385. Bujjhanakasattassāti kilesaniddāya paṭibujjhanakasattassa , ariyasaccānaṃ vā paṭivijjhanakasattassa .Aṅgesūti kāraṇesu , avayavesu vā
M2.324 .Udayavayañāṇuppattito paṭṭhāya sambodhipaṭipadāyaṃ ṭhito nāma hotīti āha ‘‘ āraddhavipassakato paṭṭhāya yogāvacaroti sambodhī ’’ ti .Suttantadesanā nāma pariyāyakathā , ayañca satipaṭṭhānadesanā lokiyamaggavasena pavattāti vuttaṃ ‘‘ yogāvacaroti sambodhī ’’ ti , aññathā ‘‘ ariyasāvako ’’ ti vadeyya .
‘‘ Satisambojjhaṅgaṭṭhānīyā ’’ ti padassa attho ‘‘ vicikicchāṭṭhānīyā ’’ ti ettha vuttanayena veditabbo .
Tan ti yonisomanasikāraṃ .Tatthāti satiyaṃ , nipphādetabbe cetaṃ bhummaṃ .
Sati ca sampajaññañca satisampajaññaṃ .Atha vā satippadhānaṃ abhikkantādisātthakabhāvapariggaṇhanañāṇaṃ satisampajaññaṃ .Taṃ sabbattha satokārībhāvāvahattā satisambojjhaṅgassa uppādāya hoti .Yathā paccanīkadhammappahānaṃ , anurūpadhammasevanā ca anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya hoti , evaṃ satirahitapuggalavivajjanā , satokārīpuggalasevanā , tattha ca yuttappayuttatā satisambojjhaṅgassa uppādāya hotīti imamatthaṃ dasseti ‘‘ satisampajaññan ’’ tiādinā .
Tissadattatthero nāma , yo bodhimaṇḍe
P2.410 suvaṇṇasalākaṃ gahetvāV2.300 ‘‘ aṭṭhārasasu bhāsāsu katarabhāsāya dhammaṃ kathemī ’’ ti parisaṃ pavāresi .Abhayattheroti dattābhayattheramāha .Dhammānaṃ , dhammesu vā vicayo dhammavicayo , so eva sambojjhaṅgo , tassa dhammavicayasambojjhaṅgassa .‘‘ Kusalākusalā dhammā ’’ tiādīsu yaṃ vattabbaṃ , taṃ heṭṭhā vuttanayameva .Tattha yonisomanasikārabahulīkāroti kusalādīnaṃ taṃtaṃsabhāvasarasalakkhaṇaādikassa yāthāvato avabujjhanavasena uppanno ñāṇasampayuttacittuppādo .So hi aviparītamanasikāratāya ‘‘ yonisomanasikāro ’’ ti vutto , tadābhogatāya āvajjanāpi taggatikā eva , tassa abhiṇhaṃ pavattanaṃ bahulīkāro .Bhiyyobhāvāyāti punappunaṃ bhāvāya .Vepullāyāti vipulabhāvāya .Pāripūriyāti paribrūhanāya .
Paripucchakatāti pariyogāhetvā pucchakabhāvo .Ācariye payirupāsitvā pañcapi nikāye saha aṭṭhakathāya pariyogāhetvā yaṃ yaṃ tattha gaṇṭhiṭṭhānabhūtaṃ , taṃ taṃ ‘‘ idaṃ bhante kathaṃ , imassa ko attho ’’ ti khandhāyatanādiatthaṃ
M2.325 pucchantassa dhammavicayasambojjhaṅgo uppajjati .Tenāha ‘‘ khandhadhātu … pe … bahulatā ’’ ti .Vatthūnaṃ visadabhāvakaraṇan ti ettha cittacetasikānaṃ pavattiṭṭhānabhāvato sarīraṃ , tappaṭibaddhāni cīvarāni ca ‘‘ vatthūnī ’’ ti adhippetāni , tāni yathā cittassa sukhāvahāni honti , tathā karaṇaṃ tesaṃ visadabhāvakaraṇaṃ .Tena vuttaṃ ‘‘ ajjhattikabāhirānan ’’ tiādi .
Ussannadosan ti vātādiussannadosaṃ .Sedamalamakkhitan ti sedena ceva jallikāsaṅkhātena sarīramalena ca makkhitaṃ .Ca -saddena aññampi sarīrassa , cittassa ca pīḷāvahaṃ
P2.411 saṅgaṇhāti .Senāsanaṃ vāti vā -saddena pattādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .
Avisade sati , visayabhūte vā .Kathaṃ bhāvanamanuyuttassa tāni visayo ?Antarantarā pavattanakacittuppādavasenevaṃ vuttaṃ .Te hi cittuppādā cittekaggatāya aparisuddhabhāvāya saṃvattanti .Cittacetasikesu nissayādipaccayabhūtesu .Ñāṇampīti pi -saddo sampiṇḍanattho , tena na kevalaṃ taṃ vatthuyeva , atha kho tasmiṃ aparisuddhe ñāṇampi aparisuddhaṃ hotīti nissayāparisuddhiyā taṃnissitāparisuddhi viya visayassa aparisuddhatāya visayino aparisuddhiṃ dasseti .
