Issues
Select Version
Itivuttaka-aṭṭhakathā
Itivuttaka-aṭṭhakathā

5. Puttasuttavaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

5. Puttasuttavaṇṇanā

74. PañcameM0.211 puttāti atrajā orasaputtā , dinnakādayopi vā .
Santoti bhavantā saṃvijjamānā lokasmin ti imasmiṃ loke upalabbhamānā .
Atthibhāvena santo , pākaṭabhāvena vijjamānā .
Atijātoti attano guṇehi mātāpitaro atikkamitvā jāto , tehi adhikaguṇoti attho .
AnujātotiP2.43 guṇehi mātāpitūnaṃ anurūpo hutvā jāto , tehi samānaguṇoti attho .
Avajātoti guṇehi mātāpitūnaṃ adhamo hutvā jāto , tehi hīnaguṇoti attho .
Yehi pana guṇehi yutto mātāpitūnaṃ adhiko samo hīnoti ca adhippeto , te vibhajitvā dassetuṃ ‘‘ kathañca , bhikkhave , putto atijāto hotī ’’ ti kathetukamyatāya pucchaṃ katvā ‘‘ idha , bhikkhave , puttassā ’’ tiādinā niddeso āraddho .
Tattha na buddhaṃ saraṇaṃ gatātiādīsu buddhoti sabbadhammesu appaṭihatañāṇanimittānuttaravimokkhādhigamaparibhāvitaṃ khandhasantānaṃ , sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānaṃ vā saccābhisambodhiṃ upādāya paññattiko sattātisayo buddho .
Yathāha –
‘‘ Buddhoti yo so bhagavā sayambhū anācariyako pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhi , tattha ca sabbaññutaṃ patto , balesu ca vasībhāvan ’’ ti ( cūḷani . pārāyanatthutigāthāniddesa 97; paṭi . ma .1.161)–
AyaṃV0.196 tāva atthato buddhavibhāvanā .
Byañjanato pana savāsanāya kilesaniddāya accantavigamena buddhavā paṭibuddhavāti buddho , buddhiyā vā vikasitabhāvena buddhavā vibuddhavāti buddho , bujjhitāti buddho , bodhetāti buddhoti evamādinā nayena veditabbo .
Yathāha –
‘‘ Bujjhitā saccānīti buddho , bodhetā pajāyāti buddho , sabbaññutāya buddho , sabbadassāvitāya buddho , anaññaneyyatāya buddho , visavitāya buddho , khīṇāsavasaṅkhātena buddho , nirupakkilesasaṅkhātena buddho , ekantavītarāgoti buddho , ekantavītadosotiM0.212 buddho , ekantavītamohoti buddho , ekantanikkilesoti buddho , ekāyanamaggaṃ gatoti buddho , eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti buddho , abuddhivihatattā buddhipaṭilābhāti buddho , buddhoti cetaṃ nāmaṃ na mātarā kataṃ , na pitarā kataṃ , na bhātarā kataṃ , na bhaginiyā kataṃ , na mittāmaccehi kataṃ , na ñātisālohitehi kataṃ , na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ , na devatāhi kataṃ , atha kho vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutaññāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti , yadidaṃ buddho ’’ ti ( cūḷani . pārāyanatthutigāthāniddesa 97; paṭi . ma .1.162).
HiṃsatītiP2.44 saraṇaṃ , sabbaṃ anatthaṃ apāyadukkhaṃ sabbaṃ saṃsāradukkhaṃ hiṃsati vināseti viddhaṃsetīti attho .
Saraṇaṃ gatāti ‘‘ buddho bhagavā amhākaṃ saraṇaṃ gati parāyaṇaṃ paṭisaraṇaṃ aghassa hantā hitassa vidhātā ’’ ti iminā adhippāyena buddhaṃ bhagavantaṃ gacchāma bhajāma sevāma payirupāsāma .
Evaṃ vā jānāma bujjhāmāti evaṃ gatā upagatā buddhaṃ saraṇaṃ gatā .
Tappaṭikkhepena na buddhaṃ saraṇaṃ gatā .
Dhammaṃ saraṇaṃ gatāti adhigatamagge sacchikatanirodhe yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne catūsu apāyesu apatamāne katvā dhāretīti dhammo .
So atthato ariyamaggo ceva nibbānañca .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ Yāvatā , bhikkhave , dhammā saṅkhatā , ariyo aṭṭhaṅgiko maggo tesaṃ aggamakkhāyatī ’’ ti vitthāro ( a . ni .4.34).
NaV0.197 kevalañca ariyamagganibbānāni eva , apica kho ariyaphalehi saddhiṃ pariyattidhammo ca .
Vuttañhetaṃ chattamāṇavakavimāne –
‘‘ Rāgavirāgamanejamasokaṃ ,
Dhammamasaṅkhatamappaṭikūlaṃ ;
Madhuramimaṃ paguṇaṃ suvibhattaṃ ,
Dhammamimaṃ saraṇatthamupehī ’’ ti .( vi . va .887);
Tattha hi rāgavirāgoti maggo kathito , anejamasokan ti phalaṃ , dhammasaṅkhatan ti nibbānaṃ , appaṭikūlaṃ madhuramimaṃ paguṇaṃ suvibhattan ti piṭakattayena vibhattāM0.213 sabbadhammakkhandhā kathitā .
Taṃ dhammaṃ vuttanayena saraṇanti gatā dhammaṃ saraṇaṃ gatā .
