Paṭiccasamuppādagambhīratāvaṇṇanā
‘‘ Atthagambhīratāyā ’’ tiādinā saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ
P2.110 ‘‘ tatthā ’’ tiādi āraddhaṃ .Jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭhoti jātipaccayato sambhūtaṃ hutvā sahitassa attano paccayānurūpassa jarāmaraṇassa uddhaṃ uddhaṃ āgatabhāvo , anupavattatthoti attho .
Atha vā sambhūtaṭṭho ca samudāgataṭṭho ca sambhūtasamudāgataṭṭho .
‘‘ Na jātito jarāmaraṇaṃ na hoti ,’’ na ca jātiṃ vinā ‘‘ aññato hotī ’’ ti hi jātipaccayasambhūtaṭṭho vutto , itthañca jātito samudāgacchatīti jātipaccayasamudāgataṭṭho , yā yā jāti yathā yathā paccayo hoti , tadanurūpapātubhāvoti attho .
So anupacitakusalasambhārānaṃ ñāṇassa tattha appatiṭṭhatāya agādhaṭṭhena gambhīro .
Sesapadesupi eseva nayo .
Avijjāya saṅkhārānaṃ paccayaṭṭhoti yenākārena yadavatthā avijjā saṅkhārānaṃ paccayo hoti .
Yena hi pavattiākārena , yāya ca avatthāya avatthitā avijjā tesaṃ tesaṃ saṅkhārānaṃ paccayo hoti , tadubhayassapi duravabodhanīyato avijjā saṅkhārānaṃ navahi ākārehi paccayaṭṭho
M2.85 anupacitakusalasambhārānaṃ ñāṇassa tattha appatiṭṭhatāya agādhaṭṭhena gambhīro .Esa nayo sesapadesupi .
Katthaci
V2.76 anulomato desīyati , katthaci paṭilomatoti idha pana paccayuppādā paccayuppannuppādasaṅkhāto anulomo , paccayanirodhā paccayuppannanirodhasaṅkhāto ca paṭilomo adhippeto .Ādito pana paṭṭhāya antagamanaṃ anulomo , antato ca ādigamanaṃ paṭilomoti adhippeto .
Ādito paṭṭhāya anulomadesanāya , antato paṭṭhāya paṭilomadesanāya ca tisandhi catusaṅkhepo .
‘‘ Ime bhikkhave cattāro āhārā kiṃ nidānā ’’ tiādikāya ( saṃ . ni .2.11) ca vemajjhato paṭṭhāya paṭilomadesanāya ,‘‘ cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ , tiṇṇaṃ saṅgati phasso , phassapaccayā vedanā ’’ tiādikāya ( saṃ . ni .2.43,45) anulomadesanāya ca dvisandhi tisaṅkhepo .
‘‘ Saṃyojaniyesu
P2.111 bhikkhave dhammesu assādānupassino viharato taṇhā pavaḍḍhati , taṇhāpaccayā upādānan ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .2.53,57) ekasandhi dvisaṅkhepo .Ekaṅgo hi paṭiccasamuppādo desito .
Labbhateva hi so ‘‘ tatra bhikkhave sutavā ariyasāvako paṭiccasamuppādaṃyeva sādhukaṃ yoniso manasi karoti ‘ iti imasmiṃ sati idaṃ hoti … pe … nirujjhatī ’ ti .
Sukhavedaniyaṃ bhikkhave phassaṃ paṭicca uppajjati sukhavedanā ’’ ti ( saṃ . ni .2.62) imassa suttassa vasena veditabbo .
Iti tena tena kāraṇena tathā tathā pavattetabbattā paṭiccasamuppādo desanāya gambhīro .
Tenāha ‘‘ ayaṃ desanāgambhīratā ’’ ti .
Na hi tattha sabbaññutañāṇato aññaṃ ñāṇaṃ patiṭṭhaṃ labhati .
‘‘ Avijjāya panā ’’ tiādīsu jānanalakkhaṇassa ñāṇassa paṭipakkhabhūto avijjāya aññāṇaṭṭho .
Ārammaṇassa paccakkhakaraṇena dassanabhūtassa paṭipakkhabhūto adassanaṭṭho .
Yenesā attano sabhāvena dukkhādīnaṃ yāthāvasarasaṃ paṭivijjhituṃ na deti chādetvā pariyonandhitvā tiṭṭhati , so tassā saccāsampaṭivedhaṭṭho .
Abhisaṅkharaṇaṃ saṃvidhānaṃ , pakappananti attho .
Āyūhanaṃ sampiṇḍanaṃ , sampayuttadhammānaṃ attano kiccānurūpatāya rāsīkaraṇanti attho .
Apuññābhisaṅkhārekadeso sarāgo .
Añño virāgo .
Rāgassa vā appaṭipakkhabhāvato rāgappavaḍḍhako , rāguppattipaccayo
M2.86 ca sabbopi apuññābhisaṅkhāro sarāgo .Itaro tabbidūrabhāvato virāgo .
‘‘ Dīgharattaṃ hetaṃ bhikkhave assutavato puthujjanassa ajjhositaṃ mamāyitaṃ parāmaṭṭhaṃ ‘ etaṃ mama , esohamasmi , eso me attā ’ ti ’’( saṃ . ni .2.61) attaparāmāsassa
P2.112 viññāṇaṃ visesato vatthu vuttanti viññāṇassa suññataṭṭho gambhīro .Attā vijānāti saṃsaratīti sabyāpāratāsaṅkantiabhinivesabalavatāya abyāpāraasaṅkantipaṭisandhipātubhāvaṭṭhā ca gambhīrā .
Nāmarūpassa paṭisandhikkhaṇe ekatova uppādo ekuppādo , pavattiyaṃ visuṃ visuṃ yathārahaṃ ekuppādo .
