Bhāvitaiddhipādavaṇṇanā
287. Supaññattāti suṭṭhu pakārehi ñāpitā bodhitā , asaṅkarato vā ṭhapitā , taṃ pana bodhanaṃ , asaṅkarato ṭhapanañca atthato desanā evāti āha ‘‘ sukathitā ’’ ti .
Ijjhanaṭṭhenāti samijjhanaṭṭhena , nippajjanassa kāraṇabhāvenāti attho .
Patiṭṭhānaṭṭhenāti adhiṭṭhānaṭṭhena .
Iddhiyā pādoti iddhipādo , iddhiyā adhigamupāyoti attho .
Tena hi yasmā uparūpari visesasaṅkhātaṃ iddhiṃ pajjanti pāpuṇanti , tasmā ‘‘ pādo ’’ ti vuccati .
Ijjhatīti iddhi , samijjhati nippajjatīti attho .
Iddhi eva pādo iddhipādo , iddhikoṭṭhāsoti attho .
Evaṃ tāva ‘‘ cattāro iddhipādā ’’ ti ettha attho veditabbo .
Iddhipahonakatāyāti iddhiyā nipphādane samatthabhāvāya .
Iddhivisavitāyāti iddhiyā nipphādane yogyabhāvāya .
Anekatthattā hi dhātūnaṃ yogyattho vi -pubbo
P2.266 su -saddo , visavanaṃ vā pajjanaṃ visavitā , tattha kāmakāritā visavitā .Tenāha ‘‘ punappunan ’’ tiādi .
Iddhivikubbanatāyāti vikubbaniddhiyā vividharūpakaraṇāya .
Tenāha ‘‘ nānappakārato katvā dassanatthāyā ’’ ti .
‘‘ Chandañca bhikkhu adhipatiṃ karitvā labhati samādhiṃ , labhati cittassekaggataṃ , ayaṃ vuccati chandasamādhī ’’ ti ( vibha .432) imāya pāḷiyā chandādhipati samādhi chandasamādhīti adhipatisaddalopaṃ katvā samāso vuttoti viññāyati , adhipatisaddatthadassanavasena pana ‘‘ chandahetuko , chandādhiko vā samādhi chandasasamādhī ’’ ti aṭṭhakathāyaṃ vuttanti veditabbaṃ .
‘‘ Padhānabhūtāti vīriyabhūtā ’’ ti keci vadanti .
Saṅkhatasaṅkhārādinivattanatthañhi padhānaggahaṇanti .
Atha vā taṃ taṃ visesaṃ saṅkharotīti saṅkhāro , sabbampi vīriyaṃ .
Tattha catukiccasādhakato aññassa nivattanatthaṃ padhānaggahaṇanti padhānabhūtā seṭṭhabhūtāti attho .
Catubbidhassa pana vīriyassa adhippetattā bahuvacananiddeso kato .
Visuṃ samāsayojanavasena yo pubbe iddhipādattho pādassa upāyatthataṃ , koṭṭhāsatthatañca gahetvā yathāyogavasena idha
M2.209 vutto , so vakkhamānānaṃ paṭilābhapubbabhāgānaṃ kattukaraṇiddhibhāvaṃ , uttaracūḷabhājanīye vā vuttehi chandādīhi iddhipādehi sādhetabbāya iddhiyā kattiddhibhāvaṃ , chandādīnañca karaṇiddhibhāvaṃ sandhāya vuttoti veditabbo , tasmā ‘‘ ijjhanaṭṭhena iddhī ’’ ti ettha kattuattho , karaṇattho ca ekajjhaṃ gahetvāV2.192 vuttoti kattuatthaṃ tāva dassetuṃ ‘‘ nipphattipariyāyena ijjhanaṭṭhena vā ’’ ti vatvā itaraṃ dassento ‘‘ ijjhantiP2.267 etāyā ’’ tiādimāha .Vuttan ti kattha vuttaṃ ?
Iddhipādavibhaṅgapāṭhe .( Vibha .434) tathābhūtassāti tenākārena bhūtassa , te chandādidhamme paṭilabhitvā ṭhitassāti attho .
‘‘ Vedanākkhandho ’’ tiādīhi chandādayo antokatvā cattāropi khandhā kathitā .
Sesesūti sesiddhipādesu .
Vīriyiddhipādaniddese ‘‘ vīriyasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgatan ’’ ti dvikkhattuṃ vīriyaṃ āgataṃ .
Tattha purimaṃ samādhivisesanaṃ ‘‘ vīriyādhipati samādhi vīriyasamādhī ’’ ti , dutiyaṃ samannāgamaṅgadassanaṃ .
Dveyeva hi sabbattha samannāgamaṅgāni , samādhi , padhānasaṅkhāro ca .
Chandādayo hi samādhivisesanāni , padhānasaṅkhāro pana padhānavacaneneva visesito , na chandādīhīti na idha vīriyādhipatitā padhānasaṅkhārassa vuttā hoti .
Vīriyañca samādhiṃ visesetvā ṭhitameva , samannāgamaṅgavasena pana padhānasaṅkhāravacanena vuttanti nāpi dvīhi vīriyehi samannāgamo vutto hoti .
