Issues
Select Version
Vibhaṅga-aṭṭhakathā
  • 1. Khandhavibhaṅgo
  • 1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā
  • 1. Rūpakkhandhaniddeso
  • 2. Vedanākkhandhaniddeso
  • 3. Saññākkhandhaniddeso
  • 4. Saṅkhārakkhandhaniddeso
  • 5. Viññāṇakkhandhaniddeso
  • Pakiṇṇakakathā
  • Kamādivinicchayakathā
  • 2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
  • 3. Pañhāpucchakavaṇṇanā
  • 2. Āyatanavibhaṅgo
  • 1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā
  • 2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
  • 3. Pañhāpucchakavaṇṇanā
  • 3. Dhātuvibhaṅgo
  • 1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā
  • 2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
  • 3. Pañhāpucchakavaṇṇanā
  • 4. Saccavibhaṅgo
  • 1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā
  • 1. Dukkhasaccaniddesavaṇṇanā
  • Jātiniddeso
  • Jarāniddeso
  • Maraṇaniddeso
  • Sokaniddeso
  • Paridevaniddeso
  • Dukkhadomanassaniddeso
  • Upāyāsaniddeso
  • Appiyasampayoganiddeso
  • Piyavippayoganiddeso
  • Icchāniddeso
  • Upādānakkhandhaniddeso
  • 2. Samudayasaccaniddesavaṇṇanā
  • 3. Nirodhasaccaniddesavaṇṇanā
  • 4. Maggasaccaniddesavaṇṇanā
  • 2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
  • 3. Pañhāpucchakavaṇṇanā
  • 5. Indriyavibhaṅgo
  • 1. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
  • 2. Pañhāpucchakavaṇṇanā
  • 6. Paṭiccasamuppādavibhaṅgo
  • 1. Suttantabhājanīyaṃ
  • uddesavāravaṇṇanā
  • Avijjāpadaniddeso
  • Saṅkhārapadaniddeso
  • Viññāṇapadaniddeso
  • Nāmarūpapadaniddeso
  • Saḷāyatanapadaniddeso
  • Phassapadaniddeso
  • Vedanāpadaniddeso
  • Taṇhāpadaniddeso
  • Upādānapadaniddeso
  • Bhavapadaniddeso
  • Jātijarāmaraṇādipadaniddeso
  • 2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
  • 1. Paccayacatukkaṃ
  • 2. Hetucatukkaṃ
  • 3. Sampayuttacatukkaṃ
  • 4. Aññamaññacatukkaṃ
  • Saṅkhārādimūlakanayamātikā
  • Akusalaniddesavaṇṇanā
  • Kusalaniddesavaṇṇanā
  • Abyākataniddesavaṇṇanā
  • Avijjāmūlakakusalaniddesavaṇṇanā
  • Kusalamūlakavipākaniddesavaṇṇanā
  • 7. Satipaṭṭhānavibhaṅgo
  • 1. Suttantabhājanīyaṃ
  • uddesavāravaṇṇanā
  • Kāyānupassanāuddesavaṇṇanā
  • Vedanānupassanādiuddesavaṇṇanā
  • Kāyānupassanāniddesavaṇṇanā
  • Vedanānupassanāniddesavaṇṇanā
  • Cittānupassanāniddesavaṇṇanā
  • Dhammānupassanāniddesavaṇṇanā
  • Nīvaraṇapabbavaṇṇanā
  • Bojjhaṅgapabbavaṇṇanā
  • 2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
  • 3. Pañhāpucchakavaṇṇanā
  • 8. Sammappadhānavibhaṅgo
  • 1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā
  • 2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
  • 3. Pañhāpucchakavaṇṇanā
  • 9. Iddhipādavibhaṅgo
  • 1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā
  • 2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
  • 3. Pañhāpucchakavaṇṇanā
  • 10. Bojjhaṅgavibhaṅgo
  • 1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā
  • 2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
  • 3. Pañhāpucchakavaṇṇanā
  • 11. Maggaṅgavibhaṅgo
  • 1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā
  • 2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
  • 3. Pañhāpucchakavaṇṇanā
  • 12. Jhānavibhaṅgo
  • 1. Suttantabhājanīyaṃ
  • Mātikāvaṇṇanā
  • Niddesavaṇṇanā
  • 2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
  • 3. Pañhāpucchakavaṇṇanā
  • 13. Appamaññāvibhaṅgo
  • 1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā
  • 2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
  • 3. Pañhāpucchakavaṇṇanā
  • 14. Sikkhāpadavibhaṅgo
  • 1. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
  • 3. Pañhāpucchakavaṇṇanā
  • 15. Paṭisambhidāvibhaṅgo
  • 1. Suttantabhājanīyaṃ
  • 1. Saṅgahavāravaṇṇanā
  • 2. Saccavārādivaṇṇanā
  • 2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
  • 3. Pañhāpucchakavaṇṇanā
  • 16. Ñāṇavibhaṅgo
  • 1. Ekakamātikādivaṇṇanā
  • 10. Dasakamātikāvaṇṇanā
  • (1.) Ekakaniddesavaṇṇanā
  • (2.) Dukaniddesavaṇṇanā
  • (3.) Tikaniddesavaṇṇanā
  • (4.) Catukkaniddesavaṇṇanā
  • (5.) Pañcakaniddesavaṇṇanā
  • (6.) Chakkaniddesavaṇṇanā
  • (7.) Sattakaniddesādivaṇṇanā
  • (10.) Dasakaniddesavaṇṇanā
  • Paṭhamabalaniddeso
  • Dutiyabalaniddeso
  • Tatiyabalaniddeso
  • Catutthabalaniddeso
  • Pañcamabalaniddeso
  • Chaṭṭhabalaniddeso
  • Sattamabalaniddeso
  • Aṭṭhamabalādiniddeso
  • Dasamabalaniddeso
  • 17. Khuddakavatthuvibhaṅgo
  • 1. Ekakamātikādivaṇṇanā
  • (1.) Ekakaniddesavaṇṇanā
  • (2.) Dukaniddesavaṇṇanā