Samabhāvakaraṇan ti kiccato anūnādhikabhāvakaraṇaṃ .
Saddheyyavatthusmiṃ paccayavasena adhimokkhakiccassa paṭutarabhāvena , paññāya avisadatāya , vīriyādīnañca sithilatādinā saddhindriyaṃ balavaṃ hoti .Tenāha ‘‘ itarāni mandānī ’’ ti .Tatoti tasmā saddhindriyassa balavabhāvato
V2.301 , itaresañca mandattā .Kosajjapakkhe patituṃ adatvā sampayuttadhammānaṃ paggaṇhanaṃ anubalappadānaṃ paggaho , paggahova kiccaṃ paggahakiccaṃ ,‘‘ kātuṃ na sakkotī ’’ ti ānetvā sambandhitabbaṃ .Ārammaṇaṃ upagantvā ṭhānaṃ , anissajjanaṃ vā upaṭṭhānaṃ .Vikkhepapaṭikkhepo , yena vā sampayuttā avikkhittā honti , so avikkhepo .Rūpagataṃ viya cakkhunā yena yāthāvato visayasabhāvaṃ passati , taṃ dassanakiccaṃ .Kātuṃ na sakkoti balavatā saddhindriyena abhibhūtattā .Sahajātadhammesu hi indaṭṭhaṃ kārentānaṃ sahapavattamānānaṃ dhammānaṃ ekarasatāvaseneva atthasiddhi , na aññathā .Tasmāti vuttamevatthaṃ kāraṇabhāvena paccāmasati .Tan ti saddhindriyaṃ
P2.412 .Dhammasabhāvapaccavekkhaṇenāti yassa saddheyyassa vatthuno uḷāratādiguṇe adhimuccanassa sātisayappavattiyā saddhindriyaṃM2.326 balavaṃ jātaṃ , tassa paccayapaccayuppannatādivibhāgato yāthāvato vīmaṃsanena .Evañhi evaṃdhammatānayena sabhāvasarasato pariggayhamāne savipphāro adhimokkho na hoti ‘‘ ayaṃ imesaṃ dhammānaṃ sabhāvo ’’ ti parijānanavasena paññābyāpārassa sātisayattā .Dhuriyadhammesu hi yathā saddhāya balavabhāve paññāya mandabhāvo hoti , evaṃ paññāya balavabhāve saddhāya mandabhāvo hotīti .Tena vuttaṃ ‘‘ taṃ dhammasabhāvapaccavekkhaṇena vā , yathā vā manasikaroto balavaṃ jātaṃ , tathā amanasikārena hāpetabban ’’ ti .Tathā amanasikārenāti yenākārena bhāvanaṃ anuyuñjantassa saddhindriyaṃ balavaṃ jātaṃ , tenākārena bhāvanāya ananuyuñjanatoti vuttaṃ hoti .Idha duvidhena saddhindriyassa balavabhāvo attano vā paccayavisesena kiccuttariyato , vīriyādīnaṃ vā mandakiccatāya .Tattha paṭhamavikappe hāpanavidhi dassito .Dutiyakappe pana yathā manasi karoto vīriyādīnaṃ mandakiccatāya saddhindriyaṃ balavaṃ jātaṃ , tathā amanasikārena , vīriyādīnaṃ paṭukiccabhāvāvahena manasikārena saddhindriyaṃ tehi samarasaṃ karontena hāpetabbaṃ .Iminā nayena sesindriyesupi hāpanavidhi veditabbo .Vakkalittheravatthūti .So hi āyasmā saddhādhimuttatāya katādhikāro satthu rūpakāyadassanappasuto eva hutvā viharanto satthārā ‘‘ kiṃ te vakkali iminā pūtikāyena diṭṭhena , yo kho vakkali dhammaṃ passati , so maṃ passatī ’’ tiādinā ( saṃ . ni .3.87; dī . ni . aṭṭha .1. paṭhamamahāsaṅgītikathā ; a . ni . aṭṭha .1.1.208; dha . pa . aṭṭha .2.380; paṭi . ma . aṭṭha .2.2.130; dha . sa . aṭṭha .1007; theragā . aṭṭha .2. vakkalittheragāthāvaṇṇanā ) ovaditvā kammaṭṭhāne niyojitopi taṃ ananuyuñjanto
P2.413 paṇāmito attānaṃ vinipātetuṃ papātaṭṭhānaṃ abhiruhi , atha naṃ satthā yathānisinnova obhāsaṃ vissajjanena attānaṃ dassetvā –‘‘ PāmojjabahuloV2.302 bhikkhu , pasanno buddhasāsane ;Adhigacche padaṃ santaṃ , saṅkhārūpasamaṃ sukhan ’’ ti .( dha . pa .381)–Gāthaṃ vatvā ‘‘ ehi vakkalī ’’ ti āha .So tena amateneva abhisitto haṭṭhatuṭṭho hutvā vipassanaṃ paṭṭhapesi .Saddhāya balavabhāvato vipassanāvīthiṃ na otarati , taṃ ñatvā bhagavā tassa indriyasamattapaṭipādanāya kammaṭṭhānaṃ sodhetvā adāsi .So satthārā dinnanayeM2.327 ṭhatvā vipassanaṃ ussukkāpetvā maggappaṭipāṭiyā arahattaṃ pāpuṇi .Tenetaṃ vuttaṃ ‘‘ vakkalittheravatthu cettha nidassanan ’’ ti .Etthāti saddhindriyassa adhimattabhāve sesindriyānaṃ sakiccākaraṇe .Itarakiccabhedan ti upaṭṭhānādikiccavisesaṃ .
