1. Pārājikaniddesavaṇṇanā
1. Idāni
V0.390 sabbasikkhānaṃ pana mūlabhūtattā adhisīlasikkhāva paṭhamaṃ vuttā , tatrāpi mahāsāvajjattā , mūlacchejjavasena pavattanato ca sabbapaṭhamaṃ pārājikaṃ jānitabbanti dassento ‘‘ saṃ nimittan ’’ tyādimāha .Tattha maggattaye saṃ nimittaṃ pavesanto bhikkhu cutoti attho .
Saṃ nimittan ti attano aṅgajātaṃ , sabbantimena paricchedena ekatilabījamattampi attano aṅgajātanti vuttaṃ hoti .
Bhikkhūti anikkhittasikkho .
Maggattayeti ettha manussāmanussatiracchānagatānaṃ vasena tisso itthiyo , tayo ubhatobyañjanakā , tayo paṇḍakā , tayo purisāti pārājikavatthubhūtānaṃ nimittānaṃ nissayā dvādasa sattā honti .
Tesaṃ vaccapassāvamukhamaggavasena tayo maggā .
Tattha manussitthiyā tayo , amanussitthiyā tayo , tiracchānagatitthiyā tayoti nava
M0.461 , tathā manussubhatobyañjanakādīnaṃ .Manussapaṇḍakādīnaṃ pana vaccamukhamaggavasena dve dveti cha , tathā manussapurisādīnanti sabbesaṃ vasena tiṃsa maggā honti .
Te sabbe pariggahetvā idha ‘‘ maggattaye ’’ ti vuttaṃ , tasmiṃ maggattaye , dvādasannaṃ sattānaṃ tīsu maggesu yattha katthaci maggeti attho .
Cutoti sakkattā vā brahmattā vā cutasatto viya sāsanato cuto hoti , pārājiko hotīti attho .
Idāni pavesanaṃ nāma na kevalaṃ attupakkameneva hoti , parūpakkamenāpi hoti , tatthāpi sevanacitte sati pārājiko hotīti dassanatthaṃ ‘‘ pavesanā ’’ tyādi vuttaṃ .
Tassattho – yo bhikkhu pavesanaṭṭhitauddharaṇapaviṭṭhakkhaṇesu aññataraṃ khaṇaṃ cepi sādiyaṃ sādiyanto sacepi tasmiṃ khaṇe sevanacittaṃ upaṭṭhāpento , cuto pārājiko hoti .
Yo pana sabbaso asādiyanto āsīvisamukhaṃ aṅgārakāsuṃ paviṭṭhaṃ viya ca maññati , so nipparādho hoti .
Ettha pana ṭhitaṃ nāma sukkavissaṭṭhisamayappattaṃ .
Paṭhamapārājikaṃ .
2-7.
Idāni dutiyaṃ dassetuṃ ‘‘ adinnaṃ mānusaṃ bhaṇḍan ’’ tyādimāha .
Tattha yo bhikkhu adinnaṃ mānusaṃ garukaṃ bhaṇḍaṃ pañcavīsāvahāresu yena kenaci avahārena ādiyanto cuto bhaveti sambandho .
Adinnan ti yaṃ kiñci parapariggahitaṃ sassāmikaṃ bhaṇḍaṃ , taṃ tehi sāmikehi kāyena vā vācāya vā na dinnanti adinnaṃ , anissaṭṭhaṃ apariccattaṃ rakkhitaṃ gopitaṃ mamāyitaṃ parapariggahitaṃ .
Manussassa idanti mānusaṃ , manussasantakaṃ ,‘‘ bhaṇḍan ’’ timinā tulyādhikaraṇaṃ
V0.391 .Theyyāyekenāti theyyāya ekena , ekena avahārenāti attho .
Liṅgabhedaṃ katvā vuttaṃ .
‘‘ Theyyā kenacī ’’ ti vā pāṭho .
Tattha thenoti coro , thenassa bhāvo theyyā , karaṇatthe cetaṃ paccattavacanaṃ , tasmā kenaci theyyena
M0.462 avahārenāti attho .Ādiyan ti ādiyanto gaṇhanto .