  • (3.) Tikaniddesavaṇṇanā
  • (4.) Catukkaniddesavaṇṇanā
  • (5.) Pañcakaniddesavaṇṇanā
  • (6.) Chakkaniddesavaṇṇanā
  • (7.) Sattakaniddesavaṇṇanā
  • (8.) Aṭṭhakaniddesavaṇṇanā
  • (9.) Navakaniddesavaṇṇanā
  • (10.) Dasakaniddesavaṇṇanā
  • Taṇhāvicaritaniddesavaṇṇanā
  • Diṭṭhigataniddesavaṇṇanā
  • 18. Dhammahadayavibhaṅgo
  • 1. Sabbasaṅgāhikavāravaṇṇanā
  • 2. Uppattānuppattivāravaṇṇanā
  • 3. Pariyāpannāpariyāpannavāravaṇṇanā
  • 4. Dhammadassanavāravaṇṇanā
  • 6. Uppādakakammaāyuppamāṇavāravaṇṇanā
  • (1.) Uppādakakammaṃ
  • (2.) Āyuppamāṇaṃ
  • 7. Abhiññeyyādivāravaṇṇanā
  • Nigamanakathā
Vibhaṅga-aṭṭhakathā
  • 1. Khandhavibhaṅgo
  • 1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā
  • 1. Rūpakkhandhaniddeso
  • 2. Vedanākkhandhaniddeso
  • 3. Saññākkhandhaniddeso
  • 4. Saṅkhārakkhandhaniddeso
  • 5. Viññāṇakkhandhaniddeso
  • Pakiṇṇakakathā
  • Kamādivinicchayakathā
  • 2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
  • 3. Pañhāpucchakavaṇṇanā
  • 2. Āyatanavibhaṅgo
  • 1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā
  • 2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
  • 3. Pañhāpucchakavaṇṇanā
  • 3. Dhātuvibhaṅgo
  • 1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā
  • 2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
  • 3. Pañhāpucchakavaṇṇanā
  • 4. Saccavibhaṅgo
  • 1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā
  • 1. Dukkhasaccaniddesavaṇṇanā
  • Jātiniddeso
  • Jarāniddeso
  • Maraṇaniddeso
  • Sokaniddeso
  • Paridevaniddeso
  • Dukkhadomanassaniddeso
  • Upāyāsaniddeso
  • Appiyasampayoganiddeso
  • Piyavippayoganiddeso
  • Icchāniddeso
  • Upādānakkhandhaniddeso
  • 2. Samudayasaccaniddesavaṇṇanā
  • 3. Nirodhasaccaniddesavaṇṇanā
  • 4. Maggasaccaniddesavaṇṇanā
  • 2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
  • 3. Pañhāpucchakavaṇṇanā
  • 5. Indriyavibhaṅgo
  • 1. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
  • 2. Pañhāpucchakavaṇṇanā
  • 6. Paṭiccasamuppādavibhaṅgo
  • 1. Suttantabhājanīyaṃ
  • uddesavāravaṇṇanā
  • Avijjāpadaniddeso
  • Saṅkhārapadaniddeso
  • Viññāṇapadaniddeso
  • Nāmarūpapadaniddeso
  • Saḷāyatanapadaniddeso
  • Phassapadaniddeso
  • Vedanāpadaniddeso
  • Taṇhāpadaniddeso
  • Upādānapadaniddeso
  • Bhavapadaniddeso
  • Jātijarāmaraṇādipadaniddeso
  • 2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
  • 1. Paccayacatukkaṃ
  • 2. Hetucatukkaṃ
  • 3. Sampayuttacatukkaṃ
  • 4. Aññamaññacatukkaṃ
  • Saṅkhārādimūlakanayamātikā
  • Akusalaniddesavaṇṇanā
  • Kusalaniddesavaṇṇanā
  • Abyākataniddesavaṇṇanā
  • Avijjāmūlakakusalaniddesavaṇṇanā
  • Kusalamūlakavipākaniddesavaṇṇanā
  • 7. Satipaṭṭhānavibhaṅgo
  • 1. Suttantabhājanīyaṃ
  • uddesavāravaṇṇanā
  • Kāyānupassanāuddesavaṇṇanā
  • Vedanānupassanādiuddesavaṇṇanā
  • Kāyānupassanāniddesavaṇṇanā
  • Vedanānupassanāniddesavaṇṇanā
  • Cittānupassanāniddesavaṇṇanā
  • Dhammānupassanāniddesavaṇṇanā
  • Nīvaraṇapabbavaṇṇanā
  • Bojjhaṅgapabbavaṇṇanā
  • 2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
  • 3. Pañhāpucchakavaṇṇanā
  • 8. Sammappadhānavibhaṅgo
  • 1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā
  • 2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
  • 3. Pañhāpucchakavaṇṇanā
  • 9. Iddhipādavibhaṅgo
  • 1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā
  • 2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
  • 3. Pañhāpucchakavaṇṇanā
  • 10. Bojjhaṅgavibhaṅgo
  • 1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā
  • 2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
  • 3. Pañhāpucchakavaṇṇanā
  • 11. Maggaṅgavibhaṅgo
  • 1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā
  • 2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
  • 3. Pañhāpucchakavaṇṇanā
  • 12. Jhānavibhaṅgo
  • 1. Suttantabhājanīyaṃ
  • Mātikāvaṇṇanā
  • Niddesavaṇṇanā
  • 2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
  • 3. Pañhāpucchakavaṇṇanā
  • 13. Appamaññāvibhaṅgo
  • 1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā
  • 2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
  • 3. Pañhāpucchakavaṇṇanā
  • 14. Sikkhāpadavibhaṅgo
  • 1. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
  • 3. Pañhāpucchakavaṇṇanā
  • 15. Paṭisambhidāvibhaṅgo
  • 1. Suttantabhājanīyaṃ
  • 1. Saṅgahavāravaṇṇanā
  • 2. Saccavārādivaṇṇanā
  • 2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
  • 3. Pañhāpucchakavaṇṇanā
  • 16. Ñāṇavibhaṅgo
  • 1. Ekakamātikādivaṇṇanā
  • 10. Dasakamātikāvaṇṇanā
