Bodhisattaabhinivesavaṇṇanā
57. Kāmaṃ
M2.48 bhagavā buddho hutvā sattasattāhāni tattheva vasi , sabbapaṭhamaṃ pana visākhapuṇṇamaṃV2.43 sandhāya ‘‘ ekarattivāsaṃ upagatassā ’’ ti vuttaṃ .Rahogatassāti raho janavivittaṃ ṭhānaṃ upagatassa , tena gaṇasaṅgaṇikābhāvena mahāsattassa kāyavivekamāha .
Paṭisallīnassāti
P2.62 nānārammaṇacārato cittassa nivattiyā pati sammadeva nilīnassa tattha avisaṭacittassa , tena cittasaṅgaṇikābhāvenassa pubbabhāgiyaṃ cittavivekamāha .Dukkhan ti jātiādimūlakaṃ dukkhaṃ .
Kāmaṃ cutūpapātāpi jātimaraṇāni eva , maraṇajātiyova ‘‘ jāyati mīyatī ’’ ti pana vatvā ‘‘ cavati upapajjatī ’’ ti vacanaṃ na ekabhavapariyāpannānaṃ nesaṃ gahaṇaṃ , atha kho nānābhavapariyāpannānaṃ ekajjhaṃ gahaṇanti dassento āha ‘‘ idaṃ dvayaṃ … pe … vuttan ’’ ti .
Kasmā pana lokassa kicchāpattiparivitakkane ‘‘ jarāmaraṇassā ’’ ti jarāmaraṇavasena niyamanaṃ katanti āha ‘‘ yasmā ’’ tiādi .
Jarāmaraṇameva upaṭṭhāti āditoti adhippāyo .
Abhiniviṭṭhassāti āraddhassa .
Paṭiccasamuppādamukhena vipassanārambhe tassa jarāmaraṇato paṭṭhāya abhiniveso aggato yāva mūlaṃ otaraṇaṃ viyāti āha ‘‘ bhavaggato otarantassa viyā ’’ ti .
Upāyamanasikārāti upāyena manasikaraṇato manasikārassa pavattanato .
Idāni taṃ upāyamanasikārapariyāyaṃ yonisomanasikāraṃ sarūpato , pavattiākārato ca dassetuṃ ‘‘ aniccādīni hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Yonisomanasikāro nāma hotīti yāthāvato manasikārabhāvato .
Aniccādīnīti ādi -saddena dukkhānattaasubhādīnaṃ gahaṇaṃ .
Ayan ti ‘‘ etadahosī ’’ ti evaṃ vutto ‘‘ kimhi nu kho satī ’’ tiādinayappavatto manasikāro .
Tesaṃ aññataroti tesu aniccādimanasikāresu aññataro eko .
Ko pana soti ?
Aniccamanasikārova , tattha kāraṇamāha ‘‘ udayabbayānupassanāvasena pavattattā ’’ ti .
Yañhi uppajjati ceva cavati ca , taṃ aniccaṃ udayavayaparicchinnattā addhuvanti katvā .
Tassa pana tabbhāvadassanaṃ yāthāvamanasikāratāya yonisomanasikāro
P2.63 .Ito yonisomanasikārāti hetumhi nissakkavacananti tassa iminā ‘‘ upāyamanasikārenā ’’ ti hetumhi karaṇavacanena atthamāha .
Samāgamo ahosīti
M2.49 yāthāvato paṭivijjhanavasena saṅgamo ahosi .Kiṃ pana tan ti kiṃ pana taṃ jarāmaraṇakāraṇanti āha ‘‘ jātī ’’ ti .