Tappaṭikkhepena na dhammaṃ saraṇaṃ gatā .
Diṭṭhisīlasaṅghātena saṃhatoti saṅgho .
So atthato aṭṭhaariyapuggalasamūho .
Vuttañhetaṃ tasmiṃ eva vimāne –
‘‘ Yattha ca dinna mahapphalamāhu ,
Catūsu sucīsu purisayugesu ;
Aṭṭha ca puggala dhammadasā te ,
Saṅghamimaṃ saraṇatthamupehī ’’ ti .( vi . va .888);
TaṃP2.45 saṅghaṃ vuttanayena saraṇanti gatā saṅghaṃ saraṇaṃ gatā .
Tappaṭikkhepena na saṅghaṃ saraṇaṃ gatāti .
Ettha ca saraṇagamanakosallatthaṃ saraṇaṃ saraṇagamanaṃ , yo ca saraṇaṃ gacchati saraṇagamanappabhedo , phalaṃ , saṃkileso , bhedo , vodānanti ayaṃ vidhi veditabbo .
Tattha padatthato tāva hiṃsatīti saraṇaṃ , saraṇagatānaṃ teneva saraṇagamanena bhayaṃ santāsaṃ dukkhaṃ duggatiṃ parikilesaṃ hanati vināsetīti attho , ratanattayassetaṃ adhivacanaṃ .
Atha vā hite pavattanena ahitā nivattanena ca sattānaṃ bhayaṃ hiṃsatīti buddho saraṇaṃ , bhavakantārato uttāraṇena assāsadānena ca dhammo , appakānampi kārānaṃ vipulaphalapaṭilābhakaraṇena saṅgho .
TasmāV0.198 imināpi pariyāyena ratanattayaṃ saraṇaṃ .
Tappasādataggarutāhi vihatakileso tapparāyaṇatākārappavatto cittuppādo saraṇagamanaṃ .
Taṃsamaṅgisatto saraṇaṃ gacchati , vuttappakārena cittuppādena ‘‘ etāni me tīṇi ratanāni saraṇaṃ , etāni parāyaṇan ’’ ti evaṃ upetīti attho .
Evaṃ tāva saraṇaṃ saraṇagamanaṃ , yo ca saraṇaṃ gacchatīti idaṃ tayaṃ veditabbaṃ .
Pabhedato pana duvidhaṃ saraṇagamanaṃ – lokiyaṃ , lokuttarañca .
Tattha lokuttaraṃ diṭṭhasaccānaṃ maggakkhaṇe saraṇagamanupakkilesasamucchedena ārammaṇato nibbānārammaṇaṃ hutvā kiccato sakalepi ratanattaye ijjhati , lokiyaṃ puthujjanānaṃ saraṇagamanupakkilesavikkhambhanena ārammaṇato buddhādiguṇārammaṇaṃ hutvā ijjhati .
Taṃ atthato buddhādīsu vatthūsu saddhāpaṭilābhoM0.214 , saddhāmūlikā ca sammādiṭṭhi dasasu puññakiriyavatthūsu diṭṭhijukammanti vuccati .
Tayidaṃ catudhā pavattati – attasanniyyātanena , tapparāyaṇatāya , sissabhāvūpagamanena , paṇipātenāti .
Tattha attasanniyyātanaṃ nāma ‘‘ ajja ādiṃ katvā ahaṃ attānaṃ buddhassa niyyātemi , dhammassa , saṅghassā ’’ ti evaṃ buddhādīnaṃ attapariccajanaṃ .
Tapparāyaṇaṃ nāma ‘‘ ajja ādiṃ katvā ahaṃ buddhaparāyaṇo , dhammaparāyaṇo , saṅghaparāyaṇo iti maṃ dhārehī ’’ ti evaṃ tappaṭisaraṇabhāvoP2.46 tapparāyaṇatā .
Sissabhāvūpagamanaṃ nāma ‘‘ ajja ādiṃ katvā ahaṃ buddhassa antevāsiko , dhammassa , saṅghassa iti maṃ dhāretū ’’ ti evaṃ sissabhāvassa upagamanaṃ .
Paṇipāto nāma ‘‘ ajja ādiṃ katvā ahaṃ abhivādanapaccuṭṭhānaañjalikammasāmīcikammaṃ buddhādīnaṃ eva tiṇṇaṃ vatthūnaṃ karomi iti maṃ dhāretū ’’ ti evaṃ buddhādīsu paramanipaccakāro .
Imesañhi catunnaṃ ākārānaṃ aññataraṃ karontena gahitaṃ eva hoti saraṇagamanaṃ .
Apica ‘‘ bhagavato attānaṃ pariccajāmi , dhammassa , saṅghassa attānaṃ pariccajāmi , jīvitaṃ pariccajāmi , pariccatto eva me attā jīvitañca , jīvitapariyantikaṃ buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmi , buddho me saraṇaṃ tāṇaṃ leṇan ’’ ti evampi attasanniyyātanaṃ veditabbaṃ .
‘‘ Satthārañca vatāhaṃ passeyyaṃ , bhagavantameva passeyyaṃ ;
sugatañca vatāhaṃ passeyyaṃ , bhagavantameva passeyyaṃ ;
sammāsambuddhañca vatāhaṃ passeyyaṃ ;
bhagavantameva passeyyan ’’ ti ( saṃ . ni .2.154) evaṃ mahākassapattherassa saraṇagamanaṃ viya sissabhāvūpagamanaṃ daṭṭhabbaṃ .
