Issues
Select Version
Sāratthadīpanī-ṭīkā ( paṭhamo bhāgo )

Ganthārambhakathāvaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Ganthārambhakathāvaṇṇanā

Vinayasaṃvaṇṇanārambhe ratanattayaṃ namassitukāmo tassa visiṭṭhaguṇayogasandassanatthaṃ ‘‘ yo kappakoṭīhipī ’’ tiādimāha .
Visiṭṭhaguṇayogena hi vandanārahabhāvo , vandanārahe ca katā vandanā yathādhippetamatthaṃ sādheti .
Ettha ca saṃvaṇṇanārambhe ratanattayapaṇāmakaraṇappayojanaṃ tattha tattha bahudhā papañcenti ācariyā .
Tathā hi vaṇṇayanti –
‘‘ Saṃvaṇṇanārambhe ratanattayavandanā saṃvaṇṇetabbassa dhammassa pabhavanissayavisuddhipaṭivedanatthaṃ , taṃ pana dhammasaṃvaṇṇanāsu viññūnaṃ bahumānuppādanatthaṃ , taṃ sammadeva tesaṃ uggahaṇadhāraṇādikkamaladdhabbāya sammāpaṭipattiyā sabbahitasukhanipphādanatthaṃ .
Atha vā maṅgalabhāvatoM1.3 , sabbakiriyāsu pubbakiccabhāvato , paṇḍitehi samācaritabhāvato , āyatiṃ paresaṃ diṭṭhānugatiāpajjanato ca saṃvaṇṇanāyaṃ ratanattayapaṇāmakiriyā ’’ ti .
Mayaṃ pana idhādhippetameva payojanaṃ dassayissāma .
Tasmā saṃvaṇṇanārambhe ratanattayapaṇāmakaraṇaṃ yathāpaṭiññātasaṃvaṇṇanāya anantarāyena parisamāpanatthanti veditabbaṃ .
Idameva hi payojanaṃ ācariyena idhādhippetaṃ .
Tathā hi vakkhati –
‘‘ IccevamaccantanamassaneyyaṃV1.4 ,
Namassamāno ratanattayaṃ yaṃ ;
Puññābhisandaṃ vipulaṃ alatthaṃ ,
Tassānubhāvena hatantarāyo ’’ ti .
Ratanattayapaṇāmakaraṇena cettha yathāpaṭiññātasaṃvaṇṇanāya anantarāyena parisamāpanaṃ ratanattayapūjāya paññāpāṭavabhāvato , tāya paññāpāṭavañca rāgādimalavidhamanato .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ Yasmiṃ , mahānāma , samaye ariyasāvako tathāgataṃ anussarati , nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti , na dosapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti , na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti , ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hotī ’’ tiādi ( a . ni .11.11).
Tasmā ratanattayapūjanena vikkhālitamalāya paññāya pāṭavasiddhi .
Atha vā ratanattayapūjanassa paññāpadaṭṭhānasamādhihetuttā paññāpāṭavaṃ .
Vuttañhi tassa samādhihetuttaṃ –
‘‘ Evaṃ ujugatacitto kho , mahānāma , ariyasāvako labhati atthavedaṃ , labhati dhammavedaṃ , labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ , pamuditassa pīti jāyati , pītimanassa kāyo passambhati , passaddhakāyo sukhaṃ vediyati , sukhino cittaṃ samādhiyatī ’’ ti ( a . ni .11.11.).
Samādhissa ca paññāya padaṭṭhānabhāvo vuttoyeva ‘‘ samāhito yathābhūtaṃ pajānātī ’’ ti ( saṃ . ni .4.99; mi . pa .2.1.14).
Tato evaṃ paṭubhūtāya paññāya paṭiññāmahattakataṃM1.4 khedamabhibhuyya anantarāyena saṃvaṇṇanaṃ samāpayissati .
Tena vuttaṃ ‘‘ anantarāyena parisamāpanatthan ’’ ti .
Atha vā ratanattayapūjāya āyuvaṇṇasukhabalavaḍḍhanato anantarāyena parisamāpanaṃ veditabbaṃ .
Ratanattayapaṇāmena hi āyuvaṇṇasukhabalāni vaḍḍhanti .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ AbhivādanasīlissaV1.5 , niccaṃ vuḍḍhāpacāyino ;
Cattāro dhammā vaḍḍhanti , āyu vaṇṇo sukhaṃ balan ’’ ti .( dha . pa .109);
Tato āyuvaṇṇasukhabalavuḍḍhiyā hoteva kāriyaniṭṭhānamiti vuttaṃ ‘‘ anantarāyena parisamāpanatthan ’’ ti .
Atha vā ratanattayagāravassa paṭibhānāparihānāvahattā .
Aparihānāvahañhi tīsupi ratanesu gāravaṃ .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ Sattime , bhikkhave , aparihāniyā dhammā .
Katame satta ?
Satthugāravatā dhammagāravatā saṅghagāravatā sikkhāgāravatā samādhigāravatā kalyāṇamittatā sovacassatā ’’ ti ( a . ni .7.34).
Hoteva ca tato paṭibhānāparihānena yathāpaṭiññātaparisamāpanaṃ .
Atha vā pasādavatthūsu pūjāya puññātisayabhāvato .
Vuttañhi tassa puññātisayattaṃ –
‘‘ Pūjārahe pūjayato , buddhe yadiva sāvake ;
Papañcasamatikkante , tiṇṇasokapariddave .
‘‘ Te tādise pūjayato , nibbute akutobhaye ;
Na sakkā puññaṃ saṅkhātuṃ , imettamapi kenacī ’’ ti .( dha . pa .195-196; apa . thera 1.10.1-2);
Puññātisayo ca yathādhippetaparisamāpanupāyo .
Yathāha –
‘‘ Esa devamanussānaṃ , sabbakāmadado nidhi ;
Yaṃ yadevābhipatthenti , sabbametena labbhatī ’’ ti .( khu . pā .8.10);
UpāyesuV1.6 ca paṭipannassa hoteva kāriyaniṭṭhānaṃ .
Ratanattayapūjā hi niratisayapuññakkhettasaṃbuddhiyā aparimeyyappabhavo puññātisayoti bahuvidhantarāyepiM1.5 lokasannivāse antarāyanibandhanasakalasaṃkilesaviddhaṃsanāya pahoti , bhayādiupaddavañca nivāreti .
