127. Idāni yo –‘‘ na paññapetī ’’ ti vutto , so yasmā gacchanto gacchanto ubhatobhāgavimutto nāma hoti .Yo ca –‘‘ na samanupassatī ’’ ti vutto , so yasmā gacchanto gacchanto paññāvimutto nāma hoti .Tasmā tesaṃ heṭṭhā vuttānaṃ dvinnaṃ bhikkhūnaṃ nigamanañca nāmañca dassetuṃ satta kho imānanda viññāṇaṭṭhitiyotiādimāha .
Dve ca āyatanānīti dve nivāsaṭṭhānāni .Nivāsaṭṭhānañhi idhāyatananti adhippetaṃ .Teneva vakkhati –‘‘ asaññasattāyatanaṃ nevasaññānāsaññāyatanameva dutiyan ’’ ti .Kasmā panetaṃ sabbaṃ gahitanti ?Vaṭṭapariyādānatthaṃ .Vaṭṭañhi na suddhaviññāṇaṭṭhitivasena suddhāyatanavasena vā pariyādānaṃ gacchati , bhavayonigatisattāvāsavasena pana gacchati , tasmā sabbametaṃ gahitaṃ .
V2.89 anukkamena tamatthaṃ vibhajanto katamā sattātiādimāha .M2.100 nānattakāyāti vuttā .Paṭisandhisaññā pana nesaṃ tihetukāpi dvihetukāpi ahetukāpi honti , tasmā nānattasaññinoti vuttā .Ekacce ca devāti cha kāmāvacaradevā .Tesu hi kesañci kāyo nīlo hoti , kesañci pītakādivaṇṇo .Saññā pana nesaṃ dvihetukāpi tihetukāpi honti , ahetukā natthi .Ekacce ca vinipātikāti catuapāyavinimuttā uttaramātā yakkhinī , piyaṅkaramātā , phussamittā , dhammaguttāti evamādikā aññe ca vemānikā petā .Etesañhi pītaodātakāḷamaṅguracchavisāmavaṇṇādivasena ceva kisathūlarassadīghavasena ca kāyo nānā hoti , manussānaṃ viya dvihetukatihetukaahetukavasena saññāpi .Te pana devā viya na mahesakkhā , kapaṇamanussā viya appesakkhā , dullabhaghāsacchādanā dukkhapīḷitā viharanti .Ekacce kāḷapakkhe dukkhitā juṇhapakkhe sukhitā honti , tasmā sukhasamussayato vinipatitattā vinipātikāti vuttā .Ye panettha tihetukā tesaṃ dhammābhisamayopi hoti , piyaṅkaramātā hi yakkhinī paccūsasamaye anuruddhattherassa dhammaṃ sajjhāyato sutvā –
‘‘ MāP2.510 saddamakari piyaṅkara , bhikkhu dhammapadāni bhāsati ;Api dhammapadaṃ vijāniya , paṭipajjema hitāya no siyā ;Pāṇesu ca saṃyamāmase , sampajānamusā na bhaṇāmase ;Sikkhema susīlyamattano , api muccema pisācayoniyā ’’ ti .( saṃ . ni .2.40);Evaṃ puttakaṃ saññāpetvā taṃ divasaṃ sotāpattiphalaṃ pattā .Uttaramātā pana bhagavato dhammaṃ sutvāva sotāpannā jātā .P2.509 viññāṇaṭṭhiti , viññāṇapatiṭṭhānassetaṃ adhivacanaṃ .Brahmakāyikāti brahmapārisajjabrahmapurohitamahābrahmāno .Paṭhamābhinibbattāti te sabbepi paṭhamena jhānena abhinibbattā .Tesu brahmapārisajjā pana parittena abhinibbattā , tesaṃ kappassa tatiyo bhāgo āyuppamāṇaṃ .Brahmapurohitā majjhimena , tesaṃ upaḍḍhakappo āyuppamāṇaṃ , kāyoV2.90 ca tesaṃ vipphārikataro hoti .Mahābrahmāno paṇītena , tesaṃ kappo āyuppamāṇaṃ , kāyo pana tesaṃ ativipphāriko hoti .Iti te kāyassa nānattā , paṭhamajjhānavasena saññāya ekattā nānattakāyā ekattasaññinoti veditabbā .
YathāM2.101 ca te , evaṃ catūsu apāyesu sattā .Nirayesu hi kesañci gāvutaṃ , kesañci aḍḍhayojanaṃ , kesañci yojanaṃ attabhāvo hoti , devadattassa pana yojanasatiko jāto .Tiracchānesupi keci khuddakā , keci mahantā .Pettivisayepi keci saṭṭhihatthā , keci sattatihatthā , keci asītihatthā honti , keci suvaṇṇā , keci dubbaṇṇā honti .Tathā kālakañjikā asurā .Api cettha dīghapiṭṭhikapetā nāma saṭṭhiyojanikāpi honti .Saññā pana sabbesampi akusalavipākaahetukāva honti .Iti āpāyikāpi nānattakāyā ekattasaññinotveva saṅkhyaṃ gacchanti .
P2.511 nāma honti , tesaṃ aṭṭha kappā āyuppamāṇaṃ .Idha pana ukkaṭṭhaparicchedavasena sabbepi te gahitā .Sabbesañhi tesaṃ kāyo ekavipphārova hoti , saññā pana avitakkavicāramattā vā avitakkaavicārā vāti nānā .V2.91 bhajanti .Mahāsīvatthero pana –‘‘ na kho pana so sāriputta sattāvāso sulabharūpoM2.102 yo mayā anivutthapubbo iminā dīghena addhunā aññatra suddhāvāsehi devehī ’’ ti ( ma . ni .1.160) iminā suttena suddhāvāsāpi catutthaviññāṇaṭṭhitiṃ catutthasattāvāsaṃyeva bhajantīti vadati , taṃ appaṭibāhiyattā suttassa anuññātaṃ .P2.512 rūpanirodho ’’ tiādinā nayena tassā atthaṅgamañca pajānāti .Assādan ti yaṃ rūpaṃ paṭicca … pe … yaṃ viññāṇaṃ paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ , ayaṃ viññāṇassa assādoti , evaṃ tassā assādañca pajānāti .Ādīnavan ti yaṃ rūpaṃ … pe … yaṃ viññāṇaṃ aniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ , ayaṃ viññāṇassa ādīnavoti , evaṃ tassā ādīnavañca pajānāti .Nissaraṇan ti yo rūpasmiṃ … pe … yo viññāṇe chandarāgavinayo , chandarāgappahānaṃ , idaṃ viññāṇassa nissaraṇanti ( saṃ . ni .2.26) evaṃ tassā nissaraṇañca pajānāti .Kallaṃ nu tenāti yuttaṃ nu tena bhikkhunā taṃ viññāṇaṭṭhitiṃ taṇhāmānadiṭṭhīnaṃ vasena ahanti vā mamanti vā abhinanditunti .Etenupāyena sabbattha veditabbo .Yattha pana rūpaṃ natthi , tattha catunnaṃ khandhānaṃ vasena , yattha viññāṇaṃ natthi , tattha ekassa khandhassa vasena samudayo yojetabbo .Āhārasamudayā āhāranirodhāti idañcettha padaṃ yojetabbaṃ .M2.103 cāti pañcavidho .Vuttampi cetaṃ –‘‘ katamo ca puggalo paññāvimutto ?Idhekacco puggalo na heva kho aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati , paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti , ayaṃ vuccati puggalo paññāvimutto ’’ ti ( pu . pa .15).M2.104 honti .Evaṃ subhaṃ tveva adhimutto hotīti vimokkho ’’ ti ( paṭi . ma .1.212) vuttaṃ .