‘‘ SoV0.199 ahaṃ vicarissāmi , gāmā gāmaṃ purā puraṃ ;
Namassamāno sambuddhaṃ , dhammassa ca sudhammatan ’’ ti .( saṃ . ni .1.246; su . ni .194)–
Evaṃ āḷavakādīnaṃ saraṇagamanaṃ viya tapparāyaṇatā veditabbā .
‘‘ Atha kho , brahmāyu , brāhmaṇo uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā bhagavato pādesu sirasā nipatitvā bhagavato pādāni mukhena ca paricumbati , pāṇīhi ca parisambāhati , nāmañca sāveti ‘ brahmāyu ahaṃ , bho gotama , brāhmaṇo , brahmāyu ahaṃ , bho gotama , brāhmaṇo ’’’ ti ( ma . ni .2.394) evaṃ paṇipāto daṭṭhabbo .
SoM0.215 panesa ñātibhayācariyadakkhiṇeyyavasena catubbidho hoti .
Tattha dakkhiṇeyyapaṇipātena saraṇagamanaṃ hoti , na itarehi .
Seṭṭhavaseneva hi saraṇaṃ gayhati , seṭṭhavasenaP2.47 bhijjati .
Tasmā yo ‘‘ ayameva loke sabbasattuttamo aggadakkhiṇeyyo ’’ ti vandati , teneva saraṇaṃ gahitaṃ hoti , na ñātibhayācariyasaññāya vandantena .
Evaṃ gahitasaraṇassa upāsakassa vā upāsikāya vā aññatitthiyesu pabbajitampi ‘‘ ñātako me ayan ’’ ti vandato saraṇaṃ na bhijjati , pageva apabbajitaṃ .
Tathā rājānaṃ bhayena vandato .
So hi raṭṭhapūjitattā avandiyamāno anatthampi kareyyāti .
Tathā yaṃkiñci sippaṃ sikkhāpakaṃ titthiyampi ‘‘ ācariyo me ayan ’’ ti vandatopi na bhijjati .
Evaṃ saraṇagamanassa pabhedo veditabbo .
Ettha ca lokuttarassa saraṇagamanassa cattāri sāmaññaphalāni vipākaphalaṃ , sabbadukkhakkhayo ānisaṃsaphalaṃ .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ Yo ca buddhañca dhammañca , saṅghañca saraṇaṃ gato ;
Cattāri ariyasaccāni , sammappaññāya passati .
‘‘ Dukkhaṃ dukkhasamuppādaṃ , dukkhassa ca atikkamaṃ ;
Ariyaṃ caṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ , dukkhūpasamagāminaṃ .
‘‘ Etaṃ kho saraṇaṃ khemaṃ , etaṃ saraṇamuttamaṃ ;
Etaṃ saraṇamāgamma , sabbadukkhā pamuccatī ’’ ti .( dha . pa .190-192);
ApicaV0.200 niccato anupagamanādīnipi etassa ānisaṃsaphalaṃ veditabbaṃ .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ Aṭṭhānametaṃ , bhikkhave , anavakāso , yaṃ diṭṭhisampanno puggalo kañci saṅkhāraṃ niccato upagaccheyya , sukhato upagaccheyya , kañci dhammaṃ attato upagaccheyya , mātaraṃ jīvitā voropeyya , pitaraṃ jīvitā voropeyya , arahantaṃ jīvitā voropeyya , duṭṭhacitto tathāgatassa lohitaṃ uppādeyya , saṅghaṃ bhindeyya , aññaṃ satthāraṃ uddiseyya netaṃ ṭhānaṃ vijjatī ’’ ti ( ma . ni .3.127-128; a . ni .1.268-276; vibha .809).
LokiyassaM0.216 pana saraṇagamanassa bhavasampadāpi bhogasampadāpi phalameva .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ Ye keci buddhaṃ saraṇaṃ gatāse ,
Na te gamissanti apāyabhūmiṃ ;
Pahāya mānusaṃ dehaṃ ,
Devakāyaṃ paripūressantī ’’ ti .( saṃ . ni .1.37);
AparampiP2.48 vuttaṃ –
‘‘ Atha kho sakko devānamindo asītiyā devatāsahassehi saddhiṃ yenāyasmā mahāmoggallāno tenupasaṅkami … pe … ekamantaṃ ṭhitaṃ kho sakkaṃ devānamindaṃ āyasmā mahāmoggallāno etadavoca –
‘ sādhu kho , devānaminda , buddhaṃ saraṇagamanaṃ hoti .
Buddhaṃ saraṇagamanahetu kho , devānaminda , evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti .
Te aññe deve dasahi ṭhānehi adhigaṇhanti – dibbena āyunā , dibbena vaṇṇena , dibbena sukhena , dibbena yasena , dibbena ādhipateyyena , dibbehi rūpehi , dibbehi saddehi , dibbehi gandhehi , dibbehi rasehi , dibbehi phoṭṭhabbehi … pe … dhammaṃ , saṅghaṃ … pe … phoṭṭhabbehī ’’’ ti ( saṃ . ni .4.341).
Velāmasuttādivasenapi ( a . ni .9.20) saraṇagamanassa phalaviseso veditabbo .
Evaṃ saraṇagamanassa phalaṃ veditabbaṃ .
LokiyasaraṇagamanañcetthaV0.201 tīsu vatthūsu aññāṇasaṃsayamicchāñāṇādīhi saṃkilissati , na mahājutikaṃ hoti na mahāvipphāraṃ .