Tasmā suvuttaṃ ‘‘ saṃvaṇṇanārambhe ratanattayapaṇāmakaraṇaṃ yathāpaṭiññātasaṃvaṇṇanāya anantarāyena parisamāpanatthanti veditabban ’’ ti .
Evaṃ pana sappayojanaṃ ratanattayavandanaṃ kattukāmo paṭhamaṃ tāva bhagavato vandanaṃ kātuṃ tammūlakattā sesaratanānaṃ ‘‘ yo kappa … pe … mahākāruṇikassa tassā ’’ ti āha .
Ettha pana yassā desanāya saṃvaṇṇanaṃ kattukāmo , sā yasmā karuṇāppadhānā , na suttantadesanā viya karuṇāpaññāppadhānā , nāpi abhidhammadesanā viya paññāppadhānā , tasmā karuṇāppadhānameva bhagavato thomanaṃ āraddhaṃ .
Esā hi ācariyassa pakati , yadidaṃ ārambhānurūpathomanā .
Teneva suttantadesanāya saṃvaṇṇanārambhe ‘‘ karuṇāsītalahadayaṃ , paññāpajjotavihatamohataman ’’ ti karuṇāpaññāppadhānaṃ , abhidhammadesanāya saṃvaṇṇanārambhe ‘‘ karuṇā viya sattesu , paññā yassa mahesino ’’ ti paññāppadhānañca thomanaṃ āraddhaṃ .
Karuṇāpaññāppadhānā hi suttantadesanā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ āsayānusayādhimutticariyādibhedaparicchindanasamatthāya paññāya sattesu ca mahākaruṇāya tattha sātisayappavattito .
Suttantadesanāya hi mahākaruṇāsamāpattibahulo veneyyasantānesu tadajjhāsayānulomena gambhīramatthapadaṃ patiṭṭhāpesi .
Abhidhammadesanā ca kevalaṃ paññāppadhānā paramatthadhammānaṃ yathāsabhāvapaṭivedhasamatthāya paññāya tattha sātisayappavattito .
Vinayadesanā pana āsayādinirapekkhaṃ kevalaṃ karuṇāya pākatikasattenapi asotabbārahaṃ suṇanto apucchitabbārahaṃ pucchanto avattabbārahañca vadanto bhagavā sikkhāpadaṃ paññapesīti karuṇāppadhānā .
Tathā hi ukkaṃsapariyantagatahirottappopi bhagavā lokiyasādhujanehipi pariharitabbāni ‘‘ sikharaṇīsī ’’ tiādīni vacanāni yathāparādhañca garahavacanāni vinayapiṭakadesanāya mahākaruṇāsañcoditamānaso mahāparisamajjhe abhāsi , taṃtaṃsikkhāpadapaññattikāraṇāpekkhāya verañjādīsu sārīrikañca khedamanubhosi .
Tasmā kiñcāpi bhūmantarapaccayākārasamayantarakathānaṃ viya vinayapaññattiyāpi samuṭṭhāpikā paññā anaññasādhāraṇatāya atisayakiccavatī , karuṇāya kiccaṃ pana tatopi adhikantiM1.6 karuṇāppadhānā vinayadesanā .
Karuṇābyāpārādhikatāya hi desanāya karuṇāppadhānatā .
Tasmā ārambhānurūpaṃ karuṇāppadhānameva ettha thomanaṃ katanti veditabbaṃ .
KaruṇāggahaṇenaV1.7 ca aparimeyyappabhāvā sabbepi buddhaguṇā saṅgahitāti daṭṭhabbā taṃmūlakattā sesabuddhaguṇānaṃ .
Mahākaruṇāya vā chasu asādhāraṇañāṇesu aññatarattā taṃsahacaritasesāsādhāraṇañāṇānampi gahaṇasabbhāvato sabbepi buddhaguṇā nayato dassitāva honti .
Esoyeva hi niravasesato buddhaguṇānaṃ dassanupāyo yadidaṃ nayaggāho .
Aññathā ko nāma samattho bhagavato guṇe anupadaṃ niravasesato dassetuṃ .
Tenevāha –
‘‘ Buddhopi buddhassa bhaṇeyya vaṇṇaṃ ,
Kappampi ce aññamabhāsamāno ;
Khīyetha kappo ciradīghamantare ,
Vaṇṇo na khīyetha tathāgatassā ’’ ti .( dī . ni . aṭṭha .1.304;3.141; ma . ni . aṭṭha .2.425);
Teneva ca āyasmatā sāriputtattherenapi buddhaguṇaparicchedanaṃ patianuyuttena ‘‘ no hetaṃ , bhante ’’ ti paṭikkhipitvā ‘‘ apica me , bhante , dhammanvayo vidito ’’ ti ( dī . ni .2.146) vuttaṃ .
Tasmā ‘‘ yo kappakoṭīhipī ’’ tiādinā karuṇāmukhena saṅkhepato sakalasabbaññuguṇehi bhagavantaṃ abhitthavīti daṭṭhabbaṃ .
Ayamettha samudāyattho .
Ayaṃ pana avayavattho – yoti aniyamavacanaṃ .
Tassa ‘‘ nātho ’’ ti iminā sambandho .
‘‘ Kappakoṭīhipī ’’ tiādinā pana yāya karuṇāya so ‘‘ mahākāruṇiko ’’ ti vuccati , tassā vasena kappakoṭigaṇanāyapi appameyyaṃ kālaṃ lokahitatthāya atidukkaraṃ karontassa bhagavato dukkhānubhavanaṃ dasseti .
Karuṇāya baleneva hi so bhagavā hatthagatampi nibbānaṃ pahāya saṃsārapaṅke nimuggaṃ sattanikāyaṃ tato samuddharaṇatthaṃ cintetumpi asakkuṇeyyaṃ nayanajīvitaputtabhariyadānādikaṃ atidukkaramakāsi .
