M1.426 sampannasassakālepi .Atisamagghepīti atisayena appagghepi , yadā kiñcideva datvā bahuṃ pubbaṇṇāparaṇṇaṃ gaṇhanti , tādise kālepīti attho .Sāliādi dhaññaṃ pubbaṇṇaṃ , muggamāsādi aparaṇṇaṃ .V1.373 nāḷamajjhagataṃ gaṇṭhiṃ vijjhati , yena viddhattā nikkhantampi sālisīsaṃ khīraṃ gahetuṃ na sakkoti .Tenāha ‘‘ pacchinnakhīran ’’ tiādi .M1.427 .Vaṇṇajjhakkhan ti kahāpaṇaparikkhakaṃ .V1.374 attho ’’ ti .M1.428 ito cito ca saṇṭhapetvā sakkaccaṃ nivāsanamevāti veditabbaṃ .Tenevāha ‘‘ na hi te tato pubbe anivatthā ahesun ’’ ti .V0.51 idhevedaṃ pāḷiṭhapanaṃ virujjhatīti ācariyena vicāritaṃ , taṃ sundaraṃ pubbepi paññattasikkhāpadasambhavato .
Kintu idha pāḷiṭhapanavirodhavicāraṇā pana nippayojanā viya mama dissati .
Kasmā ?Upālittherena saṅgītikāle vuttapāṭhattā .V1.375 gacchato corā pattacīvarañceva hariṃsu , sīsañca bhindiṃsu .So ‘‘ bhagavā dāni me paṭisaraṇaṃ , na añño ’’ ti cintetvā lohitena gaḷantena bhagavato santikaṃ āgami .‘‘ Kimidaṃ bhikkhū ’’ ti ca vutte taṃ pavattiṃ ārocesi .AthaM1.429 naṃ bhagavā ‘‘ mā cintayi bhikkhu , etaṃ kāraṇaṃyeva te nivārayimhā ’’ ti vatvā samassāsesi .
Ekadā pana bhagavā meghiyattherena saddhiṃ pācīnavaṃsamigadāye jantugāmaṃ agamāsi .Tatrāpi meghiyo jantugāme piṇḍāya caritvā nadītīre pāsādikaṃ ambavanaṃ disvā ‘‘ bhagavā tumhākaṃ pattacīvaraṃ gaṇhatha , ahaṃ etasmiṃ ambavane samaṇadhammaṃ karomī ’’ ti vatvā bhagavatā tikkhattuṃ nivāriyamānopi gantvā akusalavitakkehi anvāsatto paccāgantvā taṃ pavattiṃ ārocesi .Tampi bhagavā ‘‘ idameva te kāraṇaṃ sallakkhayitvā nivārayimhā ’’ ti vatvā anupubbena sāvatthiṃ agamāsi .Tattha gandhakuṭipariveṇe paññattavarabuddhāsane nisinno bhikkhusaṅghaparivuto bhikkhū āmantesi –‘‘ bhikkhave , idānimhi mahallako , ekacce bhikkhū ‘ iminā maggena gacchāmā ’ ti vutte aññena gacchanti , ekacce mayhaṃ pattacīvaraṃ bhūmiyaṃ nikkhipanti , mayhaṃ nibaddhupaṭṭhākaṃ bhikkhuṃ jānāthā ’’ ti .Bhikkhūnaṃ dhammasaṃvego udapādi .Athāyasmā sāriputto uṭṭhāya bhagavantaṃ vanditvā ‘‘ ahaṃ , bhante , tumheyeva patthayamāno satasahassakappādhikaṃ asaṅkhyeyyaṃ pāramiyo pūresiṃ , nanu mādiso mahāpañño upaṭṭhāko nāma vaṭṭati , ahaṃ upaṭṭhahissāmī ’’ ti āha .Taṃ bhagavā ‘‘ alaṃ , sāriputta , yassaṃ disāyaṃ tvaṃ viharasi , asuññāyeva sā disā , tava ovādo buddhānaṃ ovādasadiso , na me tayā upaṭṭhākakiccaṃ atthī ’’ ti paṭikkhipi .Etenevupāyena mahāmoggallānaṃ ādiṃ katvā asītimahāsāvakā uṭṭhahiṃsu .Sabbe bhagavā paṭikkhipi .
Ānandatthero pana tuṇhīyeva nisīdi .Atha naṃ bhikkhū āhaṃsu ‘‘ āvuso , bhikkhusaṅgho upaṭṭhākaṭṭhānaṃ yācati , tvampi yācāhī ’’ ti .Yācitvā laddhaṭṭhānaṃ nāma āvuso kīdisaṃ hoti , kiṃ maṃ satthā na passati , sace rocessati ,‘‘ ānando maṃ upaṭṭhātū ’’ ti vakkhatīti .Atha bhagavā ‘‘ na , bhikkhave , ānando aññena ussāhetabbo , sayameva jānitvā maṃ upaṭṭhahissatī ’’ ti āha .Tato bhikkhū ‘‘ uṭṭhehi āvuso ānanda , uṭṭhehi , āvuso ānanda , dasabalaṃ upaṭṭhākaṭṭhānaṃ yācāhī ’’ ti āhaṃsu .Thero uṭṭhahitvā cattāro paṭikkhepe ca catasso ca āyācanāti aṭṭha vare yāci .
CattāroM1.430 paṭikkhepā nāma ‘‘ sace me , bhante bhagavā , attanā laddhaṃ paṇītaṃ cīvaraṃ na dassatiV1.376 , piṇḍapātaṃ na dassati , ekagandhakuṭiyaṃ vasituṃ na dassati , nimantanaṃ gahetvā na gamissati , evāhaṃ bhagavantaṃ upaṭṭhahissāmī ’’ ti vatvā ‘‘ kaṃ panettha , ānanda , ādīnavaṃ addasā ’’ ti vutte āha ‘‘ sacāhaṃ , bhante , imāni vatthūni labhissāmi , bhavissanti vattāro ‘ ānando dasabalena laddhaṃ paṇītaṃ cīvaraṃ paribhuñjati , piṇḍapātaṃ paribhuñjati , ekagandhakuṭiyaṃ vasati , ekanimantanaṃ gacchati , etaṃ lābhaṃ labhanto tathāgataṃ upaṭṭhāti , ko evaṃ upaṭṭhahato bhāro ’’’ ti .Ime cattāro paṭikkhepe yāci .Catasso āyācanā nāma ‘‘ sace , bhante bhagavā , mayā gahitaṃ nimantanaṃ gamissati , sacāhaṃ tiroraṭṭhā tirojanapadā bhagavantaṃ daṭṭhuṃ āgataparisaṃ āgatakkhaṇe eva bhagavantaṃ dassetuṃ lacchāmi , yadā me kaṅkhā uppajjati , tasmiṃyeva khaṇe bhagavantaṃ upasaṅkamituṃ lacchāmi , tathā yaṃ bhagavā mayhaṃ parammukhaṃ dhammaṃ deseti , taṃ āgantvā mayhaṃ kathessati , evāhaṃ bhagavantaṃ upaṭṭhahissāmī ’’ ti vatvā ‘‘ kaṃ panettha , ānanda , ānisaṃsaṃ passasī ’’ ti vutte āha ‘‘ idha , bhante , saddhā kulaputtā bhagavato okāsaṃ alabhantā maṃ evaṃ vadanti ‘ sveva , bhante ānanda , bhagavatā saddhiṃ amhākaṃ ghare bhikkhaṃ gaṇheyyāthā ’ ti .Sace bhagavā tattha na gamissati , icchitakkhaṇeyeva parisaṃ dassetuṃ kaṅkhañca vinodetuṃ okāsaṃ na lacchāmi , bhavissanti vattāro ‘ kiṃ ānando dasabalaṃ upaṭṭhāti , ettakampissa anuggahaṃ bhagavā na karotī ’ ti .Bhagavato ca parammukhā maṃ pucchissanti ‘ ayaṃ , āvuso ānanda , gāthā idaṃ suttaṃ idaṃ jātakaṃ kattha desitan ’ ti .Sacāhaṃ taṃ na sampāyissāmi , bhavissanti vattāro ‘ ettakampi , āvuso , na jānāsi , kasmā tvaṃ chāyā viya bhagavantaṃ na vijahanto dīgharattaṃ ciraṃ vicarī ’ ti .Tenāhaṃ parammukhā desitassapi dhammassa puna kathanaṃ icchāmī ’’ ti .Imā catasso āyācanā yāci .Bhagavāpissa adāsi .Evaṃ ime aṭṭha vare gahetvā nibaddhupaṭṭhāko ahosi .