  • (1.) Ekakaniddesavaṇṇanā
  • (2.) Dukaniddesavaṇṇanā
  • (3.) Tikaniddesavaṇṇanā
  • (4.) Catukkaniddesavaṇṇanā
  • (5.) Pañcakaniddesavaṇṇanā
  • (6.) Chakkaniddesavaṇṇanā
  • (7.) Sattakaniddesādivaṇṇanā
  • (10.) Dasakaniddesavaṇṇanā
  • Paṭhamabalaniddeso
  • Dutiyabalaniddeso
  • Tatiyabalaniddeso
  • Catutthabalaniddeso
  • Pañcamabalaniddeso
  • Chaṭṭhabalaniddeso
  • Sattamabalaniddeso
  • Aṭṭhamabalādiniddeso
  • Dasamabalaniddeso
  • 17. Khuddakavatthuvibhaṅgo
  • 1. Ekakamātikādivaṇṇanā
  • (1.) Ekakaniddesavaṇṇanā
  • (2.) Dukaniddesavaṇṇanā
  • (3.) Tikaniddesavaṇṇanā
  • (4.) Catukkaniddesavaṇṇanā
  • (5.) Pañcakaniddesavaṇṇanā
  • (6.) Chakkaniddesavaṇṇanā
  • (7.) Sattakaniddesavaṇṇanā
  • (8.) Aṭṭhakaniddesavaṇṇanā
  • (9.) Navakaniddesavaṇṇanā
  • (10.) Dasakaniddesavaṇṇanā
  • Taṇhāvicaritaniddesavaṇṇanā
  • Diṭṭhigataniddesavaṇṇanā
  • 18. Dhammahadayavibhaṅgo
  • 1. Sabbasaṅgāhikavāravaṇṇanā
  • 2. Uppattānuppattivāravaṇṇanā
  • 3. Pariyāpannāpariyāpannavāravaṇṇanā
  • 4. Dhammadassanavāravaṇṇanā
  • 6. Uppādakakammaāyuppamāṇavāravaṇṇanā
  • (1.) Uppādakakammaṃ
  • (2.) Āyuppamāṇaṃ
  • 7. Abhiññeyyādivāravaṇṇanā
  • Nigamanakathā

Saṅkhārapadaniddeso

Author: 注释—善巧 @ 小僧善巧

Punātīti sodheti apuññaphalato dukkhasaṃkilesato ca , hitasukhajjhāsayena puññaṃ karotīti taṃnipphādanena kārakassajjhāsayaṃ pūretīti puñño , pūrako pujjanibbattako ca niruttilakkhaṇena ‘‘ puñño ’’ ti veditabbo .
Samādhipaccanīkānaṃ atidūratāya na iñjati na calatīti attho .
Kāyassāti dvārassa sāmibhāvena niddeso kato .
Puññupagan tiM0.94 bhavasampattupagaṃ .Tatthāti vibhaṅgasutte ( saṃ . ni .2.2).Tañhi padhānabhāvena gahitanti .Sammādiṭṭhisutte ( ma . ni .1.102) pana ‘‘ tayome , āvuso , saṅkhārā ’’ ti āgatanti .
Sabbaññujinabhāsito pana ayaṃ , na paccekajinabhāsito , imassatthassa dīpanatthaṃ etesaṃ suttānaṃ vasena te gahitā .
Kathaṃ panetena gahaṇenāyamattho dīpito hotīti taṃdassanatthamāha ‘‘ abhidhammepi hi suttepi ekasadisāva tanti niddiṭṭhā ’’ ti .Sabbaññubhāsitoti pākaṭena suttantena sadisattā ayampi sabbaññubhāsitoti ñāyatīti vuttaṃ hotīti .
‘‘ Terasāpī ’’ ti vuttaṃ , tattha ñāṇavippayuttānaṃ na bhāvanāmayatā pākaṭāti ‘‘ yathā hī ’’ tiādimāhaV0.94 .Pathavī pathavītiādibhāvanā ca kasiṇaparikammakaraṇaṃ maṇḍalakaraṇañca bhāvanaṃ bhajāpenti .
Dānavasena pavattā cittacetasikā dhammā dānaṃ .Tattha byāpārabhūtā āyūhanacetanā dānaṃ ārabbha dānaṃ adhikicca uppajjatīti vuccati , evaṃ itaresu .
Somanassacittenāti anumodanāpavattinidassanamattametaṃ daṭṭhabbaṃ .Upekkhāsahagatenapi hi anussarati evāti .
Asarikkhakampi sarikkhakena catutthajjhānavipākena vehapphalādīsu vināpi asaññesu kaṭattārūpaṃ .Rūpameva saphandanattā ‘‘ saiñjanan ’’ ti vuttaṃ iñjanakaranīvaraṇādīnaṃ avikkhambhanato , rūpataṇhāsaṅkhātassa iñjanakassa kāraṇattā vā .Teneva rūpārammaṇaṃ nimittārammaṇañca sabbampi catutthajjhānaṃ nippariyāyena ‘‘ aniñjanan ’’ ti na vuccatīti .Mahātulāya dhārayamāno nāḷiyā minamāno ca samudāyameva dhāreti minati ca , na ekekaṃ guñjaṃ , ekekaṃ taṇḍulaṃ vā , evaṃ bhagavāpi aparimāṇā paṭhamakusalacetanāyo samudāyavaseneva gahetvā ekajātikattā ekameva katvā dasseti .Evaṃ dutiyādayopīti .
‘‘ Kāyadvāre pavattā ’’ ti avatvā ‘‘ ādānaggahaṇacopanaṃ pāpayamānā uppannā ’’ tipi vattuṃ vaṭṭatīti vacanavisesamattameva dasseti .Kāyadvāre pavatti eva hi ādānādipāpanāti .Purimena vā dvārassa upalakkhaṇabhāvo vutto , pacchimena cetanāya saviññattirūpasamuṭṭhāpanaṃ .Tattha ākaḍḍhitvā gahaṇaṃ ādānaṃ , sampayuttassa gahaṇaṃ gahaṇaṃ , phandanaṃ copanaṃ .
EtthātiM0.95 kāyavacīsaṅkhāraggahaṇe , kāyavacīsañcetanāgahaṇe vā .Aṭṭhakathāyaṃ abhiññācetanā na gahitā viññāṇassa paccayo na hotīti .Kasmā pana na hoti , nanu sāpi kusalā vipākadhammā cāti ?Saccaṃ , anupacchinnataṇhāvijjāmāne pana santāne sabyāpārappavattiyā tassā kusalatā vipākadhammatā ca vuttā , na vipākuppādanena , sā pana vipākaṃ uppādayantī rūpāvacarameva uppādeyya .Na hi aññabhūmikaṃ kammaṃ aññabhūmikaṃ vipākaṃ uppādetīti .Attanā sadisārammaṇañca tiṭṭhānikaṃ taṃ uppādeyya cittuppādakaṇḍe rūpāvacaravipākassa kammasadisārammaṇasseva vuttattā , na ca rūpāvacaravipāko parittādiārammaṇo atthi , abhiññācetanā ca parittādiārammaṇāva hoti , tasmā vipākaṃ na uppādetītiV0.95 viññāyati .Kasiṇesu ca uppāditassa catutthajjhānasamādhissa ānisaṃsabhūtā abhiññā .Yathāha ‘‘ so evaṃ samāhite citte ’’ tiādi ( dī . ni .1.244-245; ma . ni .1.384-386).Tasmā samādhiphalasadisā sā , na ca phalaṃ detīti dānasīlānisaṃso tasmiṃ bhave paccayalābho viya sāpi vipākaṃ na uppādeti .