Passaddhādīti ādi -saddena samādhiupekkhāsambojjhaṅgānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .Hāpetabban ti yathā saddhindriyassa balavabhāvo dhammasabhāvapaccavekkhaṇena hāyati , evaṃ vīriyindriyassa adhimattatā passaddhiādibhāvanāya hāyati samādhipakkhiyattā tassā .Tathā hi samādhindriyassa adhimattataṃ kosajjapātato rakkhantī vīriyādibhāvanā viya vīriyindriyassa adhimattataṃ uddhaccapātato rakkhantī ekaṃsato hāpeti .Tena vuttaṃ ‘‘ passaddhaādibhāvanāya hāpetabban ’’ ti .
Soṇattherassa vatthūti sukumārasoṇattherassa vatthu .( Mahāva .242; a . ni . aṭṭha .1.1.205) so hi āyasmā satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā sītavane viharanto ‘‘ mama sarīraṃ sukhumālaṃ , na ca sakkā sukheneva sukhaṃ adhigantuṃ , kilametvāpi samaṇadhammo kātabbo ’’ ti taṃ ṭhānacaṅkamameva adhiṭṭhāya padhānaṃ anuyuñjanto pādatalesu phoṭesu uṭṭhitesupi vedanaṃ ajjhupekkhitvā daḷhaṃ vīriyaṃ karonto accāraddhavīriyatāya visesaṃ nibbattetuṃ nāsakkhi .Satthā tattha gantvā vīṇūpamovādena
P2.414 ovaditvā vīriyasamatāyojanavīthiṃ dassento kammaṭṭhānaṃ sodhetvā gijjhakūṭaṃ gato .Theropi satthārā dinnanayena vīriyasamataṃ yojetvā bhāvento vipassanaṃ ussukkāpetvā arahatte patiṭṭhāsi .Tena vuttaṃ ‘‘ soṇattherassa vatthu dassetabban ’’ ti .Sesesupīti satisamādhipaññindriyesupi .
Samatan ti saddhāpaññānaṃ aññamaññaṃ anūnānadhikabhāvaṃ , tathā samādhivīriyānaṃ .Yathā hi saddhāpaññānaṃ visuṃ visuṃ dhuriyadhammabhūtānaṃ kiccato aññamaññaṃ nātivattanaṃ visesato icchitabbaṃ , yato nesaṃ samadhuratāya appanā sampajjati , evaṃ samādhivīriyānaṃ kosajjuddhaccapakkhikānaṃ samarasatāya sati aññamaññūpatthambhanato sampayuttadhammānaṃ antadvayapātābhāvena sammadeva appanā ijjhati .
‘‘ Balavasaddho ’’ tiādi byatirekamukhena vuttasseva
V2.303 atthassa samatthanaṃ .Tassattho yo balavatiyā saddhāya samannāgato avisadañāṇo , so mudhappasanno hoti , na aveccappasanno .Tathā hi avatthusmiṃ pasīdati seyyathāpi titthiyasāvakā .Kerāṭikapakkhan ti
M2.328 sāṭheyyapakkhaṃ bhajati .Saddhāhīnāya paññāya atidhāvanto ‘‘ deyyavatthupariccāgena vinā cittuppādamattenapi dānamayaṃ puññaṃ hotī ’’ tiādīni parikappeti hetupatirūpakehi vañcito , evaṃbhūto ca sukkhatakkaviluttacitto paṇḍitānaṃ vacanaṃ nādiyati saññattiṃ na gacchati .Tenāha ‘‘ bhesajjasamuṭṭhito viya rogo atekiccho hotī ’’ ti .Yathā cettha saddhāpaññānaṃ aññamaññaṃ visamabhāvo na atthāvaho , anatthāvahova , evaṃ , samādhivīriyānaṃ aññamaññaṃ visamabhāvo na atthāvaho , anatthāvahova , tathā na avikkhepāvaho , vikkhepāvahovāti .Kosajjaṃ abhibhavati , tena appanaṃ na pāpuṇātīti adhippāyo .