Kappakoṭīhipi appameyyaṃ kālan ti kappakoṭigaṇanāyapi ‘‘ ettakā kappakoṭiyo ’’ ti pametuṃ asakkuṇeyyaṃ kālaṃ , kappakoṭigaṇanavasenapi paricchinditumasakkuṇeyyattā aparicchinnāni kappasatasahassādhikāniM1.7 cattāri asaṅkhyeyyānīti vuttaṃ hoti .
Kappakoṭivaseneva hi so kālo appameyyo , asaṅkhyeyyavasena pana paricchinnoyeva .
‘‘ Kappakoṭīhipī ’’ ti api saddo kappakoṭivasenapi tāva pametuṃ na sakkā , pageva vassagaṇanāyāti dasseti .
‘‘ Appameyyaṃ kālan ’’ ti accantasaṃyoge upayogavacanaṃ ‘‘ māsamadhīte , divasaṃ caratī ’’ tiādīsu viya .
Karonto atidukkarānīti pañcamahāpariccāgādīni atidukkarāni karonto .
EvamatidukkarāniV1.8 karonto kiṃ vindīti ce ?
Khedaṃ gato , kāyikaṃ khedamupagato , parissamaṃ pattoti attho , dukkhamanubhavīti vuttaṃ hoti .
Dukkhañhi khijjati sahitumasakkuṇeyyanti ‘‘ khedo ’’ ti vuccati .
Lokahitāyāti ‘‘ anamatagge saṃsāre vaṭṭadukkhena accantapīḷitaṃ sattalokaṃ tamhā dukkhato mocetvā nibbānasukhabhāgiyaṃ karissāmī ’’ ti evaṃ sattalokassa hitakaraṇatthāyāti attho .
Assa ca ‘‘ atidukkarāni karonto ’’ ti iminā sambandho .
Lokahitāya khedaṃ gatoti yojanāyapi natthi doso .
Mahāgaṇṭhipade pi hi ‘‘ atidukkarāni karonto khedaṃ gato , kimatthanti ce ?
Lokahitāyā ’’ ti vuttaṃ .
Yaṃ pana evaṃ yojanaṃ asambhāventena kenaci vuttaṃ ‘‘ na hi bhagavā lokahitāya saṃsāradukkhamanubhavati .
Na hi kassaci dukkhānubhavanaṃ lokassa upakāraṃ āvahatī ’’ ti , taṃ tassa matimattaṃ .
Evaṃ yojanāyapi atidukkarāni karontassa bhagavato dukkhānubhavanaṃ lokahitakaraṇatthāyāti ayamattho viññāyati , na tu dukkhānubhavaneneva lokahitasiddhīti .
Paṭhamaṃ vuttayojanāyapi hi na dukkarakaraṇamattena lokahitasiddhi .
Na hi dukkaraṃ karonto kañci sattaṃ maggaphalādīsu patiṭṭhāpeti , atha kho tādisaṃ atidukkaraṃ katvā sabbaññubhāvaṃ sacchikatvā niyyānikadhammadesanāya maggaphalādīsu satte patiṭṭhāpento lokassa hitaṃ sādheti .
Kāmañcettha sattasaṅkhārabhājanavasena tividho loko , hitakaraṇassa pana adhippetattā taṃvisayasseva sattalokassa vasena attho gahetabbo .
So hi lokīyanti ettha puññapāpāni taṃvipāko cāti ‘‘ loko ’’ ti vuccati .
Katthaci pana ‘‘ sanarāmaralokagarun ’’ tiādīsu samūhatthopi lokasaddo samudāyavasena lokīyati paññāpīyatīti .
YaṃM1.8 panettha kenaci vuttaṃ ‘‘ iminā sattalokañca jātilokañca saṅgaṇhāti , tasmā tassa sattalokassa idhalokaparalokahitaṃ , atikkantaparalokānaṃ vā ucchinnalokasamudayānaṃ idha jātiloke okāsaloke vā diṭṭhadhammasukhavihārasaṅkhātañca hitaṃ sampiṇḍetvā lokassa , lokānaṃ , loke vā hitanti sarūpekasesaṃ katvā lokahitamiccevāhā ’’ ti , na taṃ sārato paccetabbaṃ diṭṭhadhammasukhavihārasaṅkhaātahitassapi sattalokavisayattā , sattalokaggahaṇeneva ucchinnamūlānaṃ khīṇāsavānampi saṅgahitattā .
Sabbattha ‘‘ kenacī ’’ ti vutte ‘‘ vajirabuddhiṭīkākārenā ’’ ti gahetabbaṃ .
‘‘ Mahāgaṇṭhipade ’’ ti vā ‘‘ majjhimagaṇṭhipade ’’ ti vā ‘‘ cūḷagaṇṭhipade ’’ ti vā vutte ‘‘ sīhaḷagaṇṭhipadesū ’’ tiV1.9 gahetabbaṃ .
Kevalaṃ ‘‘ gaṇṭhipade ’’ ti vutte ‘‘ māgadhabhāsāya likhite gaṇṭhipade ’’ ti gahetabbaṃ .
Nāthoti lokapaṭisaraṇo , lokasāmī lokanāyakoti vuttaṃ hoti .
Tathā hi sabbānatthapaahārapubbaṅgamāya niravasesahitasukhavidhānatapparāya niratisayāya payogasampattiyā sadevamanussāya pajāya accantupakāritāya aparimitanirupamappabhāvaguṇavisesasamaṅgitāya ca sabbasattuttamo bhagavā aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ ekapaṭisaraṇo patiṭṭhā .
Atha vā nāthatīti nātho , veneyyānaṃ hitasukhaṃ mettāyanavasena āsīsati patthetīti attho .
Atha vā nāthati veneyyagate kilese upatāpetīti attho , nāthatīti vā yācatīti attho .
Bhagavā hi ‘‘ sādhu , bhikkhave , bhikkhu kālena kālaṃ attasampattiṃ paccavekkheyyā ’’ tiādinā ( a . ni .8.7) sattānaṃ taṃ taṃ hitapaṭipattiṃ yācitvāpi karuṇāya samussāhito te tattha niyojeti .
Paramena vā cittissariyena samannāgato sabbasatte īsati abhibhavatīti paramissaro bhagavā ‘‘ nātho ’’ ti vuccati .
Sabbopi cāyamattho saddasatthānusārato veditabbo .