Yathā ca abhiññācetanā , evaṃ uddhaccacetanāpi na hotīti idaṃ uddhaccasahagate dhamme visuṃ uddharitvā ‘‘ tesaṃ vipāke ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā ’’ ti ( vibha .725) vuttattā vicāretabbaṃ . Ayaṃ panettha amataggapathānugato vinicchayo – dassanabhāvanānaṃ abhāvepi yesaṃ puthujjanānaṃ sekkhānañca dassanabhāvanāhi bhavitabbaṃ , tesaṃ taduppattikāle tehi pahātuṃ sakkuṇeyyā akusalā ‘‘ dassanena pahātabbā bhāvanāya pahātabbā ’’ ti ca vuccanti , puthujjanānaṃ pana bhāvanāya abhāvā bhāvanāya pahātabbacintā natthi .Tena tesaṃ pavattamānā te dassanena pahātuṃ asakkuṇeyyāpi ‘‘ bhāvanāya pahātabbā ’’ ti na vuccanti .Yadi vucceyyuṃ , dassanena pahātabbā bhāvanāya pahātabbānaṃ kesañci keci kadāci ārammaṇārammaṇādhipatiupanissayapaccayehi paccayo bhaveyyuṃ , na ca paṭṭhāne ‘‘ dassanena pahātabbā bhāvanāya pahātabbānaṃ kesañci kenaci paccayena paccayo ’’ ti vuttā .Sekkhānaṃ pana vijjamānā bhāvanāya pahātuṃ sakkuṇeyyā bhāvanāya pahātabbā .Teneva sekkhānaṃ dassanena pahātabbā cattattā vantattā muttattā pahīnattā paṭinissaṭṭhattā ukkheṭitattā samukkheṭitattā assāditabbā abhinanditabbāM0.96 ca na honti , pahīnatāya eva somanassahetubhūtā avikkhepahetubhūtā ca na domanassaṃ uddhaccañca uppādentīti na te tesaṃ ārammaṇārammaṇādhipatibhāvaṃ pakatūpanissayabhāvañca gacchanti .Na hi pahīne upanissāya ariyo rāgādikilese uppādeti . Vuttañca ‘‘ sotāpattimaggena ye kilesā pahīnā , te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchati … pe … arahattamaggena … pe … na paccāgacchatī ’’ ti ( mahāni .80; cūḷani . mettagūmāṇavapucchāniddesa 27), na ca puthujjanānaṃ dassanena pahātuṃ sakkuṇeyyā itaresaṃ na kenaci paccayena paccayo hontīti sakkā vattuṃ ‘‘ diṭṭhiṃ assādeti abhinandati , taṃ ārabbha rāgo uppajjati , diṭṭhi vicikicchā uddhaccaṃ uppajjati .Vicikicchaṃ ārabbha vicikicchā diṭṭhi uddhaccaṃ uppajjatī ’’ ti diṭṭhivicikicchānaṃ uddhaccārammaṇapaccayabhāvassa vuttattā .Ettha hi uddhaccan ti uddhaccasahagataṃ cittuppādaṃ sandhāya vuttaṃ .Evañca katvā adhipatipaccayaniddese ‘‘ diṭṭhiṃ garuṃV0.96 katvā assādeti abhinandati , taṃ garuṃ katvā rāgo uppajjati , diṭṭhi uppajjatī ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.409) ettakameva vuttaṃ , na vuttaṃ ‘‘ uddhaccaṃ uppajjatī ’’ ti .Tasmā dassanabhāvanāhi pahātabbānaṃ atītādibhāvena navattabbattepi yādisānaṃ tāhi anuppattidhammatā āpādetabbā , tesu puthujjanesu vattamānā dassanaṃ apekkhitvā tena pahātuṃ sakkuṇeyyā dassanena pahātabbā , sekkhesu vattamānā bhāvanaṃ apekkhitvā tāya pahātuṃ sakkuṇeyyā bhāvanāya pahātabbā .Tesu bhāvanāya pahātabbā sahāyavirahā vipākaṃ na janayantīti bhāvanāya pahātabbacetanāya nānākkhaṇikakammapaccayabhāvo na vutto , apekkhitabbadassanabhāvanārahitānaṃ pana puthujjanesu uppajjamānānaṃ sakabhaṇḍe chandarāgādīnaṃ uddhaccasahagatacittuppādassa ca saṃyojanattayatadekaṭṭhakilesānaṃ anupacchinnatāya aparikkhīṇasahāyānaṃ vipākuppādanaṃ na sakkā paṭikkhipitunti uddhaccasahagatadhammānaṃ vipāko vibhaṅge vuttoti . Yadi evaṃ , apekkhitabbadassanabhāvanārahitānaṃ akusalānaṃ nevadassanenanabhāvanāyapahātabbatā āpajjatīti ?Nāpajjati , appahātabbānaṃ ‘‘ neva dassanena na bhāvanāya pahātabbā ’’ ti ( dha . sa . tikamātikā 8) vuttattā , appahātabbaviruddhasabhāvattā ca akusalānaṃ .Evampi tesaṃ imasmiṃ tike navattabbatā āpajjatīti ?Nāpajjati cittuppādakaṇḍe dassitānaṃ dvādasaakusalacittuppādānaṃ dvīhi padehi saṅgahitattā .Yathā hi dhammavasena saṅkhatadhammāM0.97 sabbe saṅgahitāti uppannattike kālavasena asaṅgahitāpi atītā navattabbāti na vuttā cittuppādarūpabhāvena gahitesu navattabbassa abhāvā , evamidhāpi cittuppādabhāvena gahitesu navattabbassa abhāvā navattabbatā na vuttāti veditabbā .Yattha hi cittuppādo koci niyogato navattabbo atthi , tattha tesaṃ catuttho koṭṭhāso atthīti yathāvuttapadesu viya tatthāpi bhinditvā bhajāpetabbe