‘‘ Jātiyā kho ’’ tiādīsu ayaṃ saṅkhepattho – kimhi nu kho sati jarāmaraṇaṃ hoti , kiṃ paccayā jarāmaraṇan ’’ ti jarāmaraṇakāraṇaṃ pariggaṇhantassa bodhisattassa ‘‘ yasmiṃ sati yaṃ hoti , asati ca na hoti , taṃ tassa kāraṇan ’’ ti evaṃ abyabhicārikāraṇapariggaṇhane ‘‘ jātiyā kho sati jarāmaraṇaṃ hoti , jātipaccayā jarāmaraṇan ’’ ti yā jarāmaraṇassa kāraṇapariggāhikā paññā uppajjati , tāya uppajjantiyā samāgamo ahosīti .
Sabbapadānīti ‘‘ kimhi nu kho sati jāti hotī ’’ tiādinā āgatāni jātiādīni viññāṇapariyosānāni nava padāni .
Dvādasapadike
V2.44 paṭiccasamuppāde idha yāni dve padāni aggahitāni , tesaṃ aggahaṇe kāraṇaṃ pucchitvā vissajjetukāmo tesaṃ gahetabbākāraṃ tāva dassento ‘‘ ettha panā ’’ tiādimāha .Paccakkhabhūtaṃ paccuppannabhavaṃ paṭhamaṃ gahetvā tadanantaraṃ anāgataṃ ‘‘ dutiyan ’’ ti gahaṇe atīto tatiyo hotīti āha ‘‘ avijjā saṅkhārā hi atīto bhavo ’’ ti .
Nanu cettha anāgatassāpi bhavassa gahaṇaṃ na sambhavati paccuppannavasena abhinivesassa jotitattāti ?
Saccametaṃ , kāraṇe pana gahite phalaṃ gahitameva hotīti tathā vuttanti daṭṭhabbaṃ .
Api cettha anāgatopi addhā atthato saṅgahito eva , yato parato ‘‘ nāmarūpapaccayā saḷāyatanan ’’ tiādinā anāgataddhasaṅgahikā desanā pavattā .
Tehīti avijjāsaṅkhārehi ārammaṇabhūtehi .
Na ghaṭiyati na sambajjhati .
Mahāpuriso hi paccuppannavasena abhiniviṭṭhoti aghaṭane kāraṇamāha .
Adiṭṭhehīti anavabuddhehi , itthambhūtalakkhaṇe cetaṃ karaṇavacanaṃ .
Sati anubodhe paṭivedhena bhavitabbanti āha ‘‘ na
P2.64 sakkā buddhena bhavitun ’’ ti .Imināti mahāsattena .
Teti avijjāsaṅkhārā .
Bhavaupādānataṇhāvasenevāti bhavaupādānataṇhādassanavaseneva .
Diṭṭhā taṃsabhāvataṃsahagatehi tehi samānayogakkhamattā .
Visuddhimagge ( visuddhi .2.570) kathitāva , tasmā na idha kathetabbāti adhippāyo .
58. Paccayatoti hetuto , saṅkhāratoti attho .
‘‘ Kimhi nu kho sati jarāmaraṇaṃ hotī ’’ tiādinā hi hetuparamparāvasena phalaparamparāya vuccamānāya
M2.50 ‘‘ kimhi nu kho sati viññāṇaṃ hotī ’’ ti vicāraṇāya ‘‘ saṅkhāre kho sati viññāṇaṃ hotī ’’ ti viññāṇassa visesakāraṇabhūte saṅkhāre aggahite tato viññāṇaṃ paṭinivattati nāma , na sabbapaccayato .Tenevāha ‘‘ nāmarūpe kho sati viññāṇaṃ hotī ’’ ti ( dī . ni .2.58), nāmampi cettha sahajātādivaseneva paccayabhūtaṃ adhippetaṃ , na kammūpanissayavasena paccuppannavasena abhinivisassa jotitattā .
Ārammaṇatoti avijjāsaṅkhārasaṅkhātaārammaṇato , atītabhavasaṅkhātaārammaṇato vā .
Atītaddhapariyāpannā hi avijjāsaṅkhārā .
Yato paṭinivattamānaṃ viññāṇaṃ atītabhavatopi paṭinivattati nāma .
Ubhayampīti paṭisandhiviññāṇampi vipassanāviññāṇampi .