Uddhaccaṃ abhibhavatīti etthāpi eseva nayo .
Tadubhayan ti saddhāpaññādvayaṃ , samādhivīriyadvayañca .Samaṃ kātabban ti samarasaṃ kātabbaṃ
P2.415 .Samādhikammikassāti samathakammaṭṭhānikassa .
Evan ti evaṃ sante , saddhāya thokaṃ balavabhāve satīti attho .Saddahantoti ‘‘ pathavī pathavīti manasikaraṇamattena kathaṃ jhānuppattī ’’ ti acintetvā ‘‘ addhā sammāsambuddhena vuttavidhi ijjhissatī ’’ ti saddahanto saddhaṃ janento .Okappentoti ārammaṇaṃ anupavisitvā viya adhimuccanavasena avakappento pakkhandanto .
Ekaggatā balavatī vaṭṭati samādhippadhānattā jhānassa .
Ubhinnan ti samādhipaññānaṃ .Samādhikammikassa samādhino adhimattatāya paññāya adhimattatāpi icchitabbāti āha ‘‘ samatāyapī ’’ ti , samabhāvenāpīti attho .Appanāti lokiyappanā .Tathā hi ‘‘ hotiyevā ’’ ti sāsaṅkaṃ vadati .Lokuttarappanā pana tesaṃ samabhāveneva icchitā .Yathāha ‘‘ samathavipassanaṃ yuganandhaṃ bhāvetī ’’ ti ( a . ni .4.170; paṭi . ma .2.5).
Yadi visesato saddhāpaññānaṃ , samādhivīriyānañca samatāva icchitā , kathaṃ satīti āha ‘‘ sati pana sabbattha balavatī vaṭṭatī ’’ ti .Sabbatthāti līnuddhaccapakkhikesu pañcasu indriyesu .
Uddhaccapakkhikekadese gaṇhanto ‘‘ saddhāvīriyapaññānan ’’ ti āha .Aññathā pīti ca gahetabbā siyā .Tathā hi ‘‘ kosajjapakkhikena samādhinā ’’ icceva vuttaṃ , na ‘‘ passaddhisamādhiupekkhāhī ’’ ti .
Sāti sati .Sabbesu rājakammesu niyutto sabbakammiko .Tenāti tena sabbattha icchitabbaṭṭhena kāraṇena .
Āha aṭṭhakathāyaṃ .
Sabbattha niyuttā sabbatthikā sabbattha līne , uddhate ca citte icchitabbattā , sabbe
M2.329 vā līne , uddhate ca citte bhāvetabbā bojjhaṅgāV2.304 atthikā etāyāti sabbatthikā .Cittan ti kusalaṃ cittaṃ .Tassa hi sati paṭisaraṇaṃ
P2.416 parāyaṇaṃ appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya .Tenāha ‘‘ ārakkhapaccupaṭṭhānā ’’ tiādi .Khandhādibhede anogāḷhapaññānan ti pariyattibāhusaccavasenapi khandhāyatanādīsu appatiṭṭhitabuddhīnaṃ .Bahussutasevanā hi sutamayañāṇāvahā .
Taruṇavipassanāsamaṅgīpi bhāvanāmayañāṇe ṭhitattā ekaṃsato paññavā eva nāma hotīti āha ‘‘ samapaññāsa lakkhaṇapariggāhikāya udayabbayapaññāya samannāgatapuggalasevanā ’’ ti .
Ñeyyadhammassa gambhīrabhāvavasena tapparicchedakañāṇassa gambhīrabhāvaggahaṇanti āha ‘‘ gambhīresu khandhādīsu pavattāya gambhīrapaññāyā ’’ ti .Tañhi ñeyyaṃ tādisāya paññāya caritabbato gambhīrañāṇacariyaṃ , tassā vā paññāya tattha pabhedato pavatti gambhīrañāṇacariyā , tassā paccavekkhaṇāti āha ‘‘ gambhīrapaññāya pabhedapaccavekkhaṇā ’’ ti .
Yathā sativepullappatto nāma arahā eva , evaṃ paññāvepullappattotipi so evāti āha ‘‘ arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hotī ’’ ti .Vīriyādīsupi eseva nayo .