Mahākāruṇikassāti yo karuṇāya kampitahadayattā lokahitatthaṃ atidukkarakiriyāya anekappakāraṃ tādisaṃ saṃsāradukkhamanubhavitvā āgato , tassa mahākāruṇikassāti attho .
Tattha kiratītiM1.9 karuṇā , paradukkhaṃ vikkhipati apanetīti attho .
Dukkhitesu vā kirīyati pasārīyatīti karuṇā .
Atha vā kiṇātīti karuṇā , paradukkhe sati kāruṇikaṃ hiṃsati vibādheti , vināseti vā parassa dukkhanti attho .
Paradukkhe sati sādhūnaṃ kampanaṃ hadayakhedaṃ karotīti vā karuṇā .
Atha vā kamiti sukhaṃ , taṃ rundhatīti karuṇā .
Esā hi paradukkhāpanayanakāmatālakkhaṇā attasukhanirapekkhatāya kāruṇikānaṃ sukhaṃ rundhati vibādhetīti .
Karuṇāya niyuttoti kāruṇiko yathā ‘‘ dovāriko ’’ ti .
Yathā hi dvāraṭṭhānato aññattha vattamānopi dvārapaṭibaddhajīviko puriso dvārānativattavuttitāya dvāre niyuttoti ‘‘ dovāriko ’’ ti vuccati , evaṃ bhagavā mettādivasena karuṇāvihārato aññattha vattamānopi karuṇānativattavuttitāya karuṇāya niyuttoti ‘‘ kāruṇiko ’’ ti vuccati .
Mahābhinīhārato paṭṭhāya hi yāva mahāparinibbānā lokahitatthameva lokanāthā tiṭṭhanti .
Mahanto kāruṇikoti mahākāruṇiko .
Satipi bhagavato tadaññaguṇānampi vasena mahantabhāve kāruṇikasaddasannidhānena vuttattā karuṇāvasenettha mahantabhāvo veditabbo yathā ‘‘ mahāveyyākaraṇo ’’ ti .
Evañca katvā ‘‘ mahākāruṇikassā ’’ ti iminā padena puggalādhiṭṭhānena satthu mahākaruṇā vuttā hoti .
AthaV1.10 vā karuṇā karuṇāyanaṃ sīlaṃ pakati etassāti kāruṇiko , pathavīphassādayo viya kakkhaḷaphusanādisabhāvā karuṇāyanasabhāvo sabhāvabhūtakaruṇoti attho .
Sesaṃ purimasadisameva .
Atha vā mahāvisayatāya mahānubhāvatāya mahābalatāya ca mahatī karuṇāti mahākaruṇā .
Bhagavato hi karuṇā niravasesesu sattesu pavattati , pavattamānā ca anaññasādhāraṇā pavattati , diṭṭhadhammikādibhedañca mahantameva sattānaṃ hitasukhaṃ ekantato nipphādeti , mahākaruṇāya niyuttoti mahākāruṇikoti sabbaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ .
Atha vā mahatī pasatthā karuṇā assa atthīti mahākāruṇiko .
Pūjāvacano hettha mahantasaddo ‘‘ mahāpuriso ’’ tiādīsu viya .
Pasatthā ca bhagavato karuṇā mahākaruṇāsamāpattivasenapi pavattito anaññasādhāraṇattāti .
EvaṃM1.10 karuṇāmukhena saṅkhepato sakalasabbaññuguṇehi bhagavantaṃ thometvā idāni saddhammaṃ thometuṃ ‘‘ asambudhan ’’ tiādimāha .
Tattha asambudhan ti pubbakālakiriyāniddeso , tassa asambujjhanto appaṭivijjhantoti attho , yathāsabhāvaṃ appaṭivijjhanatoti vuttaṃ hoti .
Hetuattho hettha antasaddo ‘‘ paṭhanto nisīdatī ’’ tiādīsu viya .
Yan ti pubbakālakiriyāya aniyamato kammaniddeso .
Buddhanisevitan ti tassa visesanaṃ .
Tattha buddhasaddassa tāva ‘‘ bujjhitā saccānīti buddho , bodhetā pajāyāti buddho ’’ tiādinā ( mahāni .192) niddesanayena attho veditabbo .
Atha vā savāsanāya aññāṇaniddāya accantavigamato , buddhiyā vā vikasitabhāvato buddhavāti buddho jāgaraṇavikasanatthavasena .
Atha vā kassacipi ñeyyadhammassa anavabuddhassa abhāvena ñeyyavisesassa kammabhāvena aggahaṇato kammavacanicchāya abhāvena avagamanatthavaseneva kattuniddeso labbhatīti buddhavāti buddho .
Atthato pana pāramitāparibhāvito sayambhūñāṇena saha vāsanāya vihataviddhaṃsitaniravasesakileso mahākaruṇāsabbaññutaññāṇādiaparimeyyaguṇagaṇādhāro khandhasantāno buddho .
Yathāha ‘‘ buddhoti yo so bhagavā sayambhū anācariyako pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhi , tattha ca sabbaññutaṃ patto balesu ca vasībhāvan ’’ ti ( mahāni .192; cūḷani . pārāyanatthutigāthāniddesa 97; paṭi . ma .1.161).
Tena evaṃ nirupamappabhāvena buddhena nisevitaṃ gocarāsevanābhāvanāsevanāhi yathārahaṃ nisevitaṃ anubhūtanti attho .
Tattha nibbānaṃ gocarāsevanāvaseneva nisevitaṃ , maggo pana attanā bhāvito ca bhāvanāsevanāvasena sevito , parehi uppāditāni pana maggaphalāni cetopariyañāṇādinā yadā parijānāti , attanā uppāditāni vā paccavekkhaṇañāṇena paricchindati , tadā gocarāsevanāvasenapiV1.11 sevitāni hontiyeva .
Ettha ca pariyattidhammassapi pariyāyato dhammaggahaṇena gahaṇe sati sopi desanāsammasanañāṇagocaratāya gocarāsevanāya sevitoti sakkā gahetuṃ .
‘‘ Abhidhammanayasamuddaṃ adhigacchati , tīṇi piṭakāni sammasī ’’ ti ca aṭṭhakathāyaṃ vuttattā pariyattidhammassapi sacchikiriyāya sammasanapariyāyo labbhatīti yaṃ asambudhaṃ asambujjhanto asacchikarontoti atthasambhavato sopi idha vutto evāti daṭṭhabbaṃ .