Nāmassa rūpena , rūpassa ca nāmena asampayogato vinibbhogo nāmassa nāmena
V2.77 , rūpassa ca rūpena ekaccassa ekaccena avinibbhogo ( nāmassa nāmena avinibbhogo vibha . mūlaṭī .242) yojetabbo .Ekuppādekanirodhehi avinibbhoge adhippete so rūpassa ca ekakalāpapavattino rūpena labbhatīti .
Atha vā ekacatuvokārabhavesu nāmarūpānaṃ asahavattanato aññamaññaṃ vinibbhogo , pañcavokārabhave sahavattanato avinibbhogo ca veditabbo .
Nāmassa ārammaṇābhimukhaṃ namanaṃ namanaṭṭho .
Rūpassa virodhipaccayasamavāye visadisuppatti ruppanaṭṭho .
Indriyapaccayabhāvo adhipatiyaṭṭho .
‘‘ Lokopeso , dvārāpesā , khettaṃ petan ’’ ti vuttalokādiattho cakkhādīsu pañcasu yojetabbo .
Manāyatanassa pana lujjanato , manosamphassādīnaṃ dvārakhettabhāvato ca ete atthā veditabbā .
Āpāthagatānaṃ rūpādīnaṃ pakāsanayogyatālakkhaṇaṃ obhāsanaṃ cakkhādīnaṃ visayibhāvo , manāyatanassa vijānanaṃ .
Saṅghaṭṭanaṭṭho visesato cakkhusamphassādīnaṃ pañcannaṃ , itare channampi yojetabbā .
Phusanañca phassassa sabhāvo .
Saṅghaṭṭanaṃ raso , itare upaṭṭhānākārā .
Ārammaṇarasānubhavanaṭṭho rasavasena vutto , vedayitaṭṭho lakkhaṇavasena .
Sukhadukkhama ajjhattabhāvo
P2.113 yathākkamaṃ tissannaṃ vedanānaṃ sabhāvavasena vutto .‘‘ Attā vedayatī ’’ ti abhinivesassa balavabhāvato nijjīvaṭṭho vedanāya gambhīro .
Nijjīvāya vā vedanāya vedayitaṃ nijjīvavedayitaṃ , so eva atthoti nijjīvavedayitaṭṭho .
Sappītikataṇhāya
M2.87 abhinanditaṭṭho .Balavatarataṇhāya gilitvā pariniṭṭhāpanaṃ ajjhosānaṭṭho .
Itare pana jeṭṭhabhāvaosāraṇasamuddaduratikkamaapāripūrivasena veditabbā .
Ādānaggahaṇābhinivesaṭṭhā catunnampi upādānānaṃ samānā , parāmāsaṭṭho diṭṭhupādānādīnameva , tathā duratikkamaṭṭho .
‘‘ Diṭṭhikantāro ’’ ti ( dha . sa .392) hi vacanato diṭṭhīnaṃ duratikkamatā .
Daḷhaggahaṇattā vā catunnampi duratikkamaṭṭho yojetabbo .
Yonigatiṭhitinivāsesukhipanan ti samāse bhummavacanassa alopo daṭṭhabbo .
Evañhi tena āyūhanābhisaṅkharaṇapadānaṃ samāso hoti .
Yathā tathā jāyanaṃ jātiattho .
Tassā pana sannipātato jāyanaṃ sañjātiattho .
Mātukucchiṃ okkamitvā viya jāyanaṃ okkantiattho .
So jātito nibbattanaṃ nibbattiattho .
Kevalaṃ pātubhavanaṃ pātubhāvaṭṭho .
Jarāmaraṇaṅgaṃ maraṇappadhānanti tassa maraṇaṭṭhā eva khayādayo gambhīrāti dassitā .
Uppannauppannānañhi navanavānaṃ khayena kamena khaṇḍiccādiparipakkapavattiyaṃ loke jarāvohāroti
V2.78 .Khayaṭṭho vā jarāya vuttoti daṭṭhabbo .
Navabhāvāpagamo hi ‘‘ khayo ’’ ti
P2.114 vattuṃ yuttoti vipariṇāmaṭṭho dvinnampi vasena yojetabbo , santativasena vā jarāya khayavayabhāvā , sammutikhaṇikavasena maraṇassa bhedavipariṇāmaṭṭhā yojetabbā .Avijjādīnaṃ sabhāvo paṭivijjhīyatīti paṭivedho .
Vuttañhetaṃ nidānakathāyaṃ ‘‘ tesaṃ tesaṃ vā tattha tattha vuttadhammānaṃ paṭivijjhitabbo salakkhaṇasaṅkhāto aviparītasabhāvo paṭivedho ’’ ti .( Dī . ni . aṭṭha . paṭhamamahāsaṅgītikathā ; abhi . aṭṭha . nidānakathā ) so hi avijjādīnaṃ sabhāvo maggañāṇeneva asammohapaṭivedhavasena paṭivijjhitabbato aññāṇassa alabbhaneyyapatiṭṭhatāya agādhaṭṭhena gambhīro .
Sā sabbāpīti sā yathāvuttā saṅkhepato catubbidhā vitthārato anekappabhedā sabbāpi paṭiccasamuppādassa gambhīratā therassa uttānakā viya upaṭṭhāsi catūhi aṅgehi samannāgatattā .
Udāhu aññesampīti ‘‘ mayhaṃ tāva esa paṭiccasamuppādo uttānako hutvā upaṭṭhāti , kiṃ nu kho aññesampi evaṃ uttānako hutvā upaṭṭhātī ’’ ti mā evaṃ avaca mayāva dinnanaye catusaccakammaṭṭhānavidhimhi ṭhatvā .