Nāmarūpaṃ nātikkamatīti paccayabhūtaṃ , ārammaṇabhūtañca nāmarūpaṃ nātikkamati tena vinā avattanato .
Tenāha ‘‘ nāmarūpato paraṃ na gacchatī ’’ ti .
Viññāṇe nāmarūpassa paccaye honteti viññāṇe nāmassa , rūpassa , nāmarūpassa ca paccaye honte .
Nāmarūpe ca viññāṇassa paccaye honteti tathā nāme , rūpe , nāmarūpe ca viññāṇassa
V2.45 paccaye honteti catuvokāraekavokārapañcavokārabhavavasena yathārahaṃ yojanā veditabbā , dvīsupi aññamaññapaccayesu hontesūti pana pañcavokārabhavavaseneva .Ettakenāti evaṃ viññāṇa nāmarūpānaṃ
P2.65 aññamaññaṃ upatthambhanavasena pavattiyā .Jāyetha vā … pe … upapajjetha vāti ‘‘ satto jāyati … pe … upapajjati vā ’’ ti samaññā hoti viññāṇanāmarūpavinimuttassa sattapaññattiyā upādānabhūtassa dhammassa abhāvato .
Tenāha ‘‘ ito hī ’’ tiādi .
Etadevāti viññāṇaṃ , nāmarūpanti etaṃ dvayameva .
Pañca padānīti ‘‘ jāyetha vā ’’ tiādīni pañca padāni .
Nanu tattha paṭhamatatiyehi catutthapañcamāni atthato abhinnānīti āha ‘‘ saddhiṃ aparāparaṃ cutipaṭisandhīhī ’’ ti .
Puna taṃ ettāvatāti vuttamatthan ti yo ‘‘ ettāvatā ’’ ti padena pubbe vutto , tameva yathāvuttamatthaṃ ‘‘ yadidan ’’ tiādinā niyyātento nidassento puna vatvā .
Anulomapaccayākāravasenāti paccayadhammadassanapubbakaṃ paccayuppannadhammadassanavasena .
Paccayadhammānañhi attano paccayuppannassa
M2.51 paccayabhāvo idappaccayatā paccayākāro , so ca ‘‘ avijjāpaccayā saṅkhārā ’’ tiādinā vutto .Saṃsārappavattiyā anulomanato anulomapaccayākāro .
Jātiādikaṃ sabbaṃ vaṭṭadukkhaṃ cittena samihitena kataṃ samūhavasena gahetvā pāḷiyaṃ ‘‘ dukkhakkhandhassā ’’ ti vuttanti āha ‘‘ jāti … pe … dukkharāsissā ’’ ti .
59. Dukkhakkhandhassa anekavāraṃ samudayadassanavasena viññāṇassa pavattattā ‘‘ samudayo samudayo ’’ ti āmeḍitavacanaṃ avoca .
Atha vā ‘‘ evaṃ samudayo hotī ’’ ti idaṃ na kevalaṃ nibbattinidassanapadaṃ , atha kho paṭiccasamuppāda-saddo viya samuppādamukhena idha samudaya-saddo nibbattimukhena paccayattaṃ vadati .
Viññāṇādayo bhavantā idha paccayadhammā niddiṭṭhā , te sāmaññarūpena byāpanicchāvasena gaṇhanto ‘‘ samudayo samudayo ’’ ti āha , evañca katvā yaṃ vakkhati ‘‘ imasmiṃ sati
P2.66 idaṃ hotīti paccayasañjānanamattaṃ kathitan ’’ ti ,( dī . ni . aṭṭha .2.59) taṃ samatthitaṃ hoti .Yadi evaṃ ‘‘ udayadassanapaññā vesā ’’ ti idaṃ kathanti ?
Nāyaṃ doso paccayato udayadassanamukhena nibbattilakkhaṇadassanassa sambhavato .
Dassanaṭṭhena cakkhūti samudayassa paccakkhato dassanabhāvena cakkhu viyāti cakkhu .