TampiM1.11 ca appaṭivijjhanto bhavābhavaṃ gacchati , pariññātadhammavinayo pana tadatthapaṭipattiyā sammāpaṭipanno na cirasseva dukkhassantaṃ karissati .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ Yo imasmiṃ dhammavinaye , appamatto vihassati ;
Pahāya jātisaṃsāraṃ , dukkhassantaṃ karissatī ’’ ti .( dī . ni .2.185; saṃ . ni .1.185);
Ettha ca kiñcāpi maggaphalanibbānāni paccekabuddhabuddhasāvakehipi gocarāsevanādinā sevitāni honti , tathāpi ukkaṭṭhaparicchedavasena ‘‘ buddhanisevitan ’’ ti vuttaṃ .
Kenaci pana buddhasaddassa sāmaññato buddhānubuddhapaccekabuddhānampi ettheva saṅgaho vutto .
Bhavābhavan ti aparakālakiriyāya kammaniddeso , bhavato bhavanti attho .
Atha vā bhavābhavan ti sugatiduggativasena hīnapaṇītavasena ca khuddakaṃ mahantañca bhavanti attho .
Vuddhatthopi hi a-kāro dissati ‘‘ asekkhā dhammā ’’ tiādīsu viya .
Tasmā abhavoti mahābhavo vuccati .
Atha vā bhavoti vuddhi , abhavoti hāni .
Bhavoti vā sassatadiṭṭhi , abhavoti ucchedadiṭṭhi .
Vuttappakāro bhavo ca abhavo ca bhavābhavo .
Taṃ bhavābhavaṃ .
Gacchatīti aparakālakiriyāniddeso .
Jīvalokoti sattaloko .
Jīvaggahaṇena hi saṅkhārabhājanalokaṃ nivatteti tassa bhavābhavagamanāsambhavato .
Namo atthūti pāṭhaseso daṭṭhabbo .
Avijjādikilesajālaviddhaṃsinoti dhammavisesanaṃ .
Tattha avindiyaṃ vindatīti avijjā .
Pūretuṃ ayuttaṭṭhena kāyaduccaritādi avindiyaṃ nāma , aladdhabbanti attho .
Tabbiparītato kāyasucaritādi vindiyaṃ nāma , taṃ vindiyaṃ na vindatīti vā avijjā , khandhānaṃ rāsaṭṭhaṃ , āyatanānaṃ āyatanaṭṭhaṃ , dhātūnaṃ suññataṭṭhaṃ , indriyānaṃ adhipatiyaṭṭhaṃ , saccānaṃ tathaṭṭhaṃ aviditaṃ karotīti vā avijjā , dukkhādīnaṃ pīḷanādivasena vuttaṃ catubbidhaṃ atthaṃ aviditaṃ karotītipi avijjā , antavirahite saṃsāre sabbayonigatibhavaviññāṇaṭṭhitisattāvāsesu satte javāpetītiV1.12 vā avijjā , paramatthato avijjamānesupi itthipurisādīsu javati , vijjamānesupi khandhādīsu na javatīti vā avijjā .
Sā ādi yesaṃ taṇhādīnaṃ te avijjādayo , teyevaM1.12 kilissanti etehi sattāti kilesā , teyeva ca sattānaṃ bandhanaṭṭhena jālasadisāti jālaṃ , taṃ viddhaṃseti sabbaso vināseti sīlenāti avijjādikilesajālaviddhaṃsī .
Nanu cettha sapariyattiko navalokuttaradhammo adhippeto , tattha ca maggoyeva kilese viddhaṃseti , netareti ce ?
Vuccate .
Maggassapi nibbānamāgamma kilesaviddhaṃsanato nibbānampi kilese viddhaṃseti nāma , maggassa kilesaviddhaṃsanakiccaṃ phalena nipphannanti phalampi ‘‘ kilesaviddhaṃsī ’’ ti vuccati .
Pariyattidhammopi kilesaviddhaṃsanassa paccayattā ‘‘ kilesaviddhaṃsī ’’ ti vattumarahatīti na koci doso .
Dhammavarassa tassāti pubbe aniyamitassa niyamavacanaṃ .
Tattha yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne catūsu apāyesu apatamāne dhāretīti dhammo .
‘‘ Ye keci dhammaṃ saraṇaṃ gatāse , na te gamissanti apāyabhūmiṃ ;
Pahāya mānusaṃ dehaṃ , devakāyaṃ paripūressantī ’’ ti .( dī . ni .2.332; saṃ . ni .1.37)–
Hi vuttaṃ .
Saṃsāradukkhe vā apatamāne katvā dhāretīti dhammo maggaphaluppattiyā sattakkhattuparamatādivasena saṃsārassa paricchinnattā .
Apāyādinibbattakakilesaviddhaṃsanañcettha dhāraṇaṃ .
Evañca katvā ariyamaggo tassa tadatthasiddhihetutāya nibbānañcāti ubhayameva nippariyāyato dhāreti , ariyaphalaṃ pana taṃsamucchinnakilesapaṭippassambhanena tadanuguṇatāya , pariyattidhammo tadadhigamahetutāyāti ubhayaṃ pariyāyato dhāretīti veditabbaṃ .
Vuttappakāro dhammoyeva attano uttaritarābhāvena varo pavaro anuttaroti dhammavaro , tassa dhammavarassa namo atthūti sambandho .
Ettāvatā cettha amhehi sārattho pakāsito .
Yaṃ panettha kenaci papañcitaṃ , amhehi ca idha na dassitaṃ , na taṃ sārato paccetabbaṃ .
Ito paresupi evameva daṭṭhabbaṃ .
Tasmā ito paṭṭhāya ettakampi avatvā sāratthameva dassayissāma .
Yattha pana kenaci accantaviruddhaṃ likhitaṃ , tampi katthaci dassayissāma .
Ettha ca ‘‘ avijjādikilesajālaviddhaṃsino ’’ ti etena svākkhātatādīhi dhammaṃ thometi ,‘‘ dhammavarassā ’’ ti etena aññassa visiṭṭhassa abhāvadīpanato paripuṇṇatāya .