Alasānaṃ bhāvanāya nāmamattampi ajānantānaṃ kāyadaḷhībahulānaṃ yāvadatthaṃ bhuñjitvā seyyasukhādianuyuñjanakānaṃ tiracchānakathikānaṃ puggalānaṃ dūrato vajjanā kusītapuggalaparivajjanā .‘‘ Divasaṃ caṅkamena nisajjāyā ’’ tiādinā
M2.331 ( ma . ni .1.423;3.65; saṃ . ni .4.120; mahāni .161) bhāvanāraddhavasena āraddhavīriyānaṃ daḷhaparakkamānaṃ kālena kālaṃ upasaṅkamanā āraddhavīriyapuggalasevanā .‘‘ Tattaṃ ayokhilaṃ hatthe gamentī ’’ tiādinā ( ma . ni .3.250,267; a . ni .3.36) vuttapañcavidhabandhanakammakāraṇā niraye nibbattasattassa yebhuyyena sabbapaṭhamaṃ karontīti , devadūtasuttādīsu tassa ādito vuttattā ca āha ‘‘ pañcavidhabandhanakammakāraṇato paṭṭhāyā ’’ ti .Sakaṭavahanādikāleti ādi -saddena tadaññamanussehi , tiracchānehi ca vibādhiyamānakālaṃ saṅgaṇhāti .‘‘ Ekaṃ buddhantaran ’’ ti idaṃ aparāparaṃ petesu eva uppajjanakasattavasena vuttaṃ , ekaccānaṃ vā petānaṃ ekaccatiracchānānaṃ
P2.417 viya tathā dīghāyukatāpi siyāti tathā vuttaṃ .Tathā hi ‘‘ kālo nāgarājā catunnaṃ buddhānaṃ sammukhībhāvaṃ labhitvā ṭhito metteyyassapi bhagavato sammukhībhāvaṃ labhissatī ’’ ti vadanti , yaṃ tassa kappāyukatā vuttā .Ānisaṃsadassāvinoti ‘‘ vīriyāyatto eva sabbo lokuttaro , lokiyo ca visesādhigamo ’’ ti evaṃ vīriye ānisaṃsadassanasīlassa .
Gamanavīthin ti sapubbabhāgaṃ nibbānagāminiṃ paṭipadaṃ , saha vipassanāya ariyamaggapaṭipāṭi
M2.330 , sattavisuddhiparamparā vā .Sā hi bhikkhuno vaṭṭaniyyānāya gantabbā paṭipadāti katvā gamanavīthi nāma .Kāyadaḷhībahuloti yathā tathā kāyassa daḷhīkammappasuto .
Piṇḍan ti raṭṭhapiṇḍaṃ .
Paccayadāyakānaṃ attani kārassa attano
V2.305 sammāpaṭipattiyā mahapphalabhāvassa karaṇena piṇḍassa bhikkhāya paṭipūjanā piṇḍāpacāyanaṃ .Nīharantoti pattathavikato nīharanto .Taṃ saddaṃ sutvāti taṃ upāsikāya vacanaṃ attano vasanapaṇṇasāladvāre ṭhitova pañcābhiññatāya dibbasotena sutvā .Manussasampatti , dibbasampatti , nibbānasampattīti imā tisso sampattiyo .Dātuṃ sakkhissasīti ‘‘ tayi katena dānamayena , veyyāvaccamayena ca puññakammena khettavisesabhāvūpagamanena aparāparaṃ devamanussasampattiyo , ante nibbānasampattiñca dātuṃ sakkhissasī ’’ ti thero attānaṃ pucchati .
Sitaṃ karonto vāti ‘‘ akiccheneva mayā vaṭṭadukkhaṃ samatikkantan ’’ ti paccavekkhaṇāvasāne sañjātapāmojjavasena sitaṃ karonto eva .
Vippaṭipannan ti jātidhammakuladhammādilaṅghanena asammāpaṭipannaṃ .Evaṃ yathā asammāpaṭipanno putto tāya eva asammāpaṭipattiyā kulasantānato bāhiro hutvā pitu santikā dāyajjassa na bhāgī , evaṃ .Kusīto pi tena kusītabhāvena asammāpaṭipanno
P2.418 satthu santikā laddhabbaariyadhanadāyajjassa na bhāgī .Āraddhavīriyova labhati sammāpaṭipajjanato .Uppajjati vīriyasambojjhaṅgoti yojanā , evaṃ sabbattha .Mahāti sīlādīhi guṇehi mahanto vipulo anaññasādhāraṇo .Taṃ panassa guṇamahattaṃ dasasahassilokadhātukampanena loke pākaṭanti dassento ‘‘ satthuno hī ’’ tiādimāha .
Yasmā satthusāsane pabbajitassa pabbajjūpagamena sakyaputtassabhāvo sampajāyati , tasmā buddhaputtabhāvaṃ dassento ‘‘ asambhinnāyā ’’ tiādimāha .