Ñātakaraṇaṭṭhenāti yathā samudayo sammadeva ñāto hoti avabuddho , evaṃ karaṇaṭṭhena .
Pajānanaṭṭhenāti ‘‘ viññāṇāditaṃtaṃpaccayuppattiyā etassa dukkhakkhandhassa samudayo hotī ’’ ti pakārato jānanaṭṭhena .
Nibbijjhitvā paṭivijjhitvā uppannaṭṭhenāti anibbijjhitvā pubbe udayadassanapaññāya paṭipakkhadhamme nibbijjhitvā ‘‘ ayaṃ samudayo ’’ ti paccayato , khaṇato ca , sarūpato paṭivijjhitvā
V2.46 uppannabhāvena , nibbijjhanaṭṭhena paṭivijjhanaṭṭhena vijjāti vuttaṃ hoti .Obhāsaṭṭhenāti samudayasabhāvapaṭicchādanakassa mohandhakārassa ca kilesandhakārassa ca vidhamanavasena avabhāsakabhāvena .
Idāni yathāvuttamatthaṃ paṭipāṭiyā vibhāvetuṃ ‘‘ yathāhā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha cakkhuṃ udapādīti pāḷiyaṃ paduddhāro .
Kathaṃ udapādīti ceti āha ‘‘ dassanaṭṭhenā ’’ ti .
‘‘ Samudayassa paccakkhato dassanabhāvenāti vutto vāyamattho .
Iminā nayena sesapadesupi attho veditabbo .
Cakkhudhammoti cakkhūti pāḷidhammo .
Dassanaṭṭho atthoti dassanasabhāvo tena
M2.52 pakāsetabbo attho .Sesesupi eseva nayo .
Ettakehi padehīti imehi pañcahi padehi .
‘‘ Kiṃ kathitan ’’ ti piṇḍatthaṃ pucchati .
Paccayasañjānanamattan ti viññāṇādīnaṃ paccayadhammānaṃ nāmarūpādipaccayuppannassa paccayasabhāvasañjānanamattaṃ kathitaṃ avisesato paccayasabhāvasallakkhaṇassa jotitattā .
Saṅkhārānaṃ sammadeva
P2.67 udayadassanassa jotitattā ‘‘ vīthipaṭipannā taruṇavipassanā kathitā ’’ ti ca vuttaṃ . 61. Attanā adhigatattā āsannapaccakkhatāya ‘‘ ayan ’’ ti vuttaṃ , ariyamaggādīnaṃ magganaṭṭhena maggoti .
Pubbabhāgavipassanā hesā .
Tenāha ‘‘ bodhāyā ’’ ti .
Bodhapadassa bhāvasādhanataṃ sandhāyāha ‘‘ catusaccabujjhanatthāyā ’’ ti .
Pariññāpahānabhāvanābhisamayā yāvadeva sacchikiriyābhisamayatthā nibbānādhigamatthattā brahmacariyavāsassāti vuttaṃ ‘‘ nibbānabujjhanatthāya eva vā ’’ ti .
‘‘ Nibbānaṃ paramaṃ sukhan ’’ ti ( ma . ni .2.215,217; dha . pa .204) hi vuttaṃ .
Bujjhatīti cattāri ariyasaccāni ekapaṭivedhena paṭivijjhati , tena bodha-saddassa kattusādhanattamāha .
Paccattapadehīti paṭhamāvibhattidīpakehi padehi .
Nibbānameva kathitaṃ viññāṇādi nirujjhati etthāti katvā .
Anibbattinirodhan ti sabbaso paccayanirodhena anuppādanirodhaṃ accantanirodhaṃ .
62. Sabbeheva etehi padehīti ‘‘ cakkhū ’’ tiādīhi pañcahi padehi .
Nirodhasañjānanamattamevāti ‘‘ nirodho nirodhoti kho ’’ tiādinā nirodhassa sañjānanamattameva kathitaṃ pubbārambhabhāvato , na tassa paṭivijjhanavasena paccakkhato dassanaṃ ariyamaggassa anadhigatattā .