Paṭhamena vā pahānasampadaṃ dhammassa dasseti , dutiyena pabhāvasampadaṃ .
EvaṃM1.13V1.13 saṅkhepeneva sabbadhammaguṇehi saddhammaṃ thometvā idāni ariyasaṅghaṃ thometuṃ ‘‘ guṇehī ’’ tiādimāha .
‘‘ Guṇehī ’’ ti padassa ‘‘ yutto ’’ ti iminā sambandho .
Idāni yehi guṇehi yutto , te dassento ‘‘ sīlasamādhī ’’ tiādimāha .
Tattha catupārisuddhisīlādi ‘‘ sīlan ’’ ti vuccati .
Samādhīti paṭhamajjhānādi .
Samādhisīsena hi paṭhamajjhānādayo vuttā .
Paññāti maggapaññā .
Vimutti ca vimuttiñāṇañca vimuttivimuttiñāṇanti vattabbe ekadesasarūpekasesanayena ‘‘ vimuttiñāṇan ’’ ti vuttaṃ .
Ādisaddapariyāyena pabhutisaddena vā vimuttiggahaṇaṃ veditabbaṃ .
Tattha vimuttīti phalaṃ .
Vimuttiñāṇan ti paccavekkhaṇañāṇaṃ .
Pabhuti -saddena chaḷabhiññācatupaṭisambhidādayo guṇā saṅgahitāti daṭṭhabbaṃ .
Ettha ca sīlādayo guṇā lokiyā lokuttarā ca yathāsambhavaṃ niddiṭṭhāti veditabbā .
Yaṃ panettha kenaci vuttaṃ ‘‘ sīlādayo kiñcāpi lokiyalokuttarā yathāsambhavaṃ labbhanti , tathāpi ante ‘ ariyasaṅghan ’ ti vacanato sīlādayo cattāro dhammakkhandhā lokuttarāvā ’’ ti , taṃ tassa matimattaṃ .
Na hi ariyasaṅghassa lokiyaguṇehipi thomanāya koci doso dissati , sabbaññubuddhassapi tāva lokiyalokuttaraguṇehi thomanā hoti , kimaṅgaṃ pana ariyasaṅghassāti .
Kusalatthikānaṃ janānaṃ puññassa vuddhiyā khettasadisattā khettanti āha ‘‘ khettaṃ janānaṃ kusalatthikānan ’’ ti .
Khittaṃ bījaṃ mahapphalabhāvakaraṇena tāyatīti hi khettaṃ , pubbaṇṇāparaṇṇaviruhanabhūmi , taṃsadisattā ariyasaṅghopi ‘‘ khettan ’’ ti vuccati .
Iminā ariyasaṅghassa anuttarapuññakkhettabhāvaṃ dīpeti .
‘‘ Anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā ’’ ti hi vuttaṃ .
Tan ti pubbe ‘‘ yo ’’ ti aniyamena vuttassa niyamavacanaṃ .
Ariyasaṅghan ti ettha ārakattā kilesehi , anaye na iriyanato , aye ca iriyanato ariyā niruttinayena .
Atha vā sadevakena lokena saraṇanti araṇīyato upagantabbato upagatānañca tadatthasiddhito ariyā .
Ariyānaṃ saṅgho samūhoti ariyasaṅgho .
Atha vā ariyo ca so yathāvuttanayena saṅgho ca diṭṭhisīlasāmaññena saṃhatabhāvatoti ariyasaṅgho , aṭṭha ariyapuggalā .
Taṃ ariyasaṅghaṃ .
Bhagavato aparabhāge buddhadhammaratanānampi samadhigamo saṅgharatanādhīnoti ariyasaṅghassa bahūpakārataṃ dassetuṃ idheva ‘‘ sirasā namāmī ’’ ti vuttanti daṭṭhabbaṃ .
EvaṃM1.14 gāthāttayena saṅkhepato sakalaguṇasaṃkittanamukhena ratanattayassa paṇāmaṃ katvā idāni taṃ nipaccakāraṃ yathādhippete payojane pariṇāmento āha ‘‘ icceva ’’ miccādi .
Iccevaṃ yathāvuttanayena accantaṃ ekantena namassaneyyaṃ namassitabbaṃ ratanattayaṃ namassamāno kāyavācācittehi vandamāno ahaṃ vipulaṃ yaṃ puññābhisandaṃ alatthanti sambandho .
Tattha buddhādayoV1.14 ratijananaṭṭhena ratanaṃ .
Tesañhi ‘‘ itipi so bhagavā ’’ tiādinā yathābhūtaguṇe āvajjentassa amatādhigamahetubhūtaṃ anappakaṃ pītipāmojjaṃ uppajjati .
Yathāha –
‘‘ Yasmiṃ , mahānāma , samaye ariyasāvako tathāgataṃ anussarati , nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti , na dosapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti , na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti , ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hoti , ujugatacitto kho pana , mahānāma , ariyasāvako labhati atthavedaṃ , labhati dhammavedaṃ , labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ , pamuditassa pīti jāyatī ’’ tiādi ( a . ni .11.11).
Cittīkatādibhāvo vā ratanaṭṭho .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ Cittīkataṃ mahagghañca , atulaṃ dullabhadassanaṃ ;
Anomasattaparibhogaṃ , ratanaṃ tena vuccatī ’’ ti .( dī . ni . aṭṭha .2.33);
Cittīkatabhāvādayo ca anaññasādhāraṇā buddhādīsuyeva labbhantīti .
‘‘ Puññābhisandanti puññarāsiṃ puññappavattaṃ vā ’’ ti mahāgaṇṭhipade vuttaṃ .
Majjhimagaṇṭhipade pana cūḷagaṇṭhipade ca ‘‘ puññābhisandanti puññābhinisaṃsan ’’ tipi attho vutto .
Puññābhisandan ti puññanadiṃ , puññappavāhanti evaṃ panettha attho veditabbo .
Avicchedena pavattiyamānañhi puññaṃ abhisandanaṭṭhena ‘‘ puññābhisando ’’ ti vuccati .
Teneva sāratthapakāsiniyā saṃyuttanikāyaṭṭhakathāya ( saṃ . ni . aṭṭha .3.5.1027)–
‘‘ Cattārome , bhikkhave , puññābhisandā kusalābhisandā sukhassāhārā .