Pañcavīsāvahāresūti pañcapañcake samodhānetvā pañcavīsati avahārā .
Tattha pañcapañcakāni nāma nānābhaṇḍapañcakaṃ ekabhaṇḍapañcakaṃ sāhatthikapañcakaṃ pubbappayogapañcakaṃ theyyāvahārapañcakanti .
Tattha saviññāṇakāviññāṇakamissakabhaṇḍavasena nānābhaṇḍapañcakaṃ , saviññāṇakabhaṇḍavasena ekabhaṇḍapañcakaṃ .
Tattha nānābhaṇḍavasena tāva evaṃ veditabbo – yo ārāmaṃ abhiyuñjati , āpatti dukkaṭassa .
Sāmikassa vimatiṃ uppādeti , āpatti thullaccayassa .
Sāmiko ‘‘ na mayhaṃ bhavissatī ’’ ti dhuraṃ nikkhipati , āpatti pārājikassa .
Aññassa bhaṇḍaṃ haranto sīse bhāraṃ theyyacitto āmasati , āpatti dukkaṭassa .
Phandāpeti , āpatti thullaccayassa .
Khandhaṃ oropeti , āpatti pārājikassa .
Upanikkhittaṃ bhaṇḍaṃ ‘‘ dehi me bhaṇḍan ’’ ti vuccamāno ‘‘ nāhaṃ gaṇhāmī ’’ ti bhaṇati , āpatti dukkaṭassa .
Sāmikassa vimatiṃ uppādeti , āpatti thullaccayassa .
Sāmiko ‘‘ na mayhaṃ dassatī ’’ ti dhuraṃ nikkhipati , āpatti pārājikassa .
‘‘ Sahabhaṇḍahārakaṃ nessāmī ’’ ti paṭhamaṃ pādaṃ saṅkāmeti , āpatti thullaccayassa .
Dutiyaṃ pādaṃ saṅkāmeti , āpatti pārājikassa .
Thalaṭṭhaṃ bhaṇḍaṃ theyyacitto āmasati , āpatti dukkaṭassa .
Phandāpeti , āpatti thullaccayassa .
Ṭhānā cāveti , āpatti pārājikassa .
Ayamettha nānābhaṇḍavasena yojanā .
Ekabhaṇḍavasena pana sassāmikaṃ dāsaṃ vā tiracchānaṃ vā yathāvuttena abhiyogādinā nayena ādiyati vā harati vā avaharati vā iriyāpathaṃ kopeti vā ṭhānā cāveti vāti .
Ayamettha ekabhaṇḍavasena yojanā .
Pañca avahārā sāhatthiko āṇattiko nissaggiyo atthasādhako dhuranikkhepoti .
Tattha sāhatthiko nāma
M0.463 parassa bhaṇḍaṃ sahatthā avaharati .Āṇattiko nāma ‘‘ asukassa bhaṇḍaṃ avaharā ’’ ti aññaṃ āṇāpeti .
Nissaggiyo nāma antosuṅkaghāte ṭhito bahisuṅkaghātaṃ pāteti , āpatti pārājikassa .
Atthasādhako nāma ‘‘ asukaṃ bhaṇḍaṃ yadā sakkosi , tadā avaharā ’’ ti āṇāpeti .
Tattha sace paro anantarāyiko hutvā taṃ avaharati , āṇāpako āṇattikkhaṇeyeva
V0.392 pārājiko hoti , avahārako pana avahaṭakāle , ayaṃ atthasādhako .Dhuranikkhepo pana upanikkhittabhaṇḍavasena veditabboti idaṃ sāhatthikapañcakaṃ .
Aparepi pañca avahārā pubbappayogo sahappayogo saṃvidhāvahāro saṅketakammaṃ nimittakammanti .
Tattha āṇattivasena pubbappayogo veditabbo , ṭhānācāvanavasena sahappayogo .
Saṃvidhāvahāro nāma sambahulā bhikkhū ‘‘ amukaṃ nāma gehaṃ gantvā , chadanaṃ vā bhinditvā , sandhiṃ vā chinditvā bhaṇḍaṃ harissāmā ’’ ti saṃvidahitvā gacchanti , tesu eko bhaṇḍaṃ avaharati , tassuddhāre sabbesaṃ pārājikaṃ .