Lokuttarassa pana saṃkileso natthi .
Lokiyassa ca saraṇagamanassa duvidho bhedo – sāvajjo , anavajjo ca .
Tattha sāvajjo aññasatthārādīsu attasanniyyātanādīhi hoti , so aniṭṭhaphalo .
Anavajjo kālakiriyāya , so avipākattā aphalo .
Lokuttarassa pana nevatthi bhedo .
Bhavantarepi hi ariyasāvako aññaṃ satthāraṃ na uddisatīti evaṃ saraṇagamanassa saṃkileso ca bhedo ca veditabbo .
VodānampiM0.217 ca lokiyasseva yassa hi saṃkileso , tasseva tato vodānena bhavitabbaṃ .
Lokuttaraṃ pana niccavodānamevāti .
Pāṇātipātāti ettha pāṇassa saraseneva patanasabhāvassa antarā eva atipātanaṃ atipāto , saṇikaṃ patituṃ adatvā sīghaṃ pātananti attho .
Atikkamma vā satthādīhi abhibhavitvā pātanaṃ atipāto , pāṇaghātoti vuttaṃ hoti .
Pāṇoti cettha khandhasantāno , yo sattoti voharīyati , paramatthato rūpārūpajīvitindriyaṃ .
Rūpajīvitindriye hi vikopite itarampi taṃsambandhatāya vinassatīti .
Tasmiṃ pana pāṇe pāṇasaññino jīvitindriyupacchedakaupakkamasamuṭṭhāpikāP2.49 kāyavacīdvārānaṃ aññataradvārappavattā vadhakacetanā pāṇātipāto .
Yāya hi cetanāya pavattamānassa jīvitindriyassa nissayabhūtesu upakkamakaraṇahetukamahābhūtapaccayā uppajjanakamahābhūtā purimasadisā na uppajjanti , visadisā eva uppajjanti , sā tādisappayogasamuṭṭhāpikā cetanā pāṇātipāto .
Laddhūpakkamāni hi bhūtāni purimabhūtāni viya na visadānīti samānajātiyānaṃ kāraṇāni na hontīti .
‘‘ Kāyavacīdvārānaṃ aññataradvārappavattā ’’ ti idaṃ manodvāre pavattāya vadhakacetanāya pāṇātipātatāsambhavadassanaṃ .
Kulumbasuttepi hi ‘‘ idhekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā iddhimā ceto vasippatto aññissā kucchigataṃ gabbhaṃ pāpakena manasā anupekkhitā hotī ’’ ti vijjāmayiddhi adhippetā .
Sā ca vacīdvāraṃ muñcitvā na sakkā nibbattetunti vacīdvāravaseneva nippajjati .
Ye pana ‘‘ bhāvanāmayiddhi tattha adhippetā ’’ ti vadanti , tesaṃ vādo kusalattikavedanattikavitakkattikabhūmantarehi virujjhati .
Svāyaṃ pāṇātipāto guṇarahitesu tiracchānagatādīsu khuddake pāṇe appasāvajjo , mahāsarīre mahāsāvajjo .
Kasmā ?
Payogamahantatāya .
Payogasamattepi vatthumahantatādīhi mahāsāvajjo , guṇavantesu manussādīsu appaguṇe pāṇe appasāvajjo , mahāguṇe mahāsāvajjoV0.202 .
Sarīraguṇānaṃ pana samabhāve sati kilesānaṃ upakkamānañca mudutāya appasāvajjo , tibbatāya mahāsāvajjo .
Ettha ca payogavatthumahantatādīhi mahāsāvajjatā tehi paccayehi uppajjamānāya cetanāya balavabhāvato veditabbā .
Yathādhippetassa payogassaM0.218 sahasā nipphādanavasena sakiccasādhikāya bahukkhattuṃ pavattajavanehi laddhāsevanāya ca sanniṭṭhāpakacetanāya payogassa mahantabhāvo .
Satipi kadāci khuddake ceva mahante ca pāṇe payogassa samabhāve mahantaṃ hanantassa cetanā tibbatarā uppajjatīti vatthumahantatāpi cetanāya balavabhāvassa kāraṇaṃ .
Iti ubhayampetaṃ cetanābalavabhāveneva mahāsāvajjatāya hetu hoti .
Tathā hantabbassa mahāguṇabhāve tattha pavattaupakāracetanā viya khettavisesanipphattiyā apakāracetanāpi balavatī tibbatarā uppajjatīti tassa mahāsāvajjatāP2.50 daṭṭhabbā .
Tasmā payogavatthuādipaccayānaṃ amahattepi guṇamahantatādipaccayehi cetanāya balavabhāvavaseneva mahāsāvajjatā veditabbā .
Tassa pāṇo , pāṇasaññitā , vadhakacittaṃ , upakkamo , tena maraṇanti pañca sambhārā .
Pañcasambhārayutto pāṇātipātoti pañcasambhārāvinimutto daṭṭhabbo .
Tesu pāṇasaññitāvadhakacittāni pubbabhāgiyānipi honti , upakkamo vadhakacetanāsamuṭṭhāpito .
Tassa cha payogā – sāhatthiko , āṇattiko , nissaggiyo , thāvaro , vijjāmayo , iddhimayoti .
Tesu sahatthena nibbatto sāhatthiko .
Paresaṃ āṇāpanavasena pavatto āṇattiko .