cittuppāde bhinditvā bhajāpeti ‘‘ siyā navattabbā parittārammaṇā ’’ tiādinā .Tadabhāvā uppannattike idha ca tathā na vuttā . Atha vā yathā sappaṭighehi samānasabhāvattā rūpadhātuyaṃ tayo mahābhūtā ‘‘ sappaṭighā ’’ ti vuttā .Yathāha ‘‘ asaññasattānaṃ anidassanaṃ sappaṭighaṃ ekaṃ mahābhūtaṃ paṭicca dve mahābhūtā , dve mahābhūte paṭicca ekaṃ mahābhūtan ’’ ti ( paṭṭhā .2.22.9).Evaṃ puthujjanānaṃ pavattamānā bhāvanāya pahātabbasamānasabhāvā ‘‘ bhāvanāya pahātabbā ’’ ti vucceyyunti natthi navattabbatāpasaṅgo .Evañca sati puthujjanānaṃ pavattamānāpi bhāvanāya pahātabbā sakabhaṇḍe chandarāgādayoV0.97 parabhaṇḍe chandarāgādīnaṃ upanissayapaccayo , rāgo ca rāgadiṭṭhīnaṃ adhipatipaccayoti ayamattho laddho hoti .Yathā pana aphoṭṭhabbattā rūpadhātuyaṃ tayo mahābhūtā na paramatthato sappaṭighā , evaṃ apekkhitabbabhāvanārahitā puthujjanesu pavattamānā sakabhaṇḍe chandarāgādayo na paramatthato bhāvanāya pahātabbāti bhāvanāya pahātabbānaṃ nānākkhaṇikakammapaccayatā na vuttā , na ca ‘‘ dassanena pahātabbā bhāvanāya pahātabbānaṃ kenaci paccayena paccayo ’’ ti vuttā .Ye hi dassanena pahātabbapaccayā kilesā , na te dassanato uddhaṃ pavattanti , dassanena pahātabbapaccayassapi pana uddhaccasahagatassa sahāyavekallamattameva dassanena kataṃ , na tassa koci bhāvo dassanena anuppattidhammataṃ āpāditoti tassa ekantabhāvanāya pahātabbatā vuttā .Tasmā tassa tādisasseva sati sahāye vipākuppādanavacanaṃ , asati ca vipākānuppādanavacanaṃ na virujjhatīti . Sāpi viññāṇapaccayabhāve yadi apanetabbā , kasmā ‘‘ samavīsati cetanā ’’ ti vuttanti tassa kāraṇaṃ dassento āha ‘‘ avijjāpaccayā panaM0.98 sabbāpetā hontī ’’ ti .Yadi evaṃ , abhiññācetanāya saha ‘‘ ekavīsatī ’’ ti vattabbanti ?Na , avacanassa vuttakāraṇattā , taṃ pana itarāvacanassapi kāraṇanti samānacetanāvacanakāraṇavacanena yaṃ kāraṇaṃ apekkhitvā ekā vuttā , tena kāraṇena itarāyapi vattabbataṃ , yañca kāraṇaṃ apekkhitvā itarā na vuttā , tena kāraṇena vuttāyapi avattabbataṃ dasseti .Āneñjābhisaṅkhāro cittasaṅkhāro evāti bhedābhāvā pākaṭoti na tassa saṃyogo dassito .
Sukhasaññāya gahetvāti etena taṇhāpavattiṃ dasseti .Taṇhāparikkhāreti taṇhāya parivāre , taṇhāya ‘‘ sukhaṃ subhan ’’ tiādinā saṅkhate vā alaṅkateti attho .Taṇhā hi dukkhassa samudayoti ajānanto ‘‘ aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā khattiyamahāsālānaṃ vā sahabyataṃ upapajjeyyan ’’ ti saṅkhāre parikkharotīti .Amaraṇatthāti gahitā dukkarakiriyā amaratapo , devabhāvatthaṃ tapo vā , dukkhattā vā maro mārako tapo amaratapo .Diṭṭhe adiṭṭha-saddo viya maresu amara-saddo daṭṭhabbo .
Jātiādipapātadukkhajananato marupapātasadisatā puññābhisaṅkhārassa vuttā .
RamaṇīyabhāvenaV0.98 ca assādabhāvena ca gayhamānaṃ puññaphalaṃ dīpasikhāmadhulittasatthadhārāsadisaṃ , tadattho ca puññābhisaṅkhāro taṃnipātalehanasadiso .
‘‘ Sukho imissā paribbājikāya taruṇāya mudukāya lomasāya bāhāya samphasso ’’ tiādinā ( ma . ni .1.469) sukhasaññāya bālo viya gūthakīḷanaṃ kilesābhibhūtatāya kodhāratiabhibhūto asavaso maritukāmo viya visakhādanaṃ karaṇaphalakkhaṇesu jigucchanīyaṃ dukkhañca apuññābhisaṅkhāraṃ ārabhati .Lobhasahagatassa vā gūthakīḷanasadisatā , dosasahagatassa visakhādanasadisatā yojetabbā .
Kāmaguṇasamiddhiyā sabhayassapi pisācanagarassa sukhavipallāsahetubhāvo viya arūpavipākānaṃ nirantaratāya anupalakkhiyamānauppādavayānaṃ , dīghasantānatāya agayhamānavipariṇāmānaṃ , saṅkhāravipariṇāmadukkhabhūtānampi niccādivipallāsahetubhāvoti tesaṃ pisācanagarasadisatā , tadabhimukhagamanasadisatā ca āneñjābhisaṅkhārassa yojetabbā .
Avijjābhāvatova saṅkhārabhāvo , na abhāvatoti saṅkhārānaṃ avijjāpaccayabhāve saṅkhepena anvayato , byatirekato ca vuttamatthaṃ suttena samatthetuṃ ‘‘ vuttampi cetan ’’ tiādinā suttapadaṃ ābhataṃV2.250 .
Tattha avidvāti aviddasu .Avijjāgatoti avijjāya samannāgato , appahīnāvijjoti adhippāyo .