Saṅketakammaṃ nāma sañjānanakammaṃ kālaparicchedavasena saññākaraṇaṃ .
Ettha ca ‘‘ purebhattaṃ avaharā ’’ ti vutte ajja vā purebhattaṃ avaharatu , sve vā anāgate saṃvacchare vā , natthi visaṅketo , saṅketakārakassa āṇattikkhaṇe , itarassa ṭhānā cāvaneti evaṃ āpatti ubhinnaṃ pārājikassa .
Nimittakammaṃ nāma saññuppādanatthaṃ kassaci nimittassa karaṇaṃ akkhinikhaṇanahatthālaṅghanapāṇippahāraaṅguliphoṭanagīvunnāmanaukkāsanādinā anekappakāraṃ .
Avahārako āṇāpakena yaṃ nimittasaññaṃ katvā vuttaṃ , taṃ ‘‘ etan ’’ ti maññamāno tameva avaharati , ubhinnaṃ pārājikaṃ .
Yaṃ ‘‘ avaharā ’’ ti vuttaṃ , taṃ ‘‘ etan ’’ ti maññamāno aññaṃ tasmiṃyeva ṭhāne ṭhapitaṃ avaharati , mūlaṭṭhassa anāpatti .
Idaṃ pubbappayogapañcakaṃ .
Aparepi
M0.464 pañca avahārā theyyāvahāro pasayhāvahāro parikappāvahāro paṭicchannāvahāro kusāvahāroti .Tattha yo kūṭamānakūṭakahāpaṇādīhi vañcetvā gaṇhāti , tassevaṃ gaṇhato avahāro theyyāvahāro .
Yo santajjetvā sayaṃ dassetvā tesaṃ santakaṃ gaṇhāti , yo vā attano pattabalito ca adhikaṃ balakkārena gaṇhāti rājarājamahāmattādayo viya , tassevaṃ gaṇhato avahāro pasayhāvahāro .
Parikappetvā gaṇhato panāvahāro parikappāvahāro .
So duvidho bhaṇḍokāsaparikappavasena .
Tatra yo ‘‘ sāṭako ce , gaṇhissāmi , suttaṃ ce , na gaṇhissāmī ’’ ti parikappetvā andhakāre pasibbakaṃ gaṇhāti , tatra sāṭako ce , uddhāreyeva pārājikaṃ , suttaṃ ce hoti , rakkhati .
Ayaṃ bhaṇḍaparikappo nāma .
Yo ṭhānaṃ parikappetvā bhaṇḍaṃ gaṇhāti , tassa taṃ parikappitaparicchedaṃ atikkantamatte pārājikaṃ .
Ayaṃ okāsaparikappo nāma .
Evamimesaṃ dvinnaṃ parikappānaṃ vasena parikappetvā gaṇhato avahāro parikappāvahāro .
Paṭicchādetvā parassa bhaṇḍaṃ gaṇhato avahāro paṭicchannāvahāro nāma .
Kusaṃ saṅkāmetvā
V0.393 avaharaṇaṃ kusāvahāro .Yo kusaṃ pātetvā cīvare bhājiyamāne attano koṭṭhāsassa samīpe ṭhitaṃ appagghataraṃ vā mahagghataraṃ vā samasamaṃ vā parassa koṭṭhāsaṃ disvā sace paṭhamataraṃ parakoṭṭhāsato kusadaṇḍakaṃ uddharati , attano koṭṭhāse pātetukāmatāya uddhāre rakkhati , pātanepi rakkhati , attano koṭṭhāsato pana kusadaṇḍaṃ uddharati , uddhāre rakkhati , taṃ uddharitvā parakoṭṭhāse pātentassa hatthato muttamatte pārājikaṃ .
Ayaṃ kusāvahāro nāmāti imesu pañcavīsāvahāresu yena kenaci avahārena gaṇhanto pārājiko bhaveti attho .
Garukan ti
M0.465 pañcamāsakaṃ .Vīsatimāsako hi kahāpaṇo , kahāpaṇassa catuttho bhāgo pādo nāma , tasmā pañcamāsakaṃ vā pādaṃ vā garukanti veditabbaṃ .
