Dutiyajjhānakathā
Vūpasamāti vūpasamahetu .
Vūpasamoti cettha pahānaṃ adhippetaṃ , tañca vitakkavicārānaṃ atikkamo atthato dutiyajjhānakkhaṇe anuppādoti āha ‘‘ samatikkamā ’’ tiādi .
Katamesaṃ panettha vitakkavicārānaṃ vūpasamo adhippeto , kiṃ paṭhamajjhānikānaṃ , udāhu dutiyajjhānikānanti , kiñcettha – yadi paṭhamajjhānikānaṃ , natthi tesaṃ vūpasamo .
Na hi kadāci paṭhamajjhānaṃ
M1.365 vitakkavicārarahitaṃ atthi .Atha dutiyajjhānikānaṃ , evampi nattheva vūpasamo sabbena sabbaṃ tesaṃ tattha abhāvatoti imaṃ anuyogaṃ sandhāyāha ‘‘ tattha kiñcāpī ’’ tiādi .
Yasmā diṭṭhādīnavassa taṃtaṃjhānakkhaṇe anuppattidhammatāpādanaṃ vūpasamanaṃ adhippetaṃ , vitakkādayo eva ca jhānaṅgabhūtā tathā karīyanti , na taṃsampayuttā phassādayo , tasmā vitakkādīnaṃyeva vūpasamādhivacanaṃ jhāne āgataṃ .
Yasmā pana vitakkādīnaṃ viya taṃsampayuttadhammānampi ‘‘ etena etaṃ oḷārikan ’’ ti ādīnavadassanaṃ sutte āgataṃ , tasmā avisesena vitakkādīnaṃ taṃsahagatānañca vūpasamādike vattabbe vitakkādīnaṃyeva vūpasamo vuccamāno adhikavacanaṃ aññamatthaṃ bodhetīti katvā kañci visesaṃ dīpetīti dassento ‘‘ oḷārikassa panā ’’ tiādimāha .
Ayañhettha adhippāyo – yehi vitakkavicārehi paṭhamajjhānassa oḷārikatā , tesaṃ samatikkamā dutiyajjhānassa samadhigamo , na sabhāvato anoḷārikānaṃ phassādīnaṃ samatikkamāti ayamattho ‘‘ vitakkavicārānaṃ vūpasamā ’’ ti etena dīpito
V1.320 , tasmā ‘‘ kiṃ paṭhamajjhānikānaṃ vitakkavicārānaṃ vūpasamo idhādhippeto , udāhu dutiyajjhānikānan ’’ ti edisī codanā anokāsāva .‘‘ Pītiyā ca virāgā ’’ tiādīsupi eseva nayo .
Tasmā vitakkavicārapītisukhasamatikkamavacanāni oḷārikoḷārikaṅgasamatikkamā dutiyādiadhigamadīpakānīti tesaṃ ekadesabhūtaṃ vitakkavicārasamatikkamavacanaṃ avayavena samudāyopalakkhaṇanayena taṃ dīpakaṃ vuttaṃ .
Visuṃ visuṃ ṭhitepi hi vitakkavicārasamatikkamavacanādike paheyyaṅganiddesatāsāmaññena cittena samūhato gahite vitakkavicāravūpasamavacanassa tadekadesatā hotīti .
Atha vā vitakkavicāravūpasamavacaneneva taṃsamatikkamā dutiyādiadhigamadīpakena pītivirāgādivacanānaṃ pītiādisamatikkamā tatiyādiadhigamadīpakatā dīpitā hotīti tassa taṃdīpakatā vuttā .
Evañhi avayavena samudāyopalakkhaṇaṃ vinā vitakkavicāravūpasamavacanena pītivirāgādivacanānaṃ savisaye samānabyāpāratā dassitā hoti .
Ajjhattanti niyakajjhattaṃ adhippetaṃ , na ajjhattajjhattādīti dassento āha ‘‘ ajjhattanti niyakajjhattaṃ adhippetan ’’ ti .
Tattha kāraṇamāha ‘‘ vibhaṅge
M1.366 panā ’’ tiādi .Pana -saddopi apisaddattho , vibhaṅgepīti attho .
Ayameva vā pāṭho .
Nīlavaṇṇayogato nīlavatthaṃ viyāti nīlayogato vatthaṃ nīlaṃ viyāti adhippāyo .
Imasmiñca atthavikappeti ‘‘ ceto sampasādayatī ’’ ti etasmiṃ pakkhe .
Cetasoti ca upayogatthe sāmivacanaṃ .
Purimasmin ti ‘‘ sampasādanayogato jhānampi sampasādanan ’’ ti vuttapakkhe .
Cetasoti sambandhe sāmivacanaṃ .
‘‘ Yāva na pare ekagate karomī ’’ tiādīsu seṭṭhavacanopi ekasaddo loke dissatīti āha ‘‘ seṭṭhopi hi loke ekoti vuccatī ’’ ti .
‘‘ Ekākīhi khuddakehi jitan ’’ tiādīsu asahāyatthopi ekasaddo diṭṭhoti āha ‘‘ eko asahāyo hutvā ’’ ti .
Saddhādayopi kāmaṃ sampayuttadhammānaṃ sādhāraṇato ca asādhāraṇato ca paccayā hontiyeva , samādhi pana jhānakkhaṇe sampayuttadhammānaṃ avikkhepalakkhaṇe indaṭṭhakaraṇena sātisayaṃ paccayo hotīti dassento ‘‘ sampayuttadhamme … pe … adhivacanan ’’ ti āha .
‘‘ Sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvan ’’ ti visesanadvayaṃ jhānassa atisayavacanicchāvasena gahitaṃ .
Svāyamatisayo yathā imasmiṃ jhāne labbhati , na tathā paṭhamajjhāneti imaṃ visesaṃ dassetuṃ ‘‘ nanu cā ’’ tiādi vuttaṃ .
Ārammaṇe āhananapariyāhananavasena anumajjanaanuyujjanavasena ca pavattamānā dhammā satipi nīvaraṇappahānena kilesakālussiyāpagame sampayuttānaṃ
V1.321 kiñci khobhaṃ karontā viya tehi ca te na sannisinnā hontīti vuttaṃ ‘‘ vitakkavicārakkhobhena … pe … na suppasannan ’’ ti .Tattha khuddikā ūmiyo vīciyo , mahatiyo taraṅgā .
Samādhipi na suṭṭhu pākaṭoti satipi indriyasamatte vīriyasamatāya ca teneva khotena sampasādābhāvena ca bahale viya jale maccho samādhipi na suṭṭhu pākaṭo .
Vitakkavicārapalibodhābhāvenāti ettha yathāvuttakhobho eva palibodho .
Evaṃ vuttenāti yassā saddhāya vasena sampasādanaṃ , yassā ca cittekaggatāya vasena ekodibhāvanti ca jhānaṃ vuttaṃ , tāsaṃ eva ‘‘ saddahanā ’’ tiādinā ( vibha .574) pavattiākāravisesavibhāvanavasena vuttena tena vibhaṅgapāṭhena .
Ayaṃ atthavaṇṇanāti ‘‘ sampasādanayogato , sampasādanato
M1.367 vā sampasādanaṃ .Ekodiṃ bhāvetīti ekodibhāvanti jhānaṃ vuttan ’’ ti evaṃ pavattā ayaṃ atthavaṇṇanā .
Aññadatthu saṃsandati ceva sameti ca , evaṃ veditabbāti kathaṃ panāyaṃ atthavaṇṇanā tena vibhaṅgapāṭhena saddhiṃ saṃsandati sameti , nanu jhānavibhaṅge ‘‘ sampasādanan ’’ ti padaṃ uddharitvā ‘‘ yā saddhā saddahanā ’’ tiādinā ( vibha .574) saddhāyeva vuttā ,‘‘ cetaso ekodibhāvan ’’ ti ca padaṃ uddharitvā ‘‘ yā cittassa ṭhiti saṇṭhiti avaṭṭhitī ’’ tiādinā samādhisseva niddeso kato , aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ sampasādanaṃ ekodibhāvan ’’ ti jhānameva vuttanti aṭṭhakathāya vibhaṅgapāṭhena saddhiṃ virodho āpajjatīti ?
Nāpajjati vibhaṅgepi imināva adhippāyena niddesassa katattā .
Tathā hi yena sampasādanena yogā jhānaṃ ‘‘ sampasādanan ’’ ti vuccati , tasmiṃ ‘‘ yā saddhā saddahanā ’’ tiādinā dassite sampasādanaṃ jhānanti samānādhikaraṇaniddeseneva taṃyogā jhāne taṃsaddappavatti dassitā hoti .
‘‘ Ekodibhāvan ’’ ti ca padaṃ uddharitvā ekodimhi dassite ekodibhāvaṃ jhānanti samānādhikaraṇaniddeseneva jhānassa ekodivaḍḍhanatā vuttāva hotīti iminā adhippāyena byañjanavicāraṃ akatvā dhammamattameva niddiṭṭhanti avirodho yutto .
Yaṃ pana vuttaṃ ṭīkākārehi ācariyadhammapālattherādīhi ‘‘ yadi ekodīti samādhissa gahaṇaṃ adhippetaṃ , tadā ‘ ekodibhāvan ’ ti padaṃ uddharitvā samādhissa niddeso na kattabbo siyā .
Tasmā ekodibhāvasaddo eva samādhimhi pavatto sampasādanasaddo viya jhāne pavattatīti yuttan ’’ ti , taṃ aṭṭhakathāya virujjhati .
Tasmā so aṭṭhakathānirapekkho visuṃyeveko atthavikappoti gahetabbaṃ .
Ayañhi nesaṃ adhippāyo – vitakkavicārehi anajjhāruḷhattā ekaṃ udetīti ekodīti tathāvidhasamādhiyuttaṃ jhānacittameva gahetvā ekodissa bhāvo ekodibhāvoti samādhissa gahaṇaṃ sakkā vattunti .
Yo panāyaṃ tesamabhiniveso ‘‘ ekodīti samādhissa gahaṇe sati ‘ ekodibhāvan ’ ti padaṃ uddharitvā samādhissa niddeso na kattabbo siyā ’’ ti
V1.322 , so anekantikattā ayutto .Aññatthapi hi byañjanavicāraṃ akatvā atthamattasseva bāhullena vibhaṅge niddeso dissati .
Santāti
M1.368 samaṃ nirodhaṃ gatā .Samitāti bhāvanāya samaṃ gamitā nirodhitā .
Vūpasantāti tato eva suṭṭhu upasantā .
Atthaṅgatāti atthaṃ vināsaṃ gatā .
Abbhatthaṅgatāti upasaggena padaṃ vaḍḍhetvā vuttaṃ .
Appitāti gamitā vināsaṃ gatā .
Sositāti pavattisaṅkhātassa santānassa abhāvena sosaṃ sukkhabhāvaṃ gatā .
Byantīkatāti vigatantā katā .
Ayamatthoti bhāvanāya pahīnattā vitakkavicārānaṃ abhāvasaṅkhāto attho .
Codakena vuttamatthaṃ sampaṭicchitvā pariharituṃ ‘‘ evametaṃ siddhovāyamattho ’’ ti vatvā ‘‘ na panetan ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha etan ti ‘‘ vitakkavicārānaṃ vūpasamā ’’ ti etaṃ vacanaṃ .
Tadatthadīpakan ti tassa vitakkavicārābhāvamattasaṅkhātassa atthassa dīpakaṃ .
Na kilesakālussiyassāti upacārakkhaṇe viya nīvaraṇasaṅkhātassa kilesasaṅkhobhassa vūpasamā na sampasādananti attho .
Nanu ca ‘‘ purimaṃ vatvāpi vattabbamevā ’’ ti idaṃ kasmā vuttaṃ .
Tathā hi dutiyajjhānādiadhigamūpāyadīpakena ajjhattaṃ sampasādanatāya cetaso ekodibhāvatāya ca hetudīpakena avitakkaavicārabhāvahetudīpakena ca vitakkavicāravūpasamavacaneneva vitakkavicārābhāvo dīpitoti , kiṃ puna avitakkaavicāravacanena katenāti ?
Na , adīpitattā .
Na hi vitakkavicāravūpasamavacanena vitakkavicārānaṃ appavatti vuttā hoti .
Vitakkavicāresu hi taṇhāppahānaṃ etesaṃ vūpasamanaṃ .
Oḷārikaṅgamukhena hi taṃtaṃjhānanikantiyā vikkhambhanaṃ vitakkavicāravūpasamavacanādīhi pakāsitaṃ .
Yato vitakkavicāresu virattabhāvadīpakaṃ vitakkavicāravūpasamavacanaṃ , ye ca saṅkhāresu taṇhāppahānaṃ karonti , tesu maggesu pahīnataṇhesu ca phalesu saṅkhārappavatti hoti , evamidhāpi vikkhambhitavitakkavicārataṇhassa dutiyajjhānassa vitakkavicārasampayogo purimena na nivārito siyāti tannivāraṇatthaṃ āvajjitukāmatādiatikkamo ca tesaṃ vūpasamoti dassanatthañca ‘‘ avitakkaṃ avicāran ’’ ti vuttaṃ .
Paṭhamajjhānaṃ dutiyajjhānassa upanissayapaccayena paccayo hotīti āha ‘‘ paṭhamajjhānasamādhito ’’ ti .
Paṭhamampīti paṭhamajjhānampi .
Gaṇanānupubbatotiādi heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ .
Etthāpi ‘‘ dutiyaṃ uppannantipi dutiyan ’’ ti vattuṃ vaṭṭatiyeva .
Vuttamevatthaṃ vibhaṅgapāṭhena sādhento āha ‘‘ yathāhā ’’ tiādi .
Yaṃ pana vibhaṅge ( vibha .580)‘‘ jhānanti sampasādo
M1.369 pīti sukhaṃ cittassekaggatā ’’ ti vuttaṃ , taṃV1.323 saparikkhāraṃ jhānaṃ dassetuṃ pariyāyena vuttaṃ .Rathassa paṇḍukambalaṃ viya hi sampasādo jhānassa parikkhāro , na jhānaṅganti āha ‘‘ pariyāyoyeva ceso ’’ ti .
Nippariyāyato pana upanijjhānalakkhaṇappattānaṃ aṅgānaṃ vasena tivaṅgikamevetaṃ hotīti āha ‘‘ sampasādanaṃ pana ṭhapetvā ’’ tiādi .
Dutiyajjhānakathā niṭṭhitā .