Tenāha ‘‘ kucchiṃ pūretvā ’’ tiādi .Visuddhimagge ( visuddhi .1.64) pana jātimahattapaccavekkhaṇā , sabrahmacārīmahattapaccavekkhaṇāti idaṃ dvayaṃ na gahitaṃ , thinamiddhavinodanatā , sammappadhānapaccavekkhaṇatāti
V2.306 idaṃ dvayaṃ gahitaṃ .Tattha ānisaṃsadassāvitāya eva sammappadhānapaccavekkhaṇā gahitā hoti lokiyalokuttaravisesādhigamassa vīriyāyattatādassanabhāvato .Thinamiddhavinodanaṃ tadadhimuttatāya eva gahitaṃ hoti , vīriyuppādane yuttappayuttassa thinamiddhavinodanaṃ atthasiddhameva .Tattha thinamiddhavinodanakusītapuggalaparivajjanaāraddhavīriyapuggalasevana- tadadhimuttatāpaṭipakkhavidhamanapaccayūpasaṃhāravasena , apāyabhayapaccavekkhaṇādayo samuttejanavasena vīriyasambojjhaṅgassa uppādakā daṭṭhabbā .Purimuppannā
P2.419 pīti parato uppajjanakapītiyā visesakāraṇasabhāgahetubhāvato ‘‘ pītiyeva pītisambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā ’’ ti vuttā , tassā pana bahuso pavattiyā puthuttaṃ upādāya bahuvacananiddeso .Yathā sā uppajjati , evaṃ paṭipatti tassā uppādakamanasikāro .
Buddhānussatiyā upacārasamādhiniṭṭhattā vuttaṃ ‘‘ yāva upacārā ’’ ti .Sakalasarīraṃ pharamānoti pītisamuṭṭhānehi paṇītarūpehi sakalasarīraṃ pharamāno .Dhammaguṇe anussarantassāpi yāva upacārā sakalasarīraṃ pharamāno pītisambojjhaṅgo uppajjatīti yojanā , evaṃ sesaanussatīsu .Pasādanīyasuttantapaccavekkhaṇāyañca yojetabbaṃ tassāpi vimuttāyatanabhāvena taggatikattā .Saṅkhārānaṃ sappadesavūpasamepi nippadesavūpasame viya tathā paññāya pavattito bhāvanāmanasikāro kilesavikkhambhanasamattho hutvā upacārasamādhiṃ āvahanto tathārūpapītisomanassasamannāgato pītisambojjhaṅgassa uppādāya hotīti āha ‘‘ samāpattiyā … pe … paccavekkhantassāpī ’’ ti .Tattha ‘‘ vikkhambhitā kilesā ’’ ti pāṭho .Te hi na samudācarantīti .Iti -saddo kāraṇattho , yasmā na samudācaranti , tasmā taṃ nesaṃ asamudācāraṃ paccavekkhantassāti yojanā
M2.332 .Na hi kilese paccavekkhantassa bojjhaṅguppatti yuttā .Pasādanīyesu ṭhānesu pasādasinehābhāvena thūsasamahadayatā lūkhatā , sā tattha ādaragāravākaraṇena viññāyatīti āha ‘‘ asakkaccakiriyāya saṃsūcitalūkhabhāve ’’ ti .Kāyacittadarathavūpasamalakkhaṇā passaddhi eva yathāvuttabodhiaṅgabhūto passaddhisambojjhaṅgo , tassa passaddhisambojjhaṅgassa evaṃ uppādo hotīti yojanā .
Paṇītabhojanasevanatāti
V2.307 paṇītasappāyabhojanaseva natāP2.420 .Utuiriyāpathasukha ggahaṇena sappāyautuiriyāpathaggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ .Tañhi tividhampi sappāyaṃ seviyamānaṃ kāyassa kallatāpādanavasena cittassa kallataṃ āvahantaṃ duvidhāyapi passaddhiyā kāraṇaṃ hoti .Ahetukaṃ sattesu labbhamānaṃ sukhadukkhanti ayameko anto , issarādivisamahetukanti pana ayaṃ dutiyo .Ete ubho ante anupagamma yathāsakaṃ kammunā hotīti ayaṃ majjhimā paṭipatti .Majjhatto payogo yassa so majjhattapayogo , tassa bhāvo majjhattapayogatā .Ayañhi pahāya sāraddhakāyataṃ passaddhakāyatāya kāraṇaṃ hontī passaddhidvayaṃ āvahati , eteneva sāraddhakāyapuggalaparivajjanapassaddhakāyapuggalasevanānaṃ tadāvahanatā saṃvaṇṇitāti daṭṭhabbaṃ .
Yathāsamāhitākārasallakkhaṇavasena gayhamāno purimuppanno samatho eva samathanimittaṃ .Nānārammaṇe paribbhamanena vividhaṃ aggaṃ etassāti byaggo , vikkhepo .Tathā hi so anavaṭṭhānaraso , bhantatāpaccupaṭṭhāno ca vutto , ekaggatābhāvato byaggapaṭipakkhoti abyaggo , samādhi .
So eva nimittanti pubbe viya vattabbaṃ .Tenāha ‘‘ avikkhepaṭṭhena ca abyagganimittan ’’ ti .
Vatthuvisadakiriyā , indriyasamattapaṭipādanā ca paññāvahā vuttā , samādhānāvahāpi tā honti samādhānāvahabhāveneva paññāvahabhāvatoti vuttaṃ ‘‘ vatthuvisada … pe … veditabbā ’’ ti .
Karaṇabhāvanākosallānaṃ avinābhāvato , rakkhanakosallassa ca taṃmūlakattā ‘‘ nimittakusalatā nāma kasiṇanimittassa uggahaṇakusalatā ’’
M2.333 icceva vuttaṃ .Kasiṇanimittassāti ca nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ .Asubhanimittassāpi hi yassa kassaci jhānuppattinimittassa uggahaṇakosallaṃ nimittakusalatā evāti .Atisithilavīriyatādīhīti ādi -saddena paññāpayogamandataṃ
P2.421 , pamodavekallañca saṅgaṇhāti .Tassa paggaṇhanan ti tassa līnassa cittassa dhammavicayasambojjhaṅgādisamuṭṭhāpanena layāpattito samuddharaṇaṃ .Vuttañhetaṃ bhagavatā –‘‘ Yasmiñca kho , bhikkhave , samaye līnaṃ cittaṃ hoti , kālo tasmiṃ samaye dhammavicayasambojjhaṅgassa bhāvanāya , kālo vīriyasambojjhaṅgassa bhāvanāya , kālo pītisambojjhaṅgassa bhāvanāya .Taṃ kissa hetu ?Līnaṃ , bhikkhave , cittaṃ taṃ etehi dhammehi susamuṭṭhāpayaṃ hoti .Seyyathāpi , bhikkhave , puriso parittaṃ aggiṃ ujjālitukāmo assa , so tattha sukkhāni ceva tiṇāni pakkhipeyya , sukkhāni gomayāniV2.308 pakkhipeyya , sukkhāni kaṭṭhāni pakkhipeyya , mukhavātañca dadeyya , na ca paṃsukena okireyya , bhabbo nu kho so puriso parittaṃ aggiṃ ujjālitunti .Evaṃ bhante ’’ ti ( saṃ . ni .5.234).Ettha ca yathāsakaṃ āhāravasena dhammavicayasambojjhaṅgādīnaṃ bhāvanāsamuṭṭhāpanāti veditabbā , sā anantaraṃ vibhāvitā eva .Āraddhavīriyatādīhīti ādi -saddena paññāpayogabalavataṃ , pamodubbilāvanañca saṅgaṇhāti .Tassa niggaṇhanan ti tassa uddhatassa cittassa samādhisambojjhaṅgādisamuṭṭhāpanena uddhatāpattito nisedhanaṃ .Vuttampi cetaṃ bhagavatā –‘‘ Yasmiñca kho , bhikkhave , samaye uddhataṃ cittaṃ hoti , kālo tasmiṃ samaye passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanāya , kālo samādhisambojjhaṅgassa bhāvanāya , kālo upekkhāsambojjhaṅgassa bhāvanāya .Taṃ kissa hetu ?Uddhataṃ , bhikkhave , cittaṃ taṃ etehi dhammehi suvūpasamayaṃ hoti .Seyyathāpi , bhikkhave , puriso mahantaṃ aggikkhandhaṃ nibbāpetukāmo assa , so tattha allāni
P2.422 ceva tiṇāni … pe … paṃsukena ca okireyya , bhabbo nu kho so puriso mahantaṃ aggikkhandhaṃ nibbāpetunti .Evaṃ bhante ’’ ti ( saṃ . ni .5.234).Etthāpi
M2.334 yathāsakaṃ āhāravasena passaddhisambojjhaṅgādīnaṃ bhāvanāsamuṭṭhāpanāti veditabbā , tattha passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanā vuttā eva .Samādhisambojjhaṅgassa anantaraṃ vakkhati .Paññāpayogamandatāyāti paññābyāpārassa appabhāvena .Yathā hi dānaṃ alobhapadhānaṃ , sīlaṃ adosapadhānaṃ , evaṃ bhāvanā amohapadhānā .Tattha yadā paññā na balavatī hoti , tadā bhāvanā pubbenāparaṃ visesāvahā na hoti , anabhisaṅkhato viya āhāro purisassa yogino cittassa abhiruciṃ na janeti , tena taṃ nirassādaṃ hoti , tathā bhāvanāya sammadeva avīthipaṭipattiyā upasamasukhaṃ na vindati , tenāpi cittaṃ nirassādaṃ hoti .Tena vuttaṃ ‘‘ paññāpayoga … pe … nirassādaṃ hotī ’’ ti .Tassa saṃveguppādanaṃ , pasāduppādanañca tikicchananti taṃ dassento ‘‘ aṭṭha saṃvegavatthūnī ’’ tiādimāha .Tattha jātijarābyādhimaraṇāni yathārahaṃ sugatiyaṃ , duggatiyañca hontīti tadaññameva pañcavidhabandhanādikhuppipāsādi aññamaññaṃ vibādhanādihetukaṃ apāyadukkhaṃ daṭṭhabbaṃ , tayidaṃ sabbaṃ tesaṃ tesaṃ sattānaṃ paccuppannabhavanissitaṃ gahitanti atīte anāgate ca kāle vaṭṭamūlakadukkhāni visuṃ gahitāni .Ye pana sattā āhārūpajīvino , tattha ca uṭṭhānaphalūpajīvino , tesaṃ aññehi asādhāraṇaṃ