Ususattiādīnaṃ nissajjanavasena pavatto nissaggiyo .
Opātakhaṇanādivasena pavatto thāvaro .
Āthabbaṇikādīnaṃ viya mantaparijappanapayogo vijjāmayo .
Dāṭhākoṭṭanādīnaṃ viya kammavipākajiddhimayo .
Etthāha – khaṇe khaṇe nirujjhanasabhāvesu saṅkhāresu , ko hantā , ko vā haññati ?
Yadi cittacetasikasantāno , so arūpitāya na chedanabhedanādivasena vikopanasamattho , nāpi vikopanīyo , atha rūpasantāno , so acetanatāya kaṭṭhakaliṅgarūpamoti na tattha chedanādinā pāṇātipāto labbhati , yathā matasarīre .
Payogopi pāṇātipātassa yathāvutto paharaṇappahārādiko atītesu saṅkhāresu bhaveyya anāgatesu paccuppannesu vā .
Tattha na tāva atītesu anāgatesu ca sambhavati tesaṃ avijjamānasabhāvattā , paccuppannesuM0.219 ca saṅkhārānaṃ khaṇikattā saraseneva nirujjhanasabhāvatāya vināsābhimukhesu nippayojano payogo siyā , vināsassa ca kāraṇarahitattā na paharaṇappahārādippayogahetukaṃ maraṇaṃ , nirīhattā ca saṅkhārānaṃ kassaV0.203 so payogo , khaṇikabhāvena vadhādhippāyasamakālameva bhijjanakassa yāva kiriyāpariyosānakālamanavaṭṭhānato kassa vā pāṇātipāto kammabandhoti ?
Vuccate – yathāvuttavadhakacetanāsamaṅgī saṅkhārānaṃ puñjo sattasaṅkhāto hantā .
Tena pavattitavadhappayoganimittaṃ apagatusmāviññāṇajīvitindriyo matoti vohārassa vatthubhūto yathāvuttavadhappayogākaraṇe pubbe viya uddhaṃ pavattanāraho rūpārūpadhammapuñjo haññati , cittacetasikasantānoP2.51 eva vā .
Vadhappayogāvisayabhāvepi tassa pañcavokārabhave rūpasantānādhīnavuttitāya bhūtarūpesu katappayogavasena jīvitindriyavicchedena sopi vicchijjatīti na pāṇātipātassa asambhavo , nāpi ahetuko , na ca payogo nippayojano .
Paccuppannesu saṅkhāresu katappayogavasena tadanantaraṃ uppajjanārahassa saṅkhārakalāpassa tathā anuppattito khaṇikānañca saṅkhārānaṃ khaṇikamaraṇassa idha maraṇabhāvena anadhippetattā santatimaraṇassa ca yathāvuttanayena sahetukabhāvato na ahetukaṃ maraṇaṃ , nirīhakesupi saṅkhāresu yathāpaccayaṃ uppajjitvā atthibhāvamatteneva attano attano anurūpaphaluppādananiyatāni kāraṇāniyeva karontīti vuccati , yathā padīpo pakāsetīti , tatheva ghātakavohāro .
Na ca kevalassa vadhādhippāyasahabhuno cittacetasikakalāpassa pāṇātipāto icchito , santānavasena vattamānasseva pana icchitoti attheva pāṇātipātena kammabandho .
Santānavasena vattamānānañca padīpādīnaṃ atthakiriyāsiddhi dissatīti .
Ayañca vicāraṇā adinnādānādīsupi yathāsambhavaṃ vibhāvetabbā .
Tasmā pāṇātipātā .
Na paṭiviratāti appaṭiviratā .
Adinnassa ādānaṃ adinnādānaṃ , parassa haraṇaṃ theyyaṃ corikāti vuttaṃ hoti .
Tattha adinnan ti parapariggahitaṃ , yattha paro yathākāmakāritaṃ āpajjanto adaṇḍāraho anupavajjo ca hoti .
Tasmiṃ parapariggahiteM0.220 parapariggahitasaññino tadādāyakaupakkamasamuṭṭhāpikā theyyacetanā adinnādānaṃ .
Taṃ hīne parasantake appasāvajjaṃ , paṇīte mahāsāvajjaṃ .
Kasmā ?
Vatthupaṇītatāya .
Tathā khuddake parasantake appasāvajjaṃ , mahante mahāsāvajjaṃ .
Kasmā ?
Vatthumahantatāya payogamahantatāya ca .
Vatthusamatte pana sati guṇādhikānaṃ santake vatthusmiṃ mahāsāvajjaṃ , taṃtaṃguṇādhikaṃ upādāya tato tato hīnaguṇassa santake vatthusmiṃ appasāvajjaṃ .
Vatthuguṇānaṃ pana samabhāve sati kilesānaṃ payogassa ca mudubhāve appasāvajjaṃ , tibbabhāve mahāsāvajjaṃ .
Tassa pañca sambhārā – parapariggahitaṃ , parapariggahitasaññitā , theyyacittaṃ , upakkamo , tenaV0.204 haraṇanti .
Cha payogāP2.52 sāhatthikādayova .
Te ca kho yathānurūpaṃ theyyāvahāro , pasayhāvahāro , parikappāvahāro , paṭicchannāvahāro , kusāvahāroti imesaṃ avahārānaṃ vasena pavattā .
Ettha ca mantaparijappanena parasantakaharaṇaṃ vijjāmayo payogo .
