‘‘ Saṅkhārā ’’ ti idha cetanā adhippetāti vuttaṃ ‘‘ saṅkhārānaṃ cetanālakkhaṇan ’’ ti .
Namanaṃ ārammaṇābhimukhabhāvo .
Āyatanaṃ pavattanaṃ .Āyatanānaṃ vasena hi āyasaṅkhātānaṃ cittacetasikānaṃ pavatti .
Taṇhāya hetulakkhaṇan ti vaṭṭassa janakahetubhāvo , maggassa pana nibbānasampāpakattanti ayameva tesaṃ viseso .
Tathalakkhaṇaṃ
M1.107 aviparītasabhāvo .Ekaraso aññamaññānativattanaṃ anūnādhikabhāvo .
Yuganaddhā samathavipassanāva ,‘‘ saddhāpaññā paggahāvikkhepā ’’ tipi vadanti .
Khiṇoti
V1.95 kileseti khayo , maggo .Anuppādapariyosānatāya anuppādo , phalaṃ .Passaddhi kilesavūpasamo .
Chandassāti
P1.138 kattukamyatāchandassa .Mūlalakkhaṇaṃ patiṭṭhābhāvo .Samuṭṭhāpanalakkhaṇaṃ ārammaṇapaṭipādakatāya sampayuttadhammānaṃ uppattihetutā .
Ārammaṇapaṭipādakatāya sampayutta-dhammānamuppattihetutā samuṭṭhāpanalakkhaṇaṃ .
Visayādisannipātena gahetabbākāro samodhānaṃ .
Yā ‘‘ saṅgatī ’’ ti vuccati ‘‘ tiṇṇaṃ saṅgati phasso ’’ tiādīsu .Samaṃ , sammā vā odahanti sampiṇḍitā bhavanti sampayuttadhammā anenātipi samodhānaṃ , phasso , tabbhāvo samodhānalakkhaṇaṃ .
Samodhānaṃ visayādisannipātena gahetabbākāro , yā ‘‘ saṅgatī ’’ ti vuccati .Samaṃ saha odahanti anena sampayuttadhammāti vā samodhānaṃ , phasso .
Samosaranti sannipatanti etthāti samosaraṇaṃ .Vedanāya vinā appavattamānā sampayuttadhammā vedanānubhavananimittaṃ samosaṭā viya hontīti evaṃ vuttaṃ .
Gopānasīnaṃ kūṭaṃ viya sampayuttānaṃ pāmokkhabhāvo pamukhalakkhaṇaṃ .
Tato , tesaṃ vā sampayuttadhammānaṃ uttari padhānanti taduttari .Paññuttarā hi kusalā dhammā .
Vimuttiyāti phalassa .Tañhi sīlādiguṇasārassa paramukkaṃsabhāvena sāraṃ .Ayañca lakkhaṇavibhāgo chadhātupañcajhānaṅgādivasena taṃtaṃsuttapadānusārena , porāṇaṭṭhakathāya āgatanayena ca katoti daṭṭhabbaṃ .Tathā hi vuttopi koci dhammo pariyāyantarappakāsanatthaṃ puna dassito , tato eva ca ‘‘ chandamūlakā kusalā dhammā manasikārasamuṭṭhānā , phassasamodhānā , vedanāsamosaraṇā ’’ ti ,‘‘ paññuttarā kusalā dhammā ’’ ti ,‘‘ vimuttisāramidaṃ brahmacariyan ’’ ti ,‘‘ nibbānogadhañhi āvuso brahmacariyaṃ nibbānapariyosānan ’’ ti ca suttapadānaṃ vasena ‘‘ chandassa mūlalakkhaṇan ’’ tiādi vuttaṃ .
Tathadhammā
P1.139 nāma cattāri ariyasaccāni aviparītasabhāvattā .Tathāni taṃsabhāvattā .Avitathāni amusāsabhāvattā .Anaññathāni aññākārarahitattā .
Jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭhoti jātipaccayā sambhūtaṃ hutvā sahitassa attano paccayānurūpassa uddhaṃ uddhaṃ āgatabhāvo , anupavattatthoti attho .Atha vā sambhūtaṭṭho ca samudāgataṭṭho ca sambhūtasamudāgataṭṭho , na jātito jarāmaraṇaṃ na hoti , na ca jātiṃ vinā aññato hotīti jātipaccayasambhūtaṭṭho .Itthañca jātito samudāgacchatīti
M1.108 jātipaccayasamudāgataṭṭho .Yā yā jāti yathā yathā paccayo hoti , tadanurūpaṃ pātubhāvoti attho .Avijjāya saṅkhārānaṃ paccayaṭṭhoti etthāpi na avijjā saṅkhārānaṃ paccayo na hoti , na ca avijjaṃ vinā saṅkhārā uppajjanti .Yā yā avijjā yesaṃ yesaṃ saṅkhārānaṃ yathā yathā paccayo hoti , ayaṃ avijjāya saṅkhārānaṃ paccayaṭṭho , paccayabhāvoti attho .Niddosatāya anupavajjaṃ .Pakkhipitabbābhāvena anūnaṃ .Apanetabbābhāvena anadhikaṃ .Atthabyañjanādisampattiyā sabbākāraparipuṇṇaṃ .
No aññathāti ‘‘ tathevā ’’ ti vuttamevatthaṃ byatirekena sampādeti .Tena yadatthaṃ
M1.109 bhāsitaṃ , ekantena tadatthanipphādanato yathā bhāsitaṃ bhagavatā , tathevāti aviparītadesanataṃ dasseti .‘‘ Gadattho ’’ ti etena tathaṃ gadatīti tathāgatoti da -kārassa ta -kāro kato niruttinayenāti dasseti .
Tathā gatamassāti tathāgato , gatanti ca kāyassa vācāya vā pavattīti attho .Tathāti ca vutte yaṃtaṃ -saddānaṃ abyabhicārisambandhitāya ‘‘ yathā ’’ ti ayamattho upaṭṭhitoyeva hoti .
Kāyavacīkiriyānañca aññamaññānulomena vacanicchāyaṃ , kāyassa vācā , vācāya ca kāyo sambandhībhāvena upatiṭṭhatīti imamatthaṃ dassento āha ‘‘ bhagavato hī ’’ tiādi .Imasmiṃ pana atthe tathāvāditāya tathāgatoti ayampi attho siddho hoti .
So pana pubbe pakārantarena dassitoti āha ‘‘ evaṃ tathākāritāya tathāgato ’’ ti .
‘‘ Tiriyaṃ
V1.97 aparimāṇāsu lokadhātūsū ’’ ti etena yadeke ‘‘ tiriyaṃP1.141 viya upari adho ca santi lokadhātuyo ’’ ti vadanti , taṃ paṭisedheti .Desanāvilāsoyeva desanāvilāsamayo yathā ‘‘ puññamayaṃ , dānamayan ’’ tiādīsu .