V2.309 jīvikādukkhaṃ aṭṭhamaṃ saṃvegavatthu gahitanti daṭṭhabbaṃ .Ayaṃ vuccati samaye sampahaṃsanāti ayaṃ bhāvanācittassa sampahaṃsitabbasamaye vuttanayena saṃvegajananavasena ceva pasāduppādanavasena ca sammadeva pahaṃsanā , saṃvegajananapubbakapasāduppādanena tosanāti
P2.423 attho .Sammāpaṭipattiṃ āgammāti līnuddhaccavirahena , samathavīthipaṭipattiyā ca sammā avisamaṃ sammadeva bhāvanāpaṭipattiṃ āgamma .‘‘ Alīnan ’’ tiādīsu kosajjapakkhikānaṃ dhammānaṃ anadhimattatāya alīnaṃ , uddhaccapakkhikānaṃ anadhimattatāya anuddhataṃ , paññāpayogasampattiyā , upasamasukhādhigamena ca anirassādaṃ , tato eva ārammaṇe samappavattaṃ samathavīthipaṭipannaṃ .Tattha alīnatāya paggahe , anuddhatatāya niggahe , anirassādatāya sampahaṃsane na byāpāraṃ āpajjati .Alīnānuddhatatā hi ārammaṇe samappavattaṃ , anirassādatāya samathavīthipaṭipannaṃ , samappavattiyā vā alīnaṃ anuddhataṃ .Samathavīthipaṭipattiyā anirassādan ti daṭṭhabbaṃ .
Ayaṃ vuccati samaye ajjhupekkhanatāti ayaṃ ajjhupekkhitabbasamaye bhāvanācittassa paggahaniggahasampahaṃsanesu abyāvaṭatāsaṅkhātaṃ
M2.335 paṭipakkhaṃ abhibhuyya pekkhanā vuccati .Paṭipakkhavikkhambhanato , vipassanāya adhiṭṭhānabhāvūpagamanato ca upacārajjhānampi samādhāna kiccanipphattiyā puggalassa samāhitabhāvasādhanaṃ evāti tattha samadhurabhāvenāha ‘‘ upacāraṃ vā appanaṃ vā ’’ ti .
Upekkhāsambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammāti ettha yaṃ vattabbaṃ , taṃ heṭṭhā vuttanayānusārena veditabbaṃ .Anurodhavirodhavippahānavasena majjhattabhāvo upekkhāsambojjhaṅgassa kāraṇaṃ tasmiṃ sati sijjhanato , asati ca asijjhanato .
So ca majjhattabhāvo visayavasena duvidhoti āha ‘‘ sattamajjhattatā saṅkhāramajjhattatā ’’ ti .Tadubhaye ca virujjhanaṃ passaddhisambojjhaṅgabhāvanāya eva dūrīkatanti anurujjhanasseva pahānavidhiṃ dassetuṃ ‘‘ sattamajjhattatā ’’ tiādi vuttaṃ .Tenāha ‘‘ sattasaṅkhārakelāyanapuggalaparivajjanatā ’’ ti .Upekkhāya hi visesato rāgo paṭipakkho .Tathā cāha ‘‘ upekkhā rāgabahulassa
P2.424 visuddhimaggo ’’ ti ( visuddhi .1.267).Dvīhākārehīti kammassakatāpaccavekkhaṇaṃ , attasuññatāpaccavekkhaṇanti imehi dvīhi kāraṇehi .
Dvīhevāti avadhāraṇaṃ saṅkhyāsamānatādassanatthaṃ .Saṅkhyā evettha samānā , na saṅkhyeyyaṃ sabbathā samānanti .
Assāmikabhāvo anattaniyatā .Sati hi attani tassa kiñcanabhāvena cīvaraṃ , aññaṃ vā kiñci attaniyaṃ nāma siyā , so pana koci natthevāti adhippāyo .Anaddhaniyan ti na addhānakkhamaṃ na ciraṭṭhāyi , ittaraṃ aniccanti attho .Tāvakālikan ti tasseva vevacanaṃ .
Mamāyatīti mamattaṃ karoti ‘‘ mamā ’’ ti taṇhāya pariggayha tiṭṭhati .
Mamāyantāti
V2.310 mānaṃ dabbaṃ karontā .Ayaṃ satipaṭṭhānadesanā pubbabhāgamaggavasena desitāti pubbabhāgiyabojjhaṅge sandhāyāha ‘‘ bojjhaṅgapariggāhikā sati dukkhasaccan ’’ ti .Sesaṃ vuttanayattā suviññeyyameva .