Saṅkhārānaṃ sammadeva nirodhadassanaṃ nāma sikhāppattāya vipassanāya vasena icchitabbanti ‘‘ vuṭṭhānagāminī balavavipassanā kathitā ’’ ti ca vuttaṃ .
63. Viditvāti
V2.47 pubbabhāgiyena ñāṇena jānitvā .Tato aparabhāgeti vuttanayena paccayanirodhajānanato pacchābhāge .
Upādānassa paccayabhūtesūti catubbidhassapi upādānassa ārammaṇapaccayādinā paccayabhūtesu , upādāniyesūti attho
P2.68 .Vahantoti pavattento .
Idan ti ‘‘ aparena samayenā ’’ tiādi vacanaṃ .
Kasmā vuttan ti ‘‘ yāya paṭipattiyā sabbepi mahābodhisattā carimabhave bodhāya paṭipajjanti , vipassanāya mahābodhisattena tatheva paṭipannan ’’ ti kathetukamyatāvasena pucchāvacanaṃ .
Tenāha
M2.53 ‘‘ sabbeyeva hī ’’ tiādi .Tattha puttassa jātadivase mahābhinikkhamanaṃ , padhānānuyogo ca dhammatāvasena veditabbo , itaraṃ itikattabbatāvasena .
Tatthāpi cirakālaparibhāvanāya laddhāsevanāya mahākaruṇāya sañcoditamānasattā ‘‘ kicchaṃ vatāyaṃ loko āpanno ’’ tiādinā ( dī . ni .2.57; saṃ . ni .2.4,10) saṃsāradukkhato mocetuṃ icchitassa sattalokassa kicchāpattidassanamukhena jarāmaraṇato paṭṭhāya paccayākārasammasanampi dhammatāva .
Tathā attādhīnatāya , kenaci anupakhatattā , asecanakasukhavihāratāya , catutthajjhānikatāya ca ānāpānakammaṭṭhānānuyogo .
Pañcasu khandhesu abhinivisitvāti viññāṇanāmarūpādipariyāyena gahitesu pañcasu upādānakkhandhesu vipassanābhinivesavasena abhinivisitvā paṭipattiṃ ārabhitvā .
Anukkaman ti anu anu gāmitabbato paṭipajjitabbato ‘‘ anukkaman ’’ ti laddhanāmaṃ anupubbapaṭipattiṃ .
Katvāti paṭipajjitvā .
Iti rūpan ti ettha dutiyo iti -saddo nidassanattho , tena paṭhamo iti -saddo sarūpassa , parimāṇassa ca bodhako anekatthattā nipātānaṃ , āvuttiādivasena vāyamattho veditabbo .
Antogadhāvadhāraṇañca vākyaṃ dassento ‘‘ idaṃ rūpaṃ , ettakaṃ rūpaṃ , ito uddhaṃ rūpaṃ natthī ’’ tiādimāha
P2.69 .Tattha ‘‘ ruppanasabhāvan ’’ ti iminā sāmaññato rūpassa sabhāvo dassito ,‘‘ bhūtupādāyabhedan ’’ tiādinā visesato , tadubhayenapi ‘‘ idaṃ rūpan ’’ ti padassa attho niddiṭṭho .
Tattha lakkhaṇaṃ nāma tassa tassa rūpavisesassa anaññasādhāraṇo sabhāvo .
Raso tasseva attano phalaṃ pati paccayabhāvo .
Paccupaṭṭhānaṃ tassa paramatthato vijjamānattā yāthāvato ñāṇassa gocarabhāvo .
Padaṭṭhānaṃ āsannakāraṇaṃ , tenassa paccayāyattavuttitā dassitā .
‘‘ Anavasesarūpapariggaho ’’ ti iminā pana ‘‘ ettakaṃ rūpaṃ , ito uddhaṃ ’’ rūpaṃ natthīti padadvayassāpi attho niddiṭṭho rūpassa sabbaso pariyādānavasena niyāmanato .