Tasseva ṭhānantarassa atthāya kappasatasahassaṃ pūritānaṃ pāramīnaṃ phalaṃ pāpuṇi , pāpuṇitvā ca upaṭṭhākānaṃ aggo hutvā bhagavantaṃ upaṭṭhahi .Thero hi upaṭṭhākaṭṭhānaṃ laddhakālato paṭṭhāya bhagavantaṃ duvidhena udakena tividhena dantakaṭṭhena pādaparikammena piṭṭhiparikammena gandhakuṭipariveṇasammajjanenāti evamādīhi kiccehi upaṭṭhahanto ‘‘ imāya nāma velāya satthu idaṃM1.431 nāma laddhuṃ vaṭṭati , idaṃ nāma kātuṃ vaṭṭatī ’’ ti cintetvā taṃ taṃ nipphādento mahatiṃ daṇḍadīpikaṃ gahetvā ekarattiṃ gandhakuṭipariveṇaṃ nava vāre anupariyāyati .Evañhissa ahosi ‘‘ sace me thinamiddhaṃ okkameyya , bhagavati pakkosante paṭivacanaṃ dātuṃ nāhaṃ sakkuṇeyyan ’’ ti .Tasmā sabbarattiṃ daṇḍadīpikaṃ hatthena na muñcati , evametassa nibaddhupaṭṭhākaṭṭhānassaV1.377 aladdhabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ no ca kho upaṭṭhākaṭṭhānaṃ laddhā ’’ ti .M1.432 .V1.378 ceti āha ‘‘ patthapatthapulakaṃ koṭṭentānan ’’ tiādi .M1.433 vijito vase vattito .Lobho vijitoti āmisahetu ratticchedavassacchedasamuṭṭhāpako loluppādopi tesaṃ nāhosīti āmisalolatāsaṅkhāto lobho vijito .Icchācāro vijitoti ‘‘ āmisahetu aññamaññassa uttarimanussadhammappakāsanavasena guṇavaṇijjaṃ katvā jīvikaṃ kappessāmā ’’ ti evaṃ pavattaicchācārassa abhāvato yathāvutto icchācāro vijito .Ratticchedo vāti sattāhakaraṇīyavasena gantvā bahi aruṇuṭṭhāpanavasena ratticchedo vā na kato sattāhakiccavasenapi katthaci agatattā .Sattāhakiccavasena vippavāsañhi sandhāya ratticchedotiV1.379 aṭṭhakathāvohāro , tatoyeva ca vassūpanāyikakkhandhakavaṇṇanāyaṃ ( mahāva . aṭṭha .199)‘‘ ayaṃ panettha pāḷimuttakaratticchedavinicchayo ’’ ti vatvā ‘‘ dhammassavanatthāya animantitena gantuṃ na vaṭṭatī ’’ tiādinā sattāhakaraṇīyameva vibhattaṃ .Mahāaṭṭhakathāyampi vuttaṃ ‘‘ sattāhakiccena gantvā ekabhikkhunāpi ratticchedo vā na kato ’’ ti .Evañca katvā ratticchedo nāma sattāhakaraṇīyavasena hoti , na aññathāti ratticchedalakkhaṇañca kathitanti daṭṭhabbaṃ .Ettha ca paccayavekallasaṅkhāte vassacchedakāraṇe sati ratticchedassapi vuttattā yattha vassacchedakāraṇaṃ labbhati , tattha sattāhakiccena gantumpi vaṭṭatīti siddhanti cūḷagaṇṭhipade majjhimagaṇṭhipade ca vuttaṃ , taṃ suvuttaṃ vassūpanāyikakkhandhake vassacchedādhikāre –
‘‘ Tena kho pana samayena aññatarasmiṃ āvāse vassūpagatānaṃ bhikkhūnaṃ gāmo corehi vuṭṭhāsi .Bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ .Anujānāmi , bhikkhave , yena gāmo tena gantun ’’ ti ( mahāva .201)–
Ettha ‘‘ sace gāmo avidūragato hoti , tattha piṇḍāya caritvā vihārameva āgantvā vasitabbaṃ .Sace dūragato , sattāhavārena aruṇo uṭṭhāpetabbo .Na sakkā ce hoti , tattheva sabhāgaṭṭhāne vasitabban ’’ ti ( mahāva . aṭṭha .201) iminā aṭṭhakathāvacanenapi saṃsandanato .Tathā hi gāme vuṭṭhiteM1.434 bhikkhāya abhāvato vassacchedepi anāpattiṃ vadantena bhagavatā ‘‘ anujānāmi , bhikkhave , yena gāmo tena gantun ’’ ti ( mahāva .201) vuttattā bhikkhāya abhāvo vassacchedakāraṇaṃ .Tattha ‘‘ sace dūragato , sattāhavārena aruṇo uṭṭhāpetabbo ’’ ti ( mahāva . aṭṭha .201) idaṃ aṭṭhakathāvacanaṃ vassacchedakāraṇe sati sattāhakiccena gantumpi vaṭṭatīti imamatthaṃ sādheti .
Yaṃ pana vuttaṃ kenaci –‘‘ Ratticchedoti sattāhakiccaṃ sandhāya vutto , sattāhakaraṇīyena gantvā ratticchedo vā vassacchedo vā ekabhikkhunāpi na katoti vuttaṃ kira mahāaṭṭhakathāyaṃ , tasmā vassacchedassa kāraṇe sati sattāhakiccaṃ kātuṃ vaṭṭatīti eke .Vinayadharā pana na icchanti , tasmā aṭṭhakathādhippāyo vīmaṃsitabbo ’’ ti .
Taṃ pana sayaṃ sammūḷhassa paresaṃ mohuppādanamattaṃ .Na hi vinayadharānaṃ anicchāya kāraṇaṃ dissatiV1.380 aṭṭhakathāya virujjhanato yuttiabhāvato ca .Yañhi kāraṇaṃ vassacchedepi anāpattiṃ sādheti , tasmiṃ sati vinā vassacchedaṃ sattāhakiccena gantuṃ na vaṭṭatīti kā nāma yutti .‘‘ Pacchimikāya tattha vassaṃ upagacchāmā ’’ ti idaṃ tesaṃ bhikkhūnaṃ anurūpaparivitakkanapaadīpanaṃ , na pana visesatthaparidīpanaṃ .Tathā hi dubbhikkhatāya vassacchedakaraṇasabbhāvato purimikāya tāva vassacchedepi anāpatti .Pacchimikāyaṃ anupagantukāmatāya gamanepi natthi doso pacchimikāya vassūpanāyikadivasassa asampattabhāvato .
Ratticchedoti sattāhakiccaṃ sandhāya vutto . ‘‘ Sattāhakaraṇīyena gantvā ratticchedo vā vassacchedo vā ekabhikkhunāpi na kato ’’ ti vuttaṃ kira mahāaṭṭhakathāyaṃ , tasmā vassacchedassa kāraṇe sati sattāhakiccaṃ kātuṃ vaṭṭatīti eke . Vinayadharā pana nicchanti , tasmā aṭṭhakathādhippāyo vīmaṃsitabbo , imāya verañjāyaṃ appicchatādipaṭipadāya pasannā .
M1.435 .Tenāha ‘‘ oññātaṃ avaññātaṃ karissatī ’’ ti .Heṭṭhā katvā nihīnaṃ katvā ñātaṃ oññātaṃ .Avaññātan ti tasseva vevacanaṃ .