Vinā mantena tādisena iddhānubhāvasiddhena kāyavacīpayogena parasantakassa ākaḍḍhanaṃ iddhimayo payogoti veditabbo .
Kāmesūti methunasamācāresu .
Micchācāroti ekantanindito lāmakācāro .
Lakkhaṇato pana asaddhammādhippāyena kāyadvārappavattā agamanīyaṭṭhānavītikkamacetanā kāmesu micchācāro .
Tattha agamanīyaṭṭhānaṃ nāma purisānaṃ tāva māturakkhitādayo dasa , dhanakkītādayo dasāti vīsati itthiyo , itthīsu pana dvinnaṃ sārakkhasaparidaṇḍānaṃ , dasannañca dhanakkītādīnanti dvādasannaṃ itthīnaṃ aññapurisā .
Svāyaṃ micchācāro sīlādiguṇarahite agamanīyaṭṭhāne appasāvajjo , sīlādiguṇasampanne mahāsāvajjo .
Guṇarahitepi ca abhibhavitvā micchā carantassa mahāsāvajjo , ubhinnaṃ samānacchandatāya appasāvajjo .
Samānacchandabhāvepi kilesānaṃ upakkamānañca mudutāya appasāvajjo , tibbatāya mahāsāvajjo .
Tassa cattāro sambhārā – agamanīyavatthu , tasmiṃ sevanacittaṃ , sevanapayogo , maggenamaggappaṭipattiadhivāsananti .
Tattha attano ruciyā pavattitassa tayo , balakkārena pavattitassa tayoti anavasesaggahaṇena cattāro daṭṭhabbā , atthasiddhi pana tīheva .
Eko payogo sāhatthikova .
MusātiM0.221 visaṃvādanapurekkhārassa atthabhañjako kāyavacīpayogo , visaṃvādanādhippāyena panassa paravisaṃvādakakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā musāvādo .
Aparo nayo musāti abhūtaṃ vatthu , vādoti tassa bhūtato tacchato viññāpanaṃ .
Tasmā atathaṃ vatthuṃ tathato paraṃ viññāpetukāmassa tathāviññāpanapayogasamuṭṭhāpikā cetanā musāvādo .
So yamatthaṃ bhañjati , tassa appatāya appasāvajjo , mahantatāya mahāsāvajjo .
Apica gahaṭṭhānaṃ attano santakaṃ adātukāmatāya natthīti ādinayappavatto appasāvajjo , sakkhināP2.53 hutvā atthabhañjanavasena vutto mahāsāvajjo .
Pabbajitānaṃ appakampi telaṃ vā sappiṃ vā labhitvā hasādhippāyena ‘‘ ajja gāme telaṃ nadī maññe sandatī ’’ ti pūraṇakathānayena pavatto appasāvajjo , adiṭṭhaṃyeva pana ‘‘ diṭṭhan ’’ tiādinā nayena vadantānaṃ mahāsāvajjo .
Tathā yassa atthaṃ bhañjati , tassa appaguṇatāya appasāvajjo , mahāguṇatāya mahāsāvajjo .
Kilesānaṃ mudutibbatāvasena ca appasāvajjamahāsāvajjatā labbhateva .
TassaV0.205 cattāro sambhārā – atathaṃ vatthu , visaṃvādanacittaṃ , tajjo vāyāmo , parassa tadatthavijānananti .
Visaṃvādanādhippāyena hi payoge katepi parena tasmiṃ atthe aviññāte visaṃvādanassa asijjhanato parassa tadatthavijānanampi eko sambhāro veditabbo .
Keci pana ‘‘ abhūtavacanaṃ , visaṃvādanacittaṃ , parassa tadatthavijānananti tayo sambhārā ’’ ti vadanti .
Sace pana paro dandhatāya vicāretvā tamatthaṃ jānāti , sanniṭṭhāpakacetanāya pavattattā kiriyāsamuṭṭhāpakacetanākkhaṇeyeva musāvādakammunā bajjhati .
Surāti piṭṭhasurā , pūvasurā , odanasurā , kiṇṇapakkhittā , sambhārasaṃyuttāti pañca surā .
Merayan ti pupphāsavo , phalāsavo , madhvāsavo , guḷāsavo sambhārasaṃyuttoti pañca āsavā .
Tadubhayampi madanīyaṭṭhena majjaṃ .
Yāya cetanāya taṃ pivati , sā pamādakāraṇattā pamādaṭṭhānaṃ .
Lakkhaṇato pana yathāvuttassa surāmerayasaṅkhātassa majjassa bījato paṭṭhāya madavasena kāyadvārappavattā pamādacetanā surāmerayamajjapamādaṭṭhānaṃ .
Tassa majjabhāvo , pātukamyatācittaṃ , tajjo vāyāmo , ajjhoharaṇanti cattāro sambhārā .
Akusalacitteneva cassa pātabbato ekantena sāvajjabhāvoM0.222 .
Ariyasāvakānaṃ pana vatthuṃ ajānantānampi mukhaṃ na pavisati , pageva jānantānaṃ .
Aḍḍhapasatamattassa pānaṃ appasāvajjaṃ , addhāḷhakamattassa pānaṃ tato mahantaṃ mahāsāvajjaṃ , kāyasañcālanasamatthaṃ bahuṃ pivitvā gāmaghātakādikammaṃ karontassa mahāsāvajjameva .
PāpakammañhiP2.54 pāṇātipātaṃ patvā khīṇāsave mahāsāvajjaṃ , adinnādānaṃ patvā khīṇāsavassa santake mahāsāvajjaṃ , micchācāraṃ patvā khīṇāsavāya bhikkhuniyā vītikkame , musāvādaṃ patvā musāvādena saṅghabhede , surāpānaṃ patvā kāyasañcālanasamatthaṃ bahuṃ pivitvā gāmaghātakādikammaṃ mahāsāvajjaṃ .
Sabbehipi cetehi musāvādena saṅghabhedova mahāsāvajjo .
Tañhi katvā kappaṃ niraye paccati .
Idāni etesu sabhāvato , ārammaṇato , vedanato , mūlato , kammato , phalatoti chahi ākārehi vinicchayo veditabbo .
Tattha sabhāvato pāṇātipātādayo sabbepi cetanāsabhāvāva .
Ārammaṇato pāṇātipāto jīvitindriyārammaṇato saṅkhārārammaṇo , adinnādānaṃ sattārammaṇaṃ vā saṅkhārārammaṇaṃ vā , micchācāro phoṭṭhabbavasena saṅkhārārammaṇo , sattārammaṇoti eke .
Musāvādo sattārammaṇo vā saṅkhārārammaṇo vā , surāpānaṃ saṅkhārārammaṇaṃ .
Vedanato pāṇātipāto dukkhavedano , adinnādānaṃ tivedanaṃ , micchācāro sukhamajjhattavasena dvivedano , tathā surāpānaṃ .
Sanniṭṭhāpakacittena pana ubhayampi majjhattavedanaṃ na hoti .
Musāvādo tivedano .
Mūlato pāṇātipāto dosamohavasena dvimūlako , adinnādānaṃ musāvādo ca dosamohavasena vā lobhamohavasenaV0.206 vā , micchācāro surāpānañca lobhamohavasena dvimūlaṃ .
Kammato musāvādoyevettha vacīkammaṃ , sesaṃ catubbidhampi kāyakammameva .
Phalato sabbepi apāyūpapattiphalā ceva sugatiyampi appāyukatādinānāvidhaaniṭṭhaphalā cāti evamettha sabhāvādito vinicchayo veditabbo .
Appaṭiviratāti samādānaviratiyā sampattaviratiyā ca abhāvena na paṭiviratā .
Dussīlāti tato eva pañcasīlamattassāpi abhāvena nissīlā .
Pāpadhammāti lāmakadhammā , hīnācārā .
Pāṇātipātā paṭiviratotiM0.223 sikkhāpadasamādānena pāṇātipātato virato , ārakā ṭhito .
Esa nayo sesesupi .
Idhāpi pāṇātipātāveramaṇiādīnaṃ sabhāvato ārammaṇatoP2.55 , vedanato , mūlato , kammato , samādānato , bhedato , phalato ca viññātabbo vinicchayo .
Tattha sabhāvato pañcapi cetanāyopi honti viratiyopi , virativasena pana desanā āgatā .
Yā pāṇātipātā viramantassa ‘‘ yā tasmiṃ samaye pāṇātipātā ārati viratī ’’ ti evaṃ vuttā kusalacittasampayuttā virati .
Sā pabhedato tividhā – sampattavirati , samādānavirati , samucchedaviratīti .
Tattha asamādinnasikkhāpadānaṃ attano jātivayabāhusaccādīni paccavekkhitvā ‘‘ ayuttametaṃ amhākaṃ kātun ’’ ti sampattavatthuṃ avītikkamantānaṃ uppajjamānā virati sampattavirati nāma .
Samādinnasikkhāpadānaṃ sikkhāpadasamādāne taduttari ca attano jīvitampi pariccajitvā vatthuṃ avītikkamantānaṃ uppajjamānā virati samādānavirati nāma .
Ariyamaggasampayuttā pana virati samucchedavirati nāma , yassā uppattito paṭṭhāya ariyapuggalānaṃ ‘‘ pāṇaṃ ghātessāmā ’’ ti cittampi na uppajjati .
Tāsu samādānavirati idhādhippetā .
Ārammaṇato pāṇātipātādīnaṃ ārammaṇāneva etesaṃ ārammaṇāni .
Vītikkamitabbatoyeva hi virati nāma hoti .
Yathā pana nibbānārammaṇo ariyamaggo kilese pajahati , evaṃ jīvitindriyādiārammaṇāyeva ete kusaladhammā pāṇātipātādīni dussīlyāni pajahanti .
Vedanato sabbāpi sukhavedanāva .
Mūlato ñāṇasampayuttacittena viramantassa alobhaadosaamohavasena timūlā honti , ñāṇavippayuttacittena viramantassa alobhaadosavasena dvimūlā .
Kammato musāvādā veramaṇi vacīkammaṃV0.207 , sesā kāyakammaṃ .
Samādānato aññassa garuṭṭhāniyassa santike taṃ alabhantena sayameva vā pañca sīlāni ekajjhaṃ pāṭiyekkaṃ vā samādiyantena samādinnāni honti .
Bhedato gahaṭṭhānaṃ yaṃ yaṃ vītikkantaṃ , taṃ tadeva bhijjati , itaraṃ na bhijjati .
Kasmā ?
Gahaṭṭhā hi anibaddhasīlā honti , yaṃ yaṃ sakkonti , taṃ tadeva rakkhanti .
Pabbajitānaṃ pana ekasmiṃ vītikkante sabbāni bhijjantīti .