‘‘ Iti rūpassa samudayo ’’ ti ettha pana iti -saddo ‘‘ iti kho bhikkhave sappaṭibhayo bālo ’’ tiādīsu ( ma . ni .3.124; a . ni .3.1) viya pakāratthoti āha ‘‘ itīti evan ’’ ti .
Avijjāsamudayāti
V2.48 avijjāya uppādā , atthibhāvāti attho .Nirodhanirodhī hi uppādo atthibhāvavācakopi hoti , tasmā purimabhavasiddhāya
M2.54 avijjāya sati imasmiṃ bhave rūpasamudayo , rūpassa uppādo hotīti attho .‘‘ Taṇhāsamudayā ’’ tiādīsupi eseva nayo .
Āhārasamudayāti ettha pana pavattipaccayesu kabaḷīkārāhārassa balavatāya so eva gahito .
Tasmiṃ pana gahite pavattipaccayatāsāmaññena utucittāni gahitāneva hontīti catusamuṭṭhānikarūpassa paccayato udayadassanaṃ vibhāvitamevāti daṭṭhabbaṃ .
‘‘ Nibbattilakkhaṇan ’’ tiādinā kālavasena udayadassanamāha .
Tattha nibbattilakkhaṇan ti rūpassa uppādasaṅkhātaṃ saṅkhatalakkhaṇaṃ .
Passantopīti na kevalaṃ paccayasamudayameva , atha kho khaṇato udayaṃ passantopi .
Addhāvasena hi paṭhamaṃ udayaṃ passitvā ṭhito puna santativasena disvā anukkamena khaṇavasena passati .
Avijjānirodhā rūpanirodhoti aggamaggena
P2.70 avijjāya anuppādanirodhato anāgatassa rūpassa anuppādanirodho hoti paccayābhāve abhāvato .Taṇhānirodhā kammanirodhoti etthāpi eseva nayo .
Āhāranirodhāti pavattipaccayassa kabaḷīkārāhārassa abhāvena .
Rūpanirodhoti taṃsamuṭṭhānarūpassa abhāvo hoti .
Sesaṃ vuttanayameva .
‘‘ Vipariṇāmalakkhaṇan ’’ ti bhaṅgakālavasena hetaṃ vayadassanaṃ , tasmā taṃ addhāvasena paṭhamaṃ passitvā puna santativasena disvā anukkamena khaṇavasena passati .
Ayañca nayo pākatikavipassakavasena vutto , bodhisattānaṃ panetaṃ natthi .
Esa nayo udayadassanepi .
‘‘ Iti vedanā ’’ tiādīsupi heṭṭhā rūpe vuttanayānusārena attho veditabbo .
Tenāha ‘‘ ayaṃ vedanā , ettakā vedanā ’’ tiādi .
Tattha vedayita … pe … sabhāvan ti ettha ‘‘ vedayitasabhāvaṃ … pe … vijānanasabhāvan ’’ ti paccekaṃ sabhāva - saddo yojetabbo .
Vedayitasabhāvan ti anubhavanasabhāvaṃ .
Sañjānanasabhāvan ti ‘‘ nīlaṃ pītan ’’ tiādinā ārammaṇassa sallakkhaṇasabhāvaṃ .
Abhisaṅkharaṇasabhāvan ti āyūhanasabhāvaṃ .
Vijānanasabhāvan ti ārammaṇassa upaladdhisabhāvaṃ .
Sukhādīti ādi -saddena dukkhasomanassadomanassupekkhāvedanānaṃ saṅgaho rūpasaññādīti ādi -saddena saddasaññādīnaṃ , phassādīti ādi -saddena cetanā vitakkādīnaṃ cakkhuviññāṇādīnan ti ādi -saddena sabbesaṃ lokiyaviññāṇānaṃ saṅgaho .
Yathā ca viññāṇe , esa nayo vedanādīsupi .
Tesan ti
M2.55 ‘‘ samudayo ’’ ti vuttadhammānaṃ .Tīsu khandhesūti vedanāsaññāsaṅkhārakkhandhesu .
‘‘ Phuṭṭho vedeti , phuṭṭho sañjānāti , phuṭṭho cetetī ’’ ti ( saṃ . ni .4.93) vacanato
P2.71 ‘‘ phassasamudayā ’’ ti vattabbaṃ .‘‘ Nāmarūpapaccayāpi viññāṇan ’’ ti ( vibha .246; dī . ni .2.97) vacanato viññāṇakkhandhe ‘‘ nāmarūpasamudayā ’’ ti vattabbaṃ .
Tesaṃ yevāti
V2.49 tīsu khandhesu ‘‘ phassassa viññāṇakkhandhe nāmarūpassā ’’ ti phassanāmarūpānaṃyeva vasena atthaṅgamapadampi yojetabbaṃ , avijjādayo pana rūpe vuttasadisā evāti adhippāyo .Samapaññāsalakkhaṇavasenāti paccayato vīsati khaṇato pañcāti pañcavīsatiyā udayalakkhaṇānaṃ , paccayato vīsati khaṇato pañcāti pañcavīsatiyā eva vayalakkhaṇānaṃ cāti samapaññāsāya udayavayalakkhaṇānaṃ vasena .
Tattha pañcannaṃ khandhānaṃ udayo lakkhīyati etehīti lakkhaṇānīti vuccanti avijjādisamudayoti , tathā tesaṃ anuppādanirodho lakkhīyati etehīti lakkhaṇānīti vuccanti avijjādīnaṃ accantanirodho .
Nibbattivipariṇāmalakkhaṇāni pana saṅkhatalakkhaṇamevāti .
Evaṃ etāni samapaññāsalakkhaṇāni sarūpato veditabbāni .
Yathānukkamena vaḍḍhiteti yathāvuttaudayabbayañāṇe tikkhe sūre pasanne hutvā vahante tato paraṃ vattabbānaṃ bhaṅgañāṇādīnaṃ uppattipaṭipāṭiyā buddhippatte paramukkaṃsagate vipassanāñāṇe .
Pageva hi chattiṃsakoṭisatasahassamukhena pavattena sabbaññutaññāṇānucchavikena mahāvajirañāṇasaṅkhātena sammasanañāṇena sambhatānubhāvaṃ gabbhaṃ gaṇhantaṃ paripākaṃ gacchantaṃ paṭipadāvisuddhiñāṇaṃ aparimitakāle sambhatāya paññāpāramiyā ānubhāvena ukkaṃsapāramippattaṃ anukkamena vuṭṭhānagāminibhāvaṃ upagantvā yadā ariyamaggena ghaṭeti , tadā ariyamaggacittaṃ sabbakilesehi maggapaṭipāṭiyā vimuccati
P2.72 , vimuccantañca tathā vimuccati , yathā sabbañeyyāvaraṇappahānaṃ hoti .Yaṃ kilesānaṃ ‘‘ savāsanappahānan ’’ ti vuccati , tayidaṃ pahānaṃ atthato anuppattinirodhoti āha ‘‘ anuppādanirodhenā ’’ ti .
Āsavasaṅkhātehi kilesehīti bhavato ābhavaggaṃ , dhammato āgotrabhuṃ savanato pavattanato āsavasaññitehi rāgo , diṭṭhi , mohoti imehi kilesehi .
Lakkhaṇavacanañcetaṃ , pāḷiyaṃ yadidaṃ ‘‘ āsavehī ’’ ti , tadekaṭṭhatāya pana sabbehipi
M2.56 kilesehi sabbehipi pāpadhammehi cittaṃ vimuccati .Aggahetvāti tesaṃ kilesānaṃ lesamattampi aggahetvā .
Maggakkhaṇe vimuccati nāma taṃtaṃmaggavajjhakilesehi phalakkhaṇe vimuttaṃ nāma .