Yasmā pana chandādīhi visiṭṭho samādhi , tathāvisiṭṭheneva ca tena sampayutto padhānasaṅkhāro , sesadhammā ca , tasmā samādhivisesanānaṃ vasena cattāro iddhipādā vuttā , visesanabhāvo ca chandādīnaṃ taṃtaṃavassayadassanavasena hotīti ‘‘ chandasamādhi … pe … iddhipādan ’’ ti ettha nissayatthepi pāda-sadde upāyatthena chandādīnaṃ iddhipādatā vuttā hoti .
Teneva hi abhidhamme uttaracūḷabhājanīye ( vibha .456)‘‘ cattāro iddhipādā chandiddhipādo ’’ tiādinā chandādīnameva iddhipādatā vuttā .
Pañhapucchake ( vibha .457 ādayo )‘‘ cattāro iddhipādā idha bhikkhu chandasamādhī ’’ tiādinā
P2.268 ca uddesaṃ katvāpi puna chandādīnaṃyeva kusalādibhāvo vibhatto .Upāyiddhipādadassanatthameva hi nissayiddhipādadassanaṃ kataṃ , aññathā catubbidhatā na siyāti .
Ayamettha pāḷivasena atthavinicchayo veditabbo .
Idāni paṭilābhapubbabhāgānaṃ vasena iddhipāde vibhajitvā dassetuṃ ‘‘ apicā ’’ tiādi
M2.210 vuttaṃ , taṃ suviññeyyameva .Idha iddhipādakathā saṅkhepeneva vuttāti āha ‘‘ vitthārena pana … pe … vuttā ’’ ti .
Kecīti abhayagirivāsino .
Tesu hi ekacce ‘‘ iddhi nāma anipphannā ’’ ti vadanti , ekacce ‘‘ iddhipādo pana anipphanno ’’ ti vadanti , anipphannoti ca paramatthato asiddho , natthīti attho .
Ābhatoti abhidhammapāṭhato ( vibha .458) dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ ( dī . ni . aṭṭha .2.287) ānīto purimanayato aññenākārena desanāya pavattattā .
Chando eva iddhipādo chandiddhipādo .
Eseva nayo sesesupi .
Ime panāti imasmiṃ sutte āgatā iddhipādā
V2.193 .Raṭṭhapālatthero ( ma . ni .2.293; a . ni . aṭṭha .1.1.210; apa . aṭṭha .2. raṭṭhapālattheraapadānavaṇṇanāya vitthāro )‘‘ chande sati kathaṃ nānujānissantī ’’ ti sattāhaṃ bhattāni abhuñjitvā mātāpitaro anujānāpetvā pabbajitvā chandameva avassāya lokuttaraṃ dhammaṃ nibbattesīti āha ‘‘ raṭṭhapālatthero … pe … nibbattesī ’’ ti .
Soṇatthero ( mahāva .243; a . ni .6.55; theragā . aṭṭha . terasanipāta ; apa . aṭṭha .2. soṇakoṭivīsattheraapadānavaṇṇanāya vitthāro ) bhāvanamanuyutto āraddhavīriyo paramasukhumālo pādesu phoṭesu jātesupi vīriyaṃ nappaṭipassambhesīti āha ‘‘ soṇatthero vīriyaṃ dhuraṃ katvā ’’ ti .
Sambhūtatthero ( theragā . aṭṭha .2. sammūtattheragāthāvaṇṇanāya vitthāro )‘‘ cittavato kiṃ nāma na sijjhatī ’’ ti cittaṃ pubbaṅgamaṃ katvā bhāvanaṃ ārādhesīti āha ‘‘ sambhūtatthero cittaṃ dhuraṃ katvā ’’ ti .
Moghatthero vīmaṃsaṃ avassayi , tasmā tassa bhagavā ‘‘ suññato lokaṃ avekkhassū ’’ ti ( su . ni .1125; bu . vaṃ .54.353; mahā . ni .186; cūḷani . mogharājamāṇavapucchā 144; mogharājamāṇavapucchāniddese 88; netti .5; peṭako .22,31) suññatākathaṃ kathesi , paññānissitamānaniggahatthaṃ , paññāya pariggahatthañca dvikkhattuṃ pucchito samāno pañhaṃ
P2.269 kathesi .Tenāha ‘‘ āyasmā mogharājā vīmaṃsaṃ dhuraṃ katvā ’’ ti .
Punappunaṃ chanduppādanaṃ pesanaṃ viya hotīti chandassa upaṭṭhānasadisatā vuttā .
Parakkamenāti parakkamasīsena sūrabhāvaṃ vadati .
Thāmabhāvato ca vīriyassa sūrabhāvasadisatā daṭṭhabbā .
Cintanappadhānattā cittassa mantasaṃvidhānasadisatā vuttā .
Jātisampatti
M2.211 nāma visiṭṭhajātitā .‘‘ Sabbadhammesu ca paññā seṭṭhā ’’ ti vīmaṃsāya jātisampattisadisatā vuttā .
Sammohavinodaniyaṃ ( vibha . aṭṭha .433) pana cittiddhipādassa jātisampattisadisatā , vīmaṃsiddhipādassa mantabalasadisatā ca yojitā .
Anekaṃ vihitaṃ vidhaṃ etassāti anekavihitan ti āha ‘‘ anekavidhan ’’ ti .
Vidha -saddo koṭṭhāsapariyāyo ‘‘ ekavidhena ñāṇavatthū ’’ tiādīsu ( vibha .751) viyāti āha ‘‘ iddhividhanti iddhikoṭṭhāsan ’’ ti .