Tattha ‘‘ cattāro vīhayo guñjā , dve guñjā māsako bhave ’’ ti vacanato vīhivasena cattālīsa vīhayo dasa guñjā pañcamāsakoti veditabbo .
Yaṃ pana sāmaṇerasikkhāyaṃ ‘‘ vīsativīhī ’’ ti vuttaṃ , taṃ neva pāḷiyaṃ , na aṭṭhakathāyaṃ atthi , vīmaṃsitabbametaṃ .
Dutiyapārājikaṃ .
8. Idāni tatiyaṃ dassetuṃ ‘‘ manussapāṇaṃ pāṇo ’’ tyādi vuttaṃ .
Tattha yo bhikkhu ‘‘ manussapāṇo ’’ iti jānanto vadhakacittena manussapāṇaṃ jīvitā viyojeti , so bhikkhu sāsanā pārājiko hotīti samudāyattho .
Manussapāṇan ti mātukucchismiṃ paṭisandhicittena sahuppannaṃ atiparittaṃ kalalarūpaṃ ādiṃ katvā pakatiyā vīsavassasatāyukassa sattassa yāva maraṇakālā etthantare anupubbena vuddhippatto attabhāvo , eso manussapāṇo nāma , evarūpaṃ manussapāṇanti attho .
Pāṇoti jānan ti ‘‘ pāṇo ’’ iti jānanto ‘‘ taṃ jīvitā voropemī ’’ ti jānanto .
Vadhakacetasāti vadhakacittena , itthambhūte karaṇavacanaṃ , vadhakacitto hutvā maraṇādhippāyo hutvāti vuttaṃ hoti .
Jīvitāti jīvitindriyato .
Yoti aniyamavacanaṃ .
Soti etena niyamanaṃ veditabbaṃ .
Viyojetīti vuttappakāraṃ manussaviggahaṃ kalalakālepi tāpanamaddanehi vā bhesajjasampadānena vā tato vā uddhampi tadanurūpena upakkamena jīvitā viyojetīti attho .
Sāsanāti parāpubbajidhātuppayoge nissakkavacanaṃ , tena satthusāsanatoti attho .
Parājitoti parājayamāpanno .
Hotīti pāṭhaseso .
Tatiyapārājikaṃ .
9. Idāni
M0.466V0.394 catutthaṃ dassetuṃ ‘‘ jhānādibhedan ’’ tyādi vuttaṃ .Tattha yo bhikkhu aññāpadesañca adhimānañca vajjetvā hadaye asantaṃ jhānādibhedaṃ dhammaṃ manussajātikassa sattassa vadeyya , tasmiṃ khaṇe ñāte so tato sāsanā pārājiko eva hotīti attho .
Jhānādibhedan ti ‘‘ jhānaṃ vimokkho samādhi samāpatti ñāṇadassanaṃ maggabhāvanā phalasacchikiriyā kilesappahānaṃ vinīvaraṇatā cittassa suññāgāre abhiratī ’’ ti ( pārā .198) evaṃ vuttaṃ jhānādibhedaṃ uttarimanussadhammaṃ .
Hadayeti citte .
Asantan ti asaṃvijjamānaṃ .
Aññāpadesan ti ‘‘ yo te vihāre vasi , so bhikkhu paṭhamassa jhānassa lābhī ’’ tiādinā nayena aññāpadesaṃ vajjetvāti attho .
Vināti vajjanatthe nipāto , tassa vajjetvāti attho .
Adhimānan ti ‘‘ adhigatā mayā ’’ ti evaṃ uppannaṃ mānanti attho .
Adhigato mānoti viggaho , taṃ adhimānaṃ vajjetvāti attho .
Manussajātissāti manussajātikassa , na devabrahmādīsu aññatarassāti attho .
Vadeyyāti āroceyya .
Ñātakkhaṇeti ñāte khaṇeti chedo , tasmiṃ tenārocitakkhaṇe manussajātikena ñāteti attho .
Tenāti nissakke karaṇavacanaṃ , tato sāsanato pārājikoti attho .
Catutthapārājikaṃ .
Pārājikaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .