Na olokenti payojanābhāvato .
Viparītā ‘‘ na kammāvaraṇena samannāgatā ’’ tiādinā nayena vuttā .
334. Silokaṃ
P2.303 anukassāmītiM2.239 ettha siloko nāma pādasamudayo , isīhi vuccamānā gāthātipi vuccati .Pādova niyatavaṇṇānupubbikānaṃ padānaṃ samūho , taṃ silokaṃ anukassāmi pavattayissāmīti atthoti āha ‘‘ akkhara … pe … pavattayissāmī ’’ ti .Yatthāti adhikaraṇe bhummaṃ .Āmeḍitalopenāyaṃ niddesoti āha ‘‘ yesu yesu ṭhānesū ’’ ti .Bhummāti bhūmipaṭibaddhanivāsā .Taṃ taṃ nissitā taṃ taṃ ṭhānaṃ nissitavanto nissāya vasamānā , tehi saddhiṃ silokaṃ anukassāmīti adhippāyo .
‘‘ Ye sitā girigabbharan ’’ ti iminā tesaṃ vivekavāsaṃ dasseti ,‘‘ pahitattā samāhitā ’’ ti iminā bhāvanābhiyogaṃ .
Bahujanā pañcasatasaṅkhyattā .
Paṭipakkhābhibhavanato , tejussadatāya ca sīhā viya pavivittatāya nilīnā .Ekattan ti ekībhāvaṃ .
Odātacittā hutvā suddhāti arahattamaggādhigamena pariyodātacittā hutvā suddhā , na kevalaṃ sarīrasuddhiyāva .
Vippasannāti ariyamaggappasādena visesato pasannā .Cittassa āvilabhāvakarānaṃ kilesānaṃ abhāvena anāvilā .
Bhikkhū jānitvāti bhinnakilese bhikkhū ‘‘ ime dibbacakkhunā ete devakāye passantīti jānitvā .
Savanante jātattāti dhammassavanapariyosāne ariyajātiyā jātattā .
Idaṃ sabban ti idaṃ ‘‘ bhiyyo pañcasate ’’ tiādikaṃ sabbaṃ .
Tadatthāya vīriyaṃ kariṃsūti dibbacakkhuñāṇābhinīhāravasena vīriyaṃ ussāhaṃ akaṃsu .
Tenāha ‘‘ na taṃ tehī ’’ tiādi .
Sattarin ti ta-kārassa ra-kārādesaṃ katvā vuttaṃ , sattatinti attho .‘‘ Sahassan ’’ ti pana anuvattati , sattatiyogena bahuvacanaṃ .Tenāha ‘‘ eke sahassaṃ .
Eke sattatisahassānī ’’ ti .
Anantan ti antarahitaṃ , taṃ pana ativiya mahantaṃ nāma hotīti āha ‘‘ vipulan ’’ ti .
Avekkhitvāti
P2.304V2.222 ñāṇacakkhunā visuṃ visuṃ avekkhitvā ‘‘ vavatthitvānā ’’ tipi paṭhanti , so evattho .Taṃ avekkhanaṃ nicchayakaraṇaṃ hotīti āha ‘‘ vavatthapetvā ’’ ti .Pubbe vuttagāthāsu tatiyagāthāya pacchimaddhaṃ , catutthagāthāya purimaddhañca sandhāyāha ‘‘ pubbe vuttagāthamevā ’’ ti .
Vijānanampi
M2.240 dassanaṃ evāti āha ‘‘ passatha olokethā ’’ ti .Vācāyatapavattitabhāvato ‘‘ anupaṭipāṭiyāva kittayissāmī ’’ ti vadati . 336. Kāmaṃ pācīnadisaṃ pasāsati , tathāpi catūsupi disāsu saparivāradīpesu catūsupi mahādīpesu gandhabbānaṃ jeṭṭhako , kathaṃ ?
337. Tesaṃ mahārājānaṃ dāsāti yojanā .Māyāya yuttā , tasmā māyāvino .Vañcanaṃ etesu atthi , vañcane vā niyuttāti vañcanikā .Kerāṭiyasāṭheyyenāti nihīnasaṭhena kammena .
Māyā etesaṃ atthīti
M2.241 māyā , te ca paresaṃ vañcanatthaṃ yena māyākaraṇena ‘‘ māyā ’’ ti vuttā , taṃ dassento ‘‘ māyākārakā ’’ ti āha .Ettakā dāsāti ettakā kuṭeṇḍuādikā nighaṇḍupariyosānā aṭṭhamahārājānaṃ dāsā .
Devarājānoti devā hutvā taṃtaṃdevakāyassa rājāno .
Citto ca seno ca cittaseno cāti tayo ete devaputtā pāḷiyaṃ ekasesanayena vuttāti āha ‘‘ citto cā ’’ tiādi .
Bhikkhusaṅgho samito sannipatito etthāti bhikkhusaṅghasamiti , imaṃ vanaṃ .
338. Nāgasadahavāsikāti nāgasadahanivāsino .Tattheko kira nāgarājā , cirakālaṃ vasato tassa parisā mahatī paramparāgatā atthi , taṃ sandhāyāha ‘‘ tacchakanāgaparisāyā ’’ ti .
Yamunavāsinoti yamunāyaṃ vasanakanāgā .
Nāgavohārenāti hatthināgavohārena .
Vuttappakāreti kambalassatare ṭhapetvā itare vuttappakāranāgā .Lobhābhibhūtāti āhāralobhena abhibhūtā .
Dibbānubhāvatāti dibbānubhāvato , dibbānubhāvahetu vā dibbā .
‘‘ Citrasupaṇṇā ’’ ti nāmaṃ vicitrasundarapattavantatāya .
Upavhayantāti
P2.306 upecca kathentā .Kākolūkaahinakulādayo viya aññamaññaṃ jātisamudāgataverāpi samānā mittā viya … pe … haṭṭhatuṭṭhacittā aññamaññasminti adhippāyo .Buddhaṃyeva te saraṇaṃ gatā ‘‘ buddhānubhāveneva mayaṃ aññamaññasmiṃ mettiṃ paṭilabhimhā ’’ ti .
339. Bhātaroti methunabhātaro .Tenāha ‘‘ sujāya asurakaññāya kāraṇā ’’ ti .
Tesūti
V2.224 asuresu .Kālakañcāti evaṃ nāmā .Mahābhismāti bhiṃsanakamahāsarīrā .Abhabbāti sammattaniyāmaṃ okkamituṃ na bhabbā acchandikattā tādisassa chandasseva abhāvato .
Balino
M2.242 mahāasurassa abbhatītattā tassa putte eva kittento bhagavā ‘‘ satañca baliputtānan ’’ ti ādimāha .So kira sukhumaṃ attabhāvaṃ māpetvā upagacchi .Sūriyassūpanisā , nakkhattanissitāti etthāpi eseva nayo .
Eteti tesu eva ‘‘ ariṭṭhakā , rojā ’’ ti ca vuttadevesu ekacce , umāpupphanibhāsino
V2.225 vaṇṇato umāpupphasadisāti evamattho gahetabbo , aññathā ekādasa devakāyā siyuṃ .Daseteti ete sukkādayo pajjunnapariyosānā dasa devakāyā , te devanikāyabhedena dasadhā āgatā .
Nāmanvayenāti
P2.308 nāmānugamena ‘‘ āpodevatā ’’ tiādināmasabhāgena .Tenevāha ‘‘ nāmabhāgena nāmakoṭṭhāsenā ’’ ti .Sabbā devatāti dasasahassilokadhātūsu sabbāpi devatā .Niddisati taṃtaṃnāmasabhāgena ekajjhaṃ katvā .
Kāḷakabhāvā saṃkilesadhammā , sabbaso tadabhāvato kāḷakabhāvātītaṃ dasabalaṃ .Lañcanābhāvena vā asitātigo kāḷakabhāvātītāya siriyā cando , tādisaṃ candaṃ viya siriyā virocamānaṃ .
341. Eko brahmāti sagāthakavagge ( saṃ . ni .1.98) āgato subrahmadevaputto .
Brahmaloke nibbattitvā heṭṭhimesu patiṭṭhitā ariyabrahmāno , na
M2.244 suddhāvāsabrahmāno .Tissamahābrahmā puthujjano , yo aparabhāge manussesu nibbattitvā moggaliputtatissatthero jāto .
Sahassaṃ
V2.226 brahmalokānan ti brahmaloko etesanti brahmalokā , brahmāno , tesaṃ brahmalokānaṃ sahassaṃ sattalokapariyāyo cāyaṃ lokasaddoti āha ‘‘ mahābrahmānaṃ sahassaṃ āgatan ’’ ti .Anantaragāthāyaṃ ‘‘ āgatā ’’ ti vuttapadameva atthavasena vadati .Yatthāti yasmiṃ brahmasahasse .Aññe brahmeti tadaññe brahmāno .Abhibhavitvā tiṭṭhati vaṇṇena , yasasā āyunā ca .
Issarāti teneva vasapavattanena sesabrahmānaṃ adhipatino .
342. Kāḷakadhammasamannāgato kāḷakassa pāpimassa mārassa bālabhāvaṃ passatha , yo attano avisaye niratthakaṃ parakkamituṃ vāyamati .
Vītarāgabhāvāvahassa dhammassavanassa antarāyakaraṇena
P2.309 avītarāgā rāgena baddhā eva nāma hontīti vuttaṃ ‘‘ rāgena baddhaṃ hotū ’’ ti .Bhayānakaṃ sarañca katvāti bheravaṃ mahantaṃ saddaṃ samuṭṭhapetvā .
Idāni taṃ saddaṃ upamāya dassento ‘‘ yathā ’’ ti ādimāha .
Kañcīti tasmiṃ samāgame kañci devataṃ , mānusakaṃ vā attano vase vattetuṃ asakkonto asayaṃvase sayañca na attano vase ṭhito .Tenāha ‘‘ asayaṃvasī ’’ tiādi .
343.‘‘ Vītarāgehī ’’ ti desanāsīsametaṃ .Sabbāyapi hi tattha samāgataparisāya mārasenā apakkantāva .
Nesaṃ lomampi iñjayuṃ tesaṃ lomamattampi na cālesuṃ , kuto antarāyakaraṇaṃ .Iti yattakā tattha visesaṃ adhigacchiṃsu , tesaṃ sabbesampi antarāyākaraṇavasena attho vibhāvetabbo , vītarāgaggahaṇena vā sarāgavītarāgavibhāvino ca tattha saṅgahitāti veditabbaṃ .
Māro imaṃ gāthaṃ abhāsi acchariyabbhutacittajāto .Kathañhi nāma tāva ghorataraṃ mahatiṃ vibhiṃsakaṃ mayi karontepi sabbe pime nibbikārā samāhitā eva .Kasmā ?Vijitāvino ime uttamapurisāti .
Tenāha ‘‘ sabbe ’’ tiādi .Yādiso ariyānaṃ dhammanissito
M2.245 pamodo , na kadāci tādiso anariyānaṃ hotīti ‘‘ sāsane bhūtehi ariyehi ’’ iccetaṃ vuttaṃ .Vi-saddena vinā kevalopi suta-saddo vikhyātatthavacano hoti ‘‘ sutadhammassā ’’ tiādīsu ( mahāva .5; udā .11) viyāti āha ‘‘ jane vissutā ’’ ti .
Dūreti
V2.227 dūre padese .Daharassa antarāyaṃ pariharantī ‘‘ na sakkā bhante sakalaṃ kāyaṃ dassetun ’’ ti avocāti .