Maggakkhaṇe vā vimuttañceva vimuccati cāti uparimaggakkhaṇe heṭṭhimamaggavajjhehi vimuttañceva yathāsakaṃ pahātabbehi vimuccati ca .
Phalakkhaṇe vimuttamevāti sabbasmimpi phalakkhaṇe vimuttameva , na vimuccati nāma .
Sabbabandhanāti orambhāgiyuddhambhāgiyasaṅgahitā sabbasmāpi bhavasaññojanā , vippamutto visesato pakārehi mutto .
Suvikasitacittasantānoti sātisayaṃ ñāṇarasmisamphassena suṭṭhu sammadeva
V2.50 samphullacittasantāno .‘‘ Cattāri maggañāṇānī ’’ tiādi yehi ñāṇehi suvikasitacittasantāno , tesaṃ ekadesena dassanaṃ .
Nippadesato dassanaṃ pana parato āgamissati , tasmā tattheva tāni vibhajissāma .
Sakale ca buddhaguṇeti atītaṃse appaṭihatañāṇādike sabbepi buddhaguṇe .
Yadā hi lokanātho aggamaggaṃ adhigacchati , tadā sabbe guṇe hatthagate karoti nāma .
Tato paraṃ ‘‘ hatthagate katvā ṭhito ’’ ti vuccati .
‘‘ Paripuṇṇasaṅkappo ’’ ti vatvā paripuṇṇasaṅkappatāparidīpanaṃ udānaṃ dassetuṃ ‘‘ anekajātisaṃsāran ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha ādito dvinnaṃ gāthānamattho heṭṭhā brahmajālanidānavaṇṇanāyaṃ ( dī . ni . ṭī .1. paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā ) vutto eva .
Parato
P2.73 pana ayoghanahatassāti ayo haññati etenāti ayoghanaṃ , kammārānaṃ ayokūṭaṃ , ayomuṭṭhi ca , tena ayoghanena hatassa pahatassa .Eva -saddo cettha nipātamattaṃ .
Jalato jātavedasoti jalayamānassa aggissa , anādare vā etaṃ sāmivacanaṃ .
Anupubbūpasantassāti anukkamena upasantassa vikkhambhantassa niruddhassa .
Yathā na ñāyate gatīti yathā tassa gati na ñāyati .
Idaṃ vuttaṃ hoti – ayomuṭṭhikūṭādinā pahatattā ayoghanena hatassa pahatassa ayogatassa , kaṃsabhājanādigatassa vā jalamānassa aggissa anukkamena upasantassa dasasu disāsu na katthaci gati paññāyati paccayanirodhena appaṭisandhikaniruddhattāti .
Evaṃ sammāvimuttānan ti sammā hetunā ñāyena tadaṅgavikkhambhanavimuttipubbaṅgamāya
M2.57 samucchedavimuttiyā ariyamaggena catūhipi upādānehi , āsavehi ca muttattā sammā vimuttānaṃ , tato eva kāmabandhanasaṅkhātaṃ kāmoghabhavoghādibhedaṃ avasiṭṭhaoghañca taritvā ṭhitattā kāmabandhoghatārīnaṃ suṭṭhu paṭipassambhitasabbakilesavipphanditattā kilesābhisaṅkhāravātehi akampanīyatāya acalaṃ nibbānasaṅkhātaṃ saṅkhārūpasamaṃ sukhaṃ pattānaṃ adhigatānaṃ khīṇāsavānaṃ gati devamanussādibhedāsu gatīsu ‘‘ ayaṃ nāmā ’’ ti paññāpetabbatāya abhāvato paññāpetuṃ natthi na upalabbhati , yathāvuttajātavedo viya apaññattikabhāvameva te gacchantīti attho .Evaṃ manasi karontoti ‘‘ evaṃ anekajātisaṃsāran ’’ tiādinā ( dha . pa .153) attano katakiccattaṃ manasi karonto bodhipallaṅke nisinnova virocitthāti yojanā .
Dutiyabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā .