃ alabhamānānaṃ natthibhāvena pavattiokāsaṃ dadamānaṃ viya upakārakaṃ hotīti ‘‘ pavattiokāsadānena upakārakatā ’’ ti āha .Ettha ca abhāvamattena upakārakatā okāsadānaṃ natthipaccayatā , sabhāvāvigamena appavattamānānaṃ
V0.185 sabhāvavigamena upakārakatā vigatapaccayatā , natthitā ca nirodhānantarasuññatā , vigatatā nirodhappattatā , ayametesaṃ viseso , tathā atthitāya sasabhāvato upakārakatā atthipaccayatā , sabhāvāvigamena nirodhassa appattiyā upakārakatā avigatapaccayatāti paccayabhāvaviseso dhammāvisesepi veditabbo .Dhammānañhi sattivisesaṃ sabbaṃ yāthāvato abhisambujjhitvā tathāgatena catuvīsatipaccayavisesā vuttāti bhagavati saddhāya ‘‘ evaṃvisesā ete dhammā ’’ ti sutamayañāṇaṃ uppādetvā cintābhāvanāmayehi tadabhisamayāya yogo kātabbo .