TāvātiM0.99 vattabbantarāpekkho nipāto , tasmā avijjā saṅkhārānaṃ paccayoti idaṃ tāva siddhaṃ , idaṃ pana aparaṃ vattabbanti attho .Avijjāpaccayā pana sabbāpetā hontīti vuttanti abhiññācetanānaṃ paccayabhāvaṃ dasseti .Cetopariyapubbenivāsaanāgataṃsañāṇehi paresaṃ attano ca samohacittajānanakāleti yojetabbā .
TatthaP0.147 ‘ puññānaṃ duvidhā ’ ti ārammaṇapaccayena ca upanissayapaccayena cāti dvedhā paccayo hoti .Sā hi avijjaṃ khayato vayato sammasanakāle kāmāvacarānaṃ puññābhisaṅkhārānaṃ ārammaṇapaccayena paccayo hoti , abhiññācittena samohacittajānanakāle rūpāvacarānaṃ , avijjāsamatikkamanatthāya pana dānādīni ceva kāmāvacarapuññakiriyavatthūni pūrentassa rūpāvacarajjhānāni ca uppādentassa dvinnampi tesaṃ upanissayapaccayena paccayo hoti ;tathā avijjāsammūḷhattā kāmabhavarūpabhavasampattiyo patthetvā tāneva puññāni karontassa . ‘ Anekadhā pana paresan ’ ti apuññābhisaṅkhārānaṃ anekadhā paccayo hoti .Kathaṃ ?Esā hi avijjaṃ ārabbha rāgādīnaṃ uppajjanakāle ārammaṇapaccayena , garuṃ katvā assādanakāle ārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayehi , avijjāsammūḷhassa anādīnavadassāvino pāṇātipātādīni karontassa upanissayapaccayena , dutiyajavanādīnaṃ anantarasamanantarānantarūpanissayāsevananatthivigatapaccayehi , yaṃ kiñci akusalaṃ karontassa hetusahajātaaññamaññanissayasampayuttaatthiavigatapaccayehīti anekadhā paccayo hoti .
‘ Pacchimānaṃ sā ekadhā paccayo matā ’ ti āneñjābhisaṅkhārānaṃ upanissayapaccayeneva ekadhā paccayo matā .So panassā upanissayabhāvo puññābhisaṅkhāre vuttanayeneva veditabboti .
Abhiññācittenāti cetopariyapubbenivāsaanāgataṃsañāṇasaṅkhātāhi abhiññāhi sahagatacittena .Samohacittajānanakāleti paresaṃ , attano ca samohassa cittassa jānanakāle .Avijjāpubbaṅgamā akusalappavattiyo yā kāci vipattiyo , sabbā tā mohamūlikāti ca avijjāya ādīnavadassanena avijjāsamatikkamatthāya vivaṭṭābhipatthanāyāti attho .Dvinnampi tesaṃ puññābhisaṅkhārānaṃ .
Avijjāsammūḷhattāti bhavādīnavapaṭicchādikāya avijjāya sammūḷhattā .Tāneva puññānīti tāneva yathāvuttāni kāmāvacararūpāvacarapuññāni .Upanissayapaccayena paccayo hotīti sambandho .
Rāgādīnan ti rāgadiṭṭhivicikicchuddhaccadomanassānaṃ avijjāsampayuttarāgādiassādanakālesu avijjaṃ ārabbha uppatti veditabbā .Garuṃ katvā assādanaṃ rāgadiṭṭhisampayuttāya eva avijjāya yojetabbaṃ , assādanañca rāgo , tadavippayuttā ca diṭṭhīti assādanavacaneneva yathāvuttaṃ avijjaṃ garuṃ karontī diṭṭhi ca vuttāti veditabbā .Rāgādīhi ca pāḷiyaṃ sarūpena vuttehi taṃsampayuttasaṅkhārassa avijjārammaṇāditaṃ dasseti .Anādīnavadassāvinoti pāṇātipātādīsu na ādīnavadassino .Anavijjārammaṇassa paṭhamajavanassa ārammaṇādhipatianantarādipaccayavacanesu avuttassa vuttassa ca sabbassa saṅgaṇhanatthaṃ ‘‘ yaṃ kiñcī ’’ ti āha .
Vuttanayenāti samatikkamabhavapatthanāvasena vuttanayena .
617. Kiṃ panāyan tiādinā codakassa ayamadhippāyo –‘‘ avijjāpaccayā saṅkhārā sambhavantī ’’ ti ettha sambhavanti evāti avadhāraṇaṃ na yujjatiM2.290 , avasesapaccayasamavāyābhāve saṅkhārānaṃ sambhavābhāvato .Tathā saṅkhārā evāti avadhāraṇampi na yujjati .Kasmā ?Aññesañca paccayuppannadhammānaṃ sambhavassa tato icchitabbattā .Vākyassa avadhāraṇaphalattā avijjāpaccayā eva saṅkhārā sambhavantīti avadhāraṇe gayhamānepi ayaṃ doso .Kasmā ?Yasmā lobhādikammanidānaupādānavatthārammaṇamanasikārādayo aññepi paccayā labbhantiyevāti .Tattha ekāti asahāyā , kāraṇantaranirapekkhāti attho .Aññepi paccayā sahakārikāraṇabhūtā .
Dosamettha vattukāmo codako pucchatīti ñatvā ācariyo āha ‘‘ kiṃ panetthā ’’ ti .Ettha avijjāya paccayantarena rahitabhāve ca sahitabhāve ca kiṃ pana vattabbaṃ , asamattā te codanā , avasiṭṭhañca tāva kathehīti vuttaṃ hoti .Ekakāraṇavādo āpajjatīti dosappasaṅgo vutto .Aniṭṭho hi ekakāraṇavādo sabbassa sabbakāleV0.99 sambhavāpattito ekasadisasabhāvāpattito ca .Yasmā tīsu pakāresu avijjamānesu pārisesena catutthe eva ca vijjamāne ekahetuphaladīpane attho atthi , tasmā na nupapajjati .
Yadidaṃ ‘‘ avijjāpaccayā saṅkhārā , phassapaccayā vedanā ’’ tiādinā ekahetuphaladīpanaṃ , taṃ ettha desanāvilāsena , vineyyajjhāsayavasena vā dhammānaṃ padhānapākaṭāsādhāraṇabhāvavibhāvanatthanti ekahetuphaladīpanaṃ na nupapajjati upapajjatiyevāti dasseti ‘‘ yasmā ’’ tiādinā .
Yasmā ekaṃ na ekatotiādīsu tīsu pakāresu avijjamānesu pārisesena anekato anekamevāti etasmiṃ catutthe eva pakāre vijjamāne ekahetuphaladīpane attho atthi , tasmā na nupapajjati upapajjatiyeva .Ekaṃ phalaṃ ekato natthi , anekampi ekato natthi .Anekatopi ekaṃ phalaṃ no atthīti sambandho .
Ekekahetuphaladīpanan tiV2.272 ‘‘ avijjāpaccayā saṅkhārā ’’ ti ekahetudīpanaṃ ,‘‘ saṅkhārapaccayā viññāṇan ’’ ti ekaphaladīpananti evaṃ tattha tattha ekekahetuphaladīpanaṃ kataṃ .
Veneyyānaṃ anurūpatoti veneyyānaṃ ajjhāsayassa anurūpato .Ekasseva hetuno , phalassa ca dīpanā satthu desanāvilāsato vā veneyyapuggalānaṃ ajjhāsayato vā .Tadubhayassa panettha kāraṇaṃ tattha tattha desetabbassa atthassa padhānatā , pākaṭatā , asādhāraṇatā ca .Desanāvilāsappattā ca buddhā bhagavanto te desetabbe atthe bahūsupi pariyāyesu labbhamānesu yathārucitaṃ gahetvā dhammaṃ desenti , sā desanāvilāsānurūpatā .Tattha pana yena pariyāyena ye veneyyā bujjhanti , teneva tesaṃ bodhanaṃ , sā veneyyajjhāsayānurūpatā .
Yathāphassaṃ vedanāvavatthānatoti ‘‘ sukhavedanīyaṃ , bhikkhave , phassaṃ paṭicca uppajjati sukhā vedanā ’’ tiādinā ( saṃ . ni .2.62),‘‘ cakkhuñca paṭicca … pe … tiṇṇaṃ saṅgati phasso , phassapaccayā vedanā ’’ tiādinā ( saṃ . ni .2.43) ca sukhavedanīyādicakkhusamphassādianurūpena sukhavedanādicakkhusamphassajāvedanādīnaṃ vavatthānato , samānesu cakkhurūpādīsu phassavasena sukhādivipariyāyābhāvato , samānesu ca rūpamanasikārādīsu cakkhādisaṅghaṭṭanavasena cakkhusamphassajādivipariyāyābhāvato , aññapaccayasāmaññepi phassavasena sukhādicakkhusamphassajādīnaṃ oḷārikasukhumādisaṅkarābhāvato cāti attho .
Sukhādīnaṃ yathāvuttasamphassassa aviparīto paccayabhāvoM0.100 eva yathāvedanaṃ phassavavatthānaṃ , kāraṇaphalavisesena vā phalakāraṇavisesanicchayo hotīti ubhayatthāpi nicchayo vavatthānanti vutto .
Kammādayoti kammāhārautuādayo apākaṭā semhapaṭikārena rogavūpasamato .Semhassa mandabhāvādinā ca semhaṃyeva pākaṭaṃ kāraṇaṃ .
‘‘ Assādānupassino taṇhā pavaḍḍhatī ’’ ti vacanatoti ‘‘ saṃyojanīyesu , bhikkhave , dhammesu assādānupassino viharato taṇhā pavaḍḍhati , taṇhāpaccayā upādānaṃ , upādānapaccayā bhavo ’’ ti ( saṃ . ni .2.53-54) iminā suttena taṇhāya saṅkhārakāraṇabhāvassa vuttattāti attho .Puna tassāpi avijjā kāraṇanti dassanatthaṃ ‘‘ avijjāsamudayā āsavasamudayoti vacanato ’’ ti āha .Taṇhā vā caturupādānabhūtā kāmabhavadiṭṭhāsavā ca saṅkhārassa kāraṇanti pākaṭāti suttadvayenapi avijjāya saṅkhārakāraṇabhāvameva dasseti .Assādānupassinoti hi vacanena ādīnavapaṭicchādanakiccā avijjā taṇhāya kāraṇanti dassitā hotīti .Yasmā avidvā , tasmā puññābhisaṅkhārādike abhisaṅkharotīti avijjāya saṅkhārakāraṇabhāvassa pākaṭattā aviddasubhāvo saṅkhārakāraṇabhāvena vutto khīṇāsavassa saṅkhārābhāvato asādhāraṇattā ca .Puññābhisaṅkhārādīnaṃ sādhāraṇāni vatthārammaṇādīnīti puññabhavādiādīnavapaṭicchādikā avijjā puññābhisaṅkhārādīnaṃ asādhāraṇaṃ kāraṇanti vā attho daṭṭhabbo .
618.‘‘ Ekantāniṭṭhaphalāyā ’’ ti etena viruddhabhāvaṃ ,‘‘ sāvajjāyā ’’ ti etena vijātiyabhāvaṃ avijjāya joteti .Puññāneñjābhisaṅkhārā hi iṭṭhavipākatāya , anavajjasabhāvatāya ca tassā viruddhā , vijātiyā cāti .
Kathaṃ na yujjissatītiādi samādhānaṃ , tena yvāyaṃ ekantāniṭṭhaphalatādihetupadeso , tassa anekantikataṃ dasseti .Ayaṃ hettha adhippāyo – yāyaṃ tayā codanā ‘‘ evaṃ santepī ’’ tiādinā katā , sā yuttā vipākaṃ pati .Na hi aniṭṭhavepakkaṃ kāraṇaṃ iṭṭhaṃ phalati , iṭṭhavepakkaṃ vā aniṭṭhaṃ .Yasmā panettha paccayuppannadhammānaṃ paccayabhāvalakkhaṇadhammānaṃ dhammatā adhippetā , tatra cāyaṃ niyamo natthi vicittarūpattā tassāti .
Tenāha ‘‘ viruddho cā ’’ tiādi .
Tattha dhammānan ti sabhāvadhammānaṃ .
Ṭhānan ti avaṭṭhānaṃ .
Ṭhānaviruddhoti atthitāviruddho .Keci pana ‘‘ paṭisandhiādīni ṭhānānī ’’ ti vadanti , evaṃ sati purimacittaṃ pacchimacittassa ṭhānaviruddho paccayoti na idaṃ ekantikaṃ siyā .BhavaṅgampiV0.100 hi bhavaṅgassa anantarapaccayo , javanaṃ javanassāti , na ca sippādīnaṃ paṭisandhiādiṭhānaṃ atthīti na taṃ idha adhippetaṃ .
Kammaṃ rūpassa namanaruppanavirodhā sārammaṇānārammaṇavirodhā ca sabhāvaviruddho paccayo , khīrādīni dadhiādīnaṃ madhurambilarasādisabhāvavirodhā .
Avijānanakicco āloko vijānanakiccassa viññāṇassa , amadanakiccā ca guḷādayo madanakiccassa āsavassa .
Golomāvilomāni dabbāya paccayo , dadhi ādīni bhūtiṇakassa .Ettha ca avīti rattā eḷakā vuccanti .Vipākāyeva te ca na , tasmā dukkhavipākāyapiM0.101 avijjāya tadavipākānaṃ puññāneñjābhisaṅkhārānaṃ paccayattaṃ na na yujjatīti attho .Tadavipākattepi sāvajjatāya tadaviruddhānaṃ taṃsadisānañca apuññābhisaṅkhārānameva paccayo , na itaresanti etassa pasaṅgassa nivāraṇatthaṃ ‘‘ viruddho cāviruddho ca , sadisāsadiso tathā .
Tadavipākattepi sāvajjatāya tadaviruddhānaṃ , taṃsadisānañca apuññābhisaṅkhārānameva paccayo , na itaresanti etassa pasaṅgassa nivāraṇatthaṃ ‘‘ viruddho cāviruddho ca , sadisāsadiso tathā .Dhammānaṃ paccayo siddho ’’ ti vuttaṃ , tasmā tamatthaṃ pākaṭaṃ karonto ‘‘ iti ayaṃ avijjā ’’ tiādimāha .
619. Sabbattha khandhānaṃ bhedo maraṇanti cutiṃ aggaṇhantoti idha cuti nāma tattha tattha bhavādīsu rūpādīnaṃ khandhānaṃ maraṇasaññito carimo bhedoti yāthāvato ajānanto .Sattassa sato vijjamānasseva .Dehantarasaṅkamanaṃ aññena kāyena samāgamo .
Sabbattha khandhānaṃ pātubhāvoti tattha tattha bhavādīsu khandhānaṃ paṭhamābhinibbatti .Navasarīrapātubhāvoti idha jiṇṇassa sarīrassa nikkhepe paralokapariyāpannassa navakāyassa uppādo .Yatheke vadanti –‘‘ Vatthāni jiṇṇāni yathā pahāya ,Navāni gaṇhāti naro parāni ;Nikkhippa dehaṃ idha jiṇṇamevaṃ ,Gaṇhāti attābhinavaṃ sukhesī ’’ ti .
Ayaṃ sattoti ayamattā , yo sāmī , nivāsī , kārako , vedako cāti adhippeto .SattoV2.275 marati , satto upapajjatīti etthāpi eseva nayo .Tīsupi ṭhānesu ādi -saddena issarakuttabrahmakuttādivikappanaṃ saṅgaṇhāti .
Sabhāvalakkhaṇan ti ’ ruppanānubhavanādiṃ , kakkhaḷaphusanādisabhāvameva vā .Sāmaññalakkhaṇan ti aniccatādiṃ .Saṅkhāre attato attaniyatoti rūpādīsu ekaccaṃ attato , tadaññaṃ attaniyato .
Attā jānāti vāti vikappeti kāpilādayo viya .Na jānāti vāti kāṇādājīvikādayo viya .Kāṇādopi hi attā sabhāvena na jānāti .Yadā buddhiguṇena saṃyujjati , tadā jānātīti icchati .So eva karoti ca kāreti cāti yo parattha sukhadukkhaṃ anubhavati , so eva puññāpuññaṃ sayaṃ karoti , aññañca kāreti , na aññoti adhippāyoM2.294 .Saṇṭhapentāti dviaṇukādiuppādanavasena , icchāvasena ca sampādentā .Soti attasaññito satto .Indriyasampannoti cakkhādīhi indriyehi samannāgato , tena saḷāyatanappavattiṃ dasseti .Sabbañhetaṃ yathāpaccayaṃ pavattamānānaṃ avijjādīnaṃ kiccaṃ attano byāpāraṃ katvā diṭṭhigatiko vimuyhatīti dassanavasena vuttaṃ . Acchejjasuttāvutābhejjamaṇīnaṃ viya pubbāpariyavavatthānaṃ niyati , niyatiyā , niyati eva vā saṅgati samāgamo niyatisaṅgati , tāya bhāvesu pariṇatā manussadevavihaṅgādibhāvaṃ pattā niyatisaṅgatibhāvapariṇatā .Niyatiyā saṅgatiyā bhāvena ca pariṇatā nānappakārataṃ pattā niyatisaṅgatibhāvapariṇatāti ca atthaṃ vadanti .
Etehi ca vikappanehi avijjā akusalaṃ cittaṃ katvā puññādīsu yattha katthaci pavattatīti imamatthaṃ dassento āha ‘‘ so evaṃ avijjāyā ’’ tiādi .Paṭipajjatīti upasaṅkamati .
Apariṇāyakoti arahattamaggasampaṭipādakakalyāṇamittarahito , arahattamaggañāṇāvasānaṃ vā ñāṇaṃ samavisamaṃ dassetvā satte nibbānaṃ nayatīti pariṇāyakaṃ , tena rahito apariṇāyako .
Apariṇāyako bāloti arahattamaggasampaṭipādakakalyāṇamittarahitoti attho .Arahattamaggāvasānaṃ vā ñāṇaṃ samavisamaṃ dassetvā nibbānaṃ nayatīti pariṇāyakanti vuttaṃ , tena rahito apariṇāyako .
Dhammaṃ ñatvāti sappurisūpanissayena catusaccappakāsakasuttādidhammaṃ ñatvā , maggañāṇeneva vā sabbadhammapavaraṃ nibbānaṃ ñatvā , taṃjānanāyattattā pana sesasaccābhisamayassa samānakālampi taṃ purimakālaṃ viya katvā vuttaṃ .
Upasanto carissatīti aggamaggādhigamena sabbaso avijjūpasamā upasanto saupādisesanibbānadhātuyaṃ ṭhito yāva anupādisesanibbānadhātupatti , tāva sattānaṃ hitacariyāya attabhāvaṃ pavattento carissati , diṭṭhadhammasukhavihārehi viharissatīti attho .