Katame cattāro ?
Idha , bhikkhave , ariyasāvako buddhe aveccappasādena samannāgato hoti ‘ itipiM1.15 so bhagavā … pe … buddho bhagavā ’ ti , ayaṃ paṭhamo puññābhisando kusalābhisando sukhassāhāro ’’ ti ( saṃ . ni .5.1027)–
Evamādikāya pāḷiyā atthaṃ dassento ‘‘ puññābhisandā kusalābhisandāti puññanadiyo kusalanadiyo ’’ ti vuttaṃ .
Yaṃ pana gaṇṭhipade vuttaṃ ‘‘ puññābhisandanti puññaphalan ’’ ti , taṃ na sundaraṃV1.15 .
Na hi ratanattayaṃ namassamāno tasmiṃ khaṇe puññaphalaṃ alattha , kintu anappakaṃ puññarāsiṃ tadā alabhi , tassa ca phalaṃ paralokabhāgī , diṭṭhadhamme tu antarāyavighāto tassa ca puññassa ānisaṃsamattakaṃ ,‘‘ tassānubhāvena hatantarāyo ’’ ti ca vuttaṃ , na ca puññaphale anuppanne tassānubhāvena hatantarāyabhāvo na sijjhati , na cetaṃ tasmiṃyeva khaṇe diṭṭhadhammavedanīyaṃ ahosi .
Tasmā tassa mahato puññappavāhassa ānubhāvena hatantarāyoti ayameva attho yujjati .
Athāpi paṇāmakiriyāya janitattā puññameva puññaphalanti tassādhippāyo siyā , evaṃ sati yujjeyya .
So ca puññappavāho na appamattako , atha kho mahantoyevāti dassento āha ‘‘ vipulan ’’ ti , mahantaṃ anappakanti vuttaṃ hoti .
Alatthan ti alabhiṃ , pāpuṇinti attho .
Tassānubhāvenāti tassa yathāvuttassa puññappavāhassa ānubhāvena balena .
Hatantarāyoti taṃtaṃsampattiyā vibandhanavasena sattasantānassa antare vemajjhe eti āgacchatīti antarāyo , diṭṭhadhammikādianattho .
Paṇāmapayojane vuttavidhinā hato viddhasto antarāyo upaddavo assāti hatantarāyo .
Assa ‘‘ vaṇṇayissaṃ vinayan ’’ ti iminā sambandho , hatantarāyo hutvā vinayaṃ vaṇṇayissanti vuttaṃ hoti .
Etena tassa puññappavāhassa attano pasādasampattiyā ratanattayassa ca khettabhāvasampattiyā atthasaṃvaṇṇanāya upaghātakaupaddavānaṃ hanane samatthataṃ dīpeti .
Evaṃ ratanattayassa nipaccakārakaraṇe payojanaṃ dassetvā idāni yassa vinayapiṭakassa atthaṃ saṃvaṇṇetukāmo , tassa tāva bhagavato sāsanassa mūlapatiṭṭhānabhāvaṃ dassetvā tampi thomento āha ‘‘ yasmiṃ ṭhite ’’ tiādi .
Aṭṭhitassa susaṇṭhitassa bhagavato sāsanaṃ yasmiṃM1.16 ṭhite patiṭṭhitaṃ hotīti yojetabbaṃ .
Tattha yasmin ti yasmiṃ vinayapiṭake .
Ṭhiteti pāḷito ca atthato ca anūnaṃ hutvā lajjīpuggalesu pavattanaṭṭhena ṭhiteti attho .
Sāsanan ti adhisīlaadhicittaadhipaññāsaṅkhātasikkhattayasaṅgahitaṃ sāsanaṃ .
Aṭṭhitassāti kāmasukhallikattakilamathānuyogasaṅkhāte antadvaye aṭṭhitassāti attho .
‘‘ Appatiṭṭhaṃ khvāhaṃ , āvuso , anāyūhaṃ oghamatarin ’’ ti ( saṃ . ni .1.1) hi vuttaṃ .
Ayañcattho tīsupi sīhaḷagaṇṭhipadesu vuttoyeva .
Gaṇṭhipade pana ‘‘ aṭṭhitassāti parinibbutassapi bhagavato ’’ ti vuttaṃ .
Patiṭṭhitaṃ hotīti tesuyeva lajjīpuggalesu pavattanaṭṭhena patiṭṭhitaṃ hoti .
Susaṇṭhitassāti ettha tāva tīsupi gaṇṭhipadesu idaṃ vuttaṃ ‘‘ dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇaasītianubyañjanehi samannāgamanavasenaV1.16 susaṇṭhānassāti attho .
Anena assa rūpakāyasampattiṃ nidassetī ’’ ti .
Gaṇṭhipade pana ‘‘ yathāṭhāne patiṭṭhitehi lakkhaṇehi samannāgatattā rūpakāyena susaṇṭhito , kāyavaṅkādirahitattā tādilakkhaṇasamannāgatattā ca nāmakāyenapī ’’ ti vuttaṃ .
Kenaci pana ‘‘ catubrahmavihāravasena sattesu suṭṭhu sammā ca ṭhitassāti atthavasena vā susaṇṭhitassa .
Susaṇṭhitattā hesa kevalaṃ sattānaṃ dukkhaṃ apanetukāmo hitaṃ upasaṃharitukāmo sampattiyā ca pamudito apakkhapatito ca hutvā vinayaṃ deseti .
Tasmā imasmiṃ vinayasaṃvaṇṇanādhikāre sāruppāya thutiyā thomento āha ‘ susaṇṭhitassā ’’’ ti vatvā ‘‘ gaṇṭhipadesu vuttattho adhippetādhikārānurūpo na hotī ’’ ti vuttaṃ .
Ayaṃ panettha amhākaṃ khanti – yathāvuttakāmasukhallikādiantadvaye aṭṭhitattāyeva majjhimāya paṭipadāya sammā ṭhitattā susaṇṭhitassāti evamattho gahetabboti .
Evañhi sati ārambhānurūpathomanā katā hoti yathāvuttaantadvayaṃ vivajjetvā majjhimāya paṭipadāya vinayapaññattiyāyeva yebhuyyena pakāsanato .