PhalatotiM0.224P2.56 pāṇātipātā veramaṇiyā cettha aṅgapaccaṅgasampannatā , ārohapariṇāhasampatti , javanasampatti , suppatiṭṭhitapādatā , cārutā , mudutā , sucitā , sūratā , mahabbalatā , vissaṭṭhavacanatā , sattānaṃ piyamanāpatā , abhijjaparisatā , acchambhitā , duppadhaṃsiyatā , parūpakkamena amaraṇatā , mahāparivāratā , suvaṇṇatā , susaṇṭhānatā , appābādhatā , asokatā , piyamanāpehi avippayogo , dīghāyukatāti evamādīni phalāni .
Adinnādānā veramaṇiyā mahādhanadhaññatā , anantabhogatā , thirabhogatā , icchitānaṃ bhogānaṃ khippaṃ paṭilābho , rājādīhi asādhāraṇabhogatā , uḷārabhogatā , tattha tattha jeṭṭhakabhāvo , natthibhāvassa ajānanatā , sukhavihāritāti evamādīni .
Abrahmacariyā veramaṇiyā vigatapaccatthikatā , sabbasattānaṃ piyamanāpatā , annapānavatthacchādanādīnaṃ lābhitā , sukhasupanatā , sukhapaṭibujjhanatā , apāyabhayavimokkho , itthibhāvanapuṃsakabhāvānaṃ abhabbatā , akkodhanatā , saccakāritā , amaṅkutā , ārādhanasukhatā , paripuṇṇindriyatā , paripuṇṇalakkhaṇatā , nirāsaṅkatā , appossukkatā , sukhavihāritā , akutobhayatā , piyavippayogābhāvoti evamādīni .
Yasmā pana micchācārāveramaṇiyā phalānipi ettheva antogadhāni , tasmā ( abrahmacariyā veramaṇiyā ).
Musāvādā veramaṇiyā vippasannindriyatā , vissaṭṭhamadhurabhāṇitā , samasitasuddhadantatā , nātithūlatā , nātikisatā , nātirassatā , nātidīghatā , sukhasamphassatā , uppalagandhamukhatā , sussūsakaparisatā , ādeyyavacanatā , kamaladalasadisamudulohitatanujivhatā , alīnatā , anuddhatatāti evamādīni .
Surāmerayamajjapamādaṭṭhānā veramaṇiyā atītānāgatapaccuppannesu kiccakaraṇīyesu appamādatā , ñāṇavantatā , sadā upaṭṭhitassatitā , uppannesu kiccakaraṇīyesu ṭhānuppattikapaṭibhānavantatāV0.208 , analasatā , ajaḷatā , anummattatā , acchambhitā , asārambhitā , anissukitā , amaccharitā , saccavāditā , apisuṇaapharusaasamphappalāpavāditā , kataññutāP2.57 , kataveditā , cāgavantatā , sīlavantatā , ujukatā , akkodhanatā , hirottappasampannatāM0.225 , ujudiṭṭhitā , mahantatā , paṇḍitatā , atthānatthakusalatāti evamādīni phalāni .
Evamettha pāṇātipātāveramaṇiādīnampi sabhāvādito vinicchayo veditabbo .
Sīlavāti yathāvuttapañcasīlavasena sīlavā .
Kalyāṇadhammoti sundaradhammo , saraṇagamanaparidīpitāya diṭṭhisampattiyā sampannapaññoti attho .
Yo pana putto mātāpitūsu assaddhesu dussīlesu ca sayampi tādiso , sopi avajātoyevāti veditabbo .
Assaddhiyādayo hi idha avajātabhāvassa lakkhaṇaṃ vuttā , te ca tasmiṃ saṃvijjanti .
Mātāpitaro pana upādāya puttassa atijātādibhāvo vuccatīti .
Yo hoti kulagandhanoti kulacchedako kulavināsako .
Chedanattho hi idha gandhasaddo ,‘‘ uppalagandhapaccatthikā ’’ tiādīsu ( pārā .65) viya .
Keci pana ‘‘ kuladhaṃsano ’’ ti paṭhanti , so evattho .
Ete kho puttā lokasmin ti ete atijātādayo tayo puttā eva imasmiṃ sattaloke puttā nāma , na ito vinimuttā atthi .
Imesu pana ye bhavanti upāsakā ye saraṇagamanasampattiyā upāsakā bhavanti kammassakatāñāṇena kammassa kovidā , te ca paṇḍitā paññavanto , pañcasīladasasīlena sampannā paripuṇṇā .
Yācakānaṃ vacanaṃ jānanti , tesaṃ mukhākāradassaneneva adhippāyapūraṇatoti vadaññū , tesaṃ vā ‘‘ dehī ’’ ti vacanaṃ sutvā ‘‘ ime pubbe dānaṃ adatvā evaṃbhūtā , mayā pana evaṃ na bhavitabban ’’ ti tesaṃ pariccāgena tadatthaṃ jānantīti vadaññū , paṇḍitānaṃ vā kammassakatādidīpakaṃ vacanaṃ jānantīti vadaññū .
‘‘ Padaññū ’’ ti ca paṭhanti , padāniyā pariccāgasīlāti attho .
Tato eva vigatamaccheramalattā vītamaccharā .
Abbhaghanāti abbhasaṅkhātā ghanā , ghanameghapaṭalā vā mutto cando viya , upāsakādiparisāsu khattiyādiparisāsu ca virocare virocanti , sobhantīti attho .
Pañcamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .