Vidahatīti nibbattakahetuādīnaṃ sādhāraṇaṃ nibbacanaṃ , tadatthaṃ pana vibhāvetumāha ‘‘ pavatteti ceva pāpeti cā ’’ ti .Tesu purimo attho maggavajjesu daṭṭhabbo .Bhāsitampi hi avabodhanavasena atthaṃ pavattetīti .Maggo pana nibbānaṃ pāpetīti tasmiṃ pacchimo .
Dhammaniruttābhilāpeti ettha dhamma -saddo sabhāvavācakoti katvā āha ‘‘ yā sabhāvaniruttī ’’ ti , aviparītaniruttīti attho .Tassā abhilāpeti tassā niruttiyā avacanabhūtāya paññattiyā abhilāpeti keci vaṇṇayanti .Evaṃ sati paññatti abhilapitabbā
V0.193 , na vacananti āpajjati , na ca vacanato aññaṃ abhilapitabbaṃ uccāretabbaṃ atthi , athāpi phassādivacanehi bodhetabbaṃ abhilapitabbaṃ siyā , evaṃ sati atthadhammavajjaṃ tehi bodhetabbaṃ na vijjatīti tesaṃ niruttibhāvo āpajjati .‘‘ Phassoti ca sabhāvanirutti , phassaṃ phassāti na sabhāvaniruttī ’’ ti dassitovāyamattho , na ca avacanaṃ evaṃpakāraṃ atthi , tasmā vacanabhūtāya eva tassā sabhāvaniruttiyā abhilāpe uccāraṇeti attho daṭṭhabbo .
Taṃ sabhāvaniruttiṃ saddaṃ ārammaṇaṃ katvā paccavekkhantassa tasmiṃ sabhāvaniruttābhilāpe pabhedagataṃ ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidāti vuttattā niruttisaddārammaṇāya sotaviññāṇavīthiyā parato manodvāre niruttipaṭisambhidāM0.192 pavattatīti vadanti .‘‘ Niruttipaṭisambhidā paccuppannārammaṇā ’’ ti ca vacanaṃ saddaṃ gahetvā pacchā jānanaṃ sandhāya vuttanti .Evaṃ pana aññasmiṃ paccuppannārammaṇe aññaṃ paccuppannārammaṇanti vuttanti āpajjati .Yathā pana dibbasotañāṇaṃ manussāmanussādisaddappabhedanicchayassa paccayabhūtaṃ taṃ taṃ saddavibhāvakaṃ , evaṃ sabhāvāsabhāvaniruttinicchayassa paccayabhūtaṃ paccuppannasabhāvaniruttisaddārammaṇaṃ taṃvibhāvakañāṇaṃ niruttipaṭisambhidāti vuccamāne na pāḷivirodho hoti .Taṃ sabhāvaniruttiṃ saddaṃ ārammaṇaṃ katvā paccavekkhantassāti ca paccuppannasaddārammaṇaṃ paccavekkhaṇaṃ pavattayantassāti na na sakkā vattuṃ .Tampi hi ñāṇaṃ sabhāvaniruttiṃ vibhāventaṃyeva taṃtaṃsaddapaccavekkhaṇānantaraṃ taṃtaṃpabhedanicchayahetuttā niruttiṃ bhindantaṃ paṭivijjhantameva uppajjatīti ca pabhedagatampi hotīti .Sabhāvaniruttīti māgadhabhāsā adhippetāti tato aññaṃ sakkaṭanāmādisaddaṃ sandhāya ‘‘ aññaṃ panā ’’ ti āha .Byañjanan ti nipātapadamāha .
Kathitaṃ aṭṭhakathāyaṃ .
Bodhimaṇḍa -saddo paṭhamābhisambuddhaṭṭhāne eva daṭṭhabbo , na yattha katthaci bodhirukkhassa patiṭṭhitaṭṭhāne .Suvaṇṇasalākan ti seṭṭhasalākaṃ , dhammadesanatthaṃ salākaṃ gahetvāti attho , na paṭisambhidāyaṃ ṭhitena pavāritaṃ , tasmā paṭisambhidāto aññeneva pakārena jānitabbato na sakkaṭabhāsājānanaṃ paṭisambhidākiccanti adhippāyo .
Idaṃ kathitan ti māgadhabhāsāya sabhāvaniruttitāñāpanatthaṃ idaṃ idāni vattabbaṃ kathitanti attho .Chaddantavāraṇa ( jā .1.16.97 ādayo )- tittirajātakā dīsu ( jā .1.4.73 ādayo ) tiracchānesu ca māgadhabhāsā ussannā , na oṭṭakādibhāsā sakkaṭaṃ vā .
Tatthāti
V0.194 māgadhasesabhāsāsu .Sesā parivattanti ekantena kālantare aññathā honti vinassanti ca .
Māgadhā pana katthaci kadāci parivattantīpi na sabbattha sabbadā sabbathā ca parivattati , kappavināsepi tiṭṭhatiyevāti ‘‘ ayamevekā na parivattatī ’’ ti āha .
Papañcoti cirāyananti attho .Buddhavacanameva cetassa visayo , teneva ‘‘ nelaṅgo setapacchādo ’’ ti gāthaṃ pucchito citto gahapati ‘‘‘ kiṃ nu kho etaṃ , bhante , bhagavatā bhāsitan ’ ti ?‘ Evaṃ gahapatī ’ ti .‘ Tena hi , bhante , muhuttaṃ āgametha , yāvassa atthaṃ pekkhāmī ’’’ ti ( saṃ . ni .4.347) āhāti vadanti .
Sabbatthakañāṇan ti
M0.193 atthādīsu ñāṇaṃ .Tañhi sabbesu tesu tīsu catūsupi vā pavattattā , kusalakiriyabhūtāya paṭibhānapaṭisambhidāya dhammatthabhāvato tīsu eva vā pavattattā ‘‘ sabbatthakañāṇan ’’ ti vuttaṃ .Imāni ñāṇāni idamatthajotakānīti sātthakānaṃ paccavekkhitabbattā sabbo attho etassātipi sabbatthakaṃ , sabbasmiṃ khittanti vā .Sekkhe pavattā arahattappattiyā visadā hontīti vadanti .Pubbayogo viya pana arahattappatti arahatopi paṭisambhidāvisadatāya paccayo na na hotīti pañcannampi yathāyogaṃ sekkhāsekkhapaṭisambhidāvisadattakāraṇatā yojetabbā .