V3.326M3.327 paṭhame bārāṇasiyan ti evaṃnāmake nagare .Ettha hi uppannuppannā sabbaññuisayo patanti , dhammacakkappavattanatthaṃ nisīdantīti attho .Nandamūlakapabbhārato sattāhaccayena nirodhasamāpattito vuṭṭhitā anotattadahe katamukhadhovanādikiccā ākāsena āgantvā paccekabuddhaisayopettha otaraṇavasena patanti , uposathatthañca anuposathatthañca sannipatanti , gandhamādanaṃ paṭigacchantāpi tatova uppatantīti iminā isīnaṃ patanuppatanavasena taṃ ‘‘ isipatanan ’’ ti vuccati .Isipatane migadāyeti isīnaṃ patanuppatanavasena evaṃladdhanāme migānaṃ abhayadānavasena dinnattā migadāyasaṅkhāte ārāme .P3.297 aṭṭhāsi .
Tasmiṃyeva samaye aṭṭhārasakoṭisaṅkhā brahmāno samāgacchiṃsu , pacchimadisāya sūriyo atthameti , pācīnadisāya āsāḷhanakkhattena yutto puṇṇacando uggacchati .
Tasmiṃ samaye bhagavā imaṃ dhammacakkappavattanasuttaṃ ārabhanto ‘‘ dveme , bhikkhave , antā ’’ tiādimāha .
Tattha pabbajitenāti gihibandhanaṃ chetvā pabbajjupagatena .TatthaM3.328 pabbajitenāti gihisaṃyojanaṃ chinditvā pabbajjupagatena .Na sevitabbāti na vaḷañjetabbā nānuyuñjitabbā .
Na sevitabbāti na vaḷañjetabbāV3.327 .Yo cāyaṃ kāmesu kāmasukhallikānuyogoti yo ca ayaṃ vatthukāmesu kilesakāmasukhassa anuyogo .
Yo cāyaṃ kāmesu kāmasukhallikānuyogoti yo ca ayaṃ vatthukāmesu kilesakāmasukhassa anuyogo , kilesakāmasaṃyuttassa sukhassa anugatoti attho .Hīnoti lāmako . Hīnoti lāmako . Gammoti gāmavāsīnaṃ santako tehi sevitabbatāya .Gammoti gāmavāsīnaṃ santako .
Pothujjanikoti andhabālajanena āciṇṇo .Pothujjanikoti puthujjanena andhabālajanena āciṇṇo . Anariyoti na ariyo na visuddho na uttamo na vā ariyānaṃ santako .Anariyoti na ariyo na visuddho na uttamo , na vā ariyānaṃ santako . Anatthasaṃhitoti na atthasaṃhito , hitasukhāvahakāraṇaṃ anissitoti attho .Anatthasaṃhitoti na atthasaṃhito , hitasukhāvahakāraṇaṃ anissitoti attho . Attakilamathānuyogoti attano kilamathassa anuyogo , dukkhakaraṇaṃ dukkhuppādananti attho .Attakilamathānuyogoti attano kilamathassa anuyogo , attano dukkhakaraṇanti attho .
Dukkhoti kaṇṭakāpassayaseyyādīhi attamāraṇehi dukkhāvaho .DukkhotiV3.155 kaṇṭakāpassayaseyyādīhi attabādhanehi dukkhāvaho .
Majjhimā paṭipadāti ariyamaggaṃ sandhāya vuttaṃ . Maggo hi kāmasukhallikānuyogo eko anto , attakilamathānuyogo eko anto , ete dve ante na upeti na upagacchati , vimutto etehi antehi , tasmā ‘‘ majjhimā paṭipadā ’’ ti vuccati . Etesaṃ majjhe bhavattā majjhimā , vaṭṭadukkhanissaraṇatthikehi paṭipajjitabbato ca paṭipadāti , tathā lobho eko anto , doso eko anto . Sassataṃ ekaṃ antaṃ , ucchedo eko antoti purimanayeneva vitthāretabbaṃ .
Paññācakkhuṃ karotīti cakkhukaraṇī .
Cakkhukaraṇītiādīhi tameva paṭipadaṃ thometi . Paññācakkhuṃ karotīti cakkhukaraṇī . Sā hi catunnaṃ saccānaṃ dassanāya saṃvattati pariññābhisamayādibhedassa dassanassa pavattanaṭṭhenāti ‘‘ cakkhukaraṇī ’’ ti vuccati . Tayidaṃ satipi paṭipadāya anaññatte avayavavasena sijjhamāno attho samudāyena kato nāma hotīti upacāravasena vuttanti daṭṭhabbaṃ .
Dutiyapadaṃ tasseva vevacanaṃ .
Dutiyapadaṃ tasseva vevacanaṃ .
Upasamāyāti kilesūpasamatthāya .
‘‘ Upasamāyā ’’ ti hi iminā saupādisesanibbānaṃ gahitaṃ .
Abhiññāyāti catunnaṃ saccānaṃ abhijānanatthāya .
Abhiññāyāti catunnaṃ saccānaṃ abhijānanatthāya .
Sambodhāyāti tesaṃyeva sambujjhanatthāya .
Sambodhāyāti tesaṃyeva sambujjhanatthāya .
Nibbānāyāti nibbānasacchikiriyāya .
Atha vā nibbānāyāti anupādisesanibbānāya .
Sesamettha yaṃ vattabbaṃ siyā , taṃ heṭṭhā tattha tattha vuttameva . Saccakathāpi sabbākāreneva visuddhimagge ( visuddhi .2.529) vitthāritā .
M3.170 taṃ majjhimappaṭipadaṃ sarūpato dassetukāmo ‘‘ katamā ca sā ’’ ti pucchitvā ‘‘ ayamevā ’’ tiādinā nayena vissajjesi .IdāniM3.170 taṃ majjhimappaṭipadaṃ sarūpato dassetukāmo ‘‘ katamā ca sā ’’ ti pucchitvā ‘‘ ayamevā ’’ tiādinā nayena vissajjesi .
Tattha ayamevāti avadhāraṇavacanaṃ aññassa nibbānagāmimaggassa atthibhāvapaṭisedhanatthaṃ .
Sattāpaṭikkhepo hi idha paṭisedhanaṃ alabbhamānattā aññassa maggassa .
Ariyoti kilesānaṃ ārakattā ariyo niruttinayena .
Aripahānāya saṃvattatītipi ariyo arayo pāpadhammā yanti apagacchanti etenāti katvā .
Ariyena bhagavatā desitattā ariyassa ayantipi ariyo , ariyabhāvappaṭilābhāya saṃvattatītipi ariyo .
Ettha pana ariyakaro ariyotipi uttarapadalopena ariya-saddasiddhi veditabbā .
Aṭṭhahi aṅgehi upetattā aṭṭhaṅgiko .
Maggaṅgasamudāye hi maggavohāro , samudāyo ca samudāyīhi samannāgato nāma hoti .
Ayaṃ panettha vacanattho – attano avayavabhūtāni aṭṭhaṅgāni etassa santīti aṭṭhaṅgikoti .
Paramatthato pana aṅgāniyeva maggo pañcaṅgikatūriyādīni viya , na ca aṅgavinimutto chaḷaṅgo vedo viya .
Kilese mārento gacchatīti maggo niruttinayena , nibbānaṃ maggati gavesatīti vā maggo .
Ariyamaggo hi nibbānaṃ ārammaṇaṃ karonto gavesanto viya hoti .
Nibbānatthikehi maggīyatīti vā maggo vivaṭṭūpanissayapuññakaraṇatoV3.156 paṭṭhāya tadatthapaṭipattito .
Gammati vā tehi paṭipajjīyatīti maggo .
Ettha pana ādiantavipariyāyena saddasiddhi veditabbā .
Seyyathidan ti nipāto , tassa katamo so iti ceti attho , katamāni vā tāni aṭṭhaṅgānīti .
Sabbaliṅgavibhattivacanasādhāraṇo hi ayaṃ nipāto .
Ekamekampi aṅgaṃ maggoyeva .
Yathāha ‘‘ sammādiṭṭhi maggo ceva hetu cā ’’ ti ( dha . sa .1039).
Porāṇāpi bhaṇanti ‘‘ dassanamaggo sammādiṭṭhi , abhiniropanamaggo sammāsaṅkappo … pe … avikkhepamaggo sammāsamādhī ’’ ti .
Nanu ca aṅgāni samuditāni maggo antamaso sattaṅgavikalassa ariyamaggassa abhāvatoti ?
Saccametaṃ saccasampaṭivedhe , maggappaccayatāya pana yathāsakaṃ kiccakaraṇena paccekampi tāni maggoyeva , aññathā samuditānampi tesaṃ maggakiccaṃ na sambhaveyyāti .
Sammādiṭṭhiādīsu sammā passatīti sammādiṭṭhi , sammā saṅkappeti sampayuttadhammeM3.171 nibbānasaṅkhāte ārammaṇe abhiniropetīti sammāsaṅkappo , sammā vadati etāyāti sammāvācā , sammā karoti etenāti sammākammaṃ , tadeva sammākammanto , sammā ājīvati etenāti sammāājīvo , sammā vāyamati ussahatīti sammāvāyāmo , sammā sarati anussaratīti sammāsati , sammā samādhiyati cittaṃ etenāti sammāsamādhīti evaṃ nibbacanaṃ veditabbaṃ .