Tan ti pubbe ‘‘ yasmin ’’ ti aniyametvā vuttassa niyamavacanaṃ , tassa ‘‘ vinayan ’’ ti iminā sambandho .
Asammissan ti bhāvanapuṃsakaniddeso , nikāyantaraladdhīhi asammissaṃ katvā anākulaṃ katvā vaṇṇayissanti vuttaṃ hoti .
Sikkhāpadapaññattiyā anurūpassa kālamattassapi dhammasenāpatisāriputtattherasadisenapi duviññeyyabhāvato kevalaṃ buddhavisayaṃ vinayapiṭakaṃ attanoM1.17 balena vaṇṇayissāmīti vacanamattampi aññehi vattumasakkuṇeyyattā ‘‘ nissāya pubbācariyānubhāvan ’’ ti āha .
Pubbācariyānubhāvo nāma atthato pubbācariyehi saṃvaṇṇitā aṭṭhakathā , tatoyeva ca ‘‘ pubbācariyānubhāvo aṭṭhakathā ’’ ti sabbattha gaṇṭhipadesu vuttaṃ .
Tasmā pubbācariyehi saṃvaṇṇitaṃ aṭṭhakathaṃ nissāya vaṇṇayissaṃ , na attanoyeva balaṃ nissāyāti vuttaṃ hoti .
Atha ‘‘ porāṇaṭṭhakathāsu vijjamānāsu puna vinayasaṃvaṇṇanāya kiṃ payojanan ’’ ti yo vadeyya , tassa porāṇaṭṭhakathāya anūnabhāvaṃ attano ca saṃvaṇṇanāya payojanaṃ dassento ‘‘ kāmañcā ’’ tiādimāha .
Kāman ti ekantena , yathicchakaṃ vā , sabbasoti vuttaṃ hoti , tassa ‘‘ saṃvaṇṇito ’’ ti iminā sambandho .
Kāmaṃ saṃvaṇṇitoyeva , no na saṃvaṇṇitoti attho .
Kehi pana so vinayo saṃvaṇṇitoti āha ‘‘ pubbācariyāsabhehī ’’ ti .
Mahākassapattherādayo pubbācariyā eva akampiyaṭṭhena uttamaṭṭhena ca āsabhā , tehi pubbācariyāsabhehīti vuttaṃ hoti .
Kīdisā panete pubbācariyāti āha ‘‘ ñāṇambū ’’ tiādi .
Aggamaggañāṇasaṅkhātena ambunāV1.17 salilena niddhotāni nissesato āyatiṃ anuppattidhammatāpādanena dhotāni vikkhālitāni visodhitāni rāgādīni tīṇi malāni kāmāsavādayo ca cattāro āsavā yehi te ñāṇambuniddhātamalāsavā , tehīti attho .
Iminā ca na kevalaṃ etesu ācariyabhāvoyeva , atha kho rāgādimalarahitā khīṇāsavā visuddhasattā eteti dasseti .
Khīṇāsavabhāvepi na ete sukkhavipassakā , atha kho evarūpehipi ānubhāvehi samannāgatāti dassento āha ‘‘ visuddhavijjāpaṭisambhidehī ’’ ti .
Visuddhā accantaparisuddhā vijjā catasso ca paṭisambhidā yesaṃ te visuddhavijjāpaṭisambhidā , tehi .
Ekadesena paṭisambhidaṃ appattānaṃ ariyānameva abhāvato etehi adhigatapaṭisambhidā paṭutaraladdhappabhedāti dassetuṃ visuddha ggahaṇaṃ kataṃ .
Vijjāti tisso vijjā , aṭṭha vijjā vā .
Tattha dibbacakkhuñāṇaṃ pubbenivāsañāṇaṃ āsavakkhayañāṇañcāti imā tisso vijjā .
Aṭṭha vijjā pana –
‘‘ VipassanāñāṇamanomayiddhiM1.18 ,
Iddhippabhedopi ca dibbasotaṃ ;
Parassa cetopariyāyañāṇaṃ ,
Pubbenivāsānugatañca ñāṇaṃ ;
Dibbañca cakkhāsavasaṅkhayo ca ,
Etāni ñāṇāni idhaṭṭha vijjā ’’ ti .
–
Evaṃ vipassanāñāṇamanomayiddhīhi saddhiṃ pariggahitā cha abhiññāyeva .
Atthapaṭisambhidā dhammapaṭisambhidā niruttipaṭisambhidā paṭibhānapaṭisambhidāti catasso paṭisambhidā .
Tattha saṅkhepato hetuphale ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā , hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā , hetuhetuphalānurūpaṃ vohāresu ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidā , idaṃ ñāṇaṃ imamatthaṃ jotayatīti iminā ākārena heṭṭhā vuttesu tīsu ñāṇesu pavattañāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidā .
Etāsaṃ pana vitthārakathā atipapañcabhāvato idha na vuccati .
Paṭisambhidāppattānaṃ saddhammesu chekabhāvato āha ‘‘ saddhammasaṃvaṇṇanakovidehī ’’ ti .
‘‘ Paṭisambhidāppattānampi dhammesu abhiyogavasena viseso hotīti laddhapaṭisambhidāsu sātisayataṃ dassetuṃ āhā ’’ tipi vadanti .
Saddhammasaṃvaṇṇanakovidehīti piṭakattayasaṅkhātassa saddhammassa saṃvaṇṇane sabbaso atthappakāsane kovidehi chekehi , kusalehīti attho .
KilesajālaṃV1.18 parikkhārabāhullaṃ vā saṃlikhati tanuṃ karotīti sallekho .
Idha pana khīṇāsavādhikārattā parikkhārabāhullassa sallikhanavaseneva attho gahetabbo , tatoyeva ca gaṇṭhipade ‘‘ sallekhiye parimitaparikkhāravuttiyā ’’ ti attho vutto .
Sallekhassa bhāvo sallekhiyaṃ , tasmiṃ sallekhiye , sallekhapaṭipattiyanti vuttaṃ hoti .
Nosulabhūpamehīti asulabhūpamehi sallekhapaṭipattiyā asukasadisāti tesaṃ upamāya anucchavikapuggalānaṃ dullabhattā natthi sulabhā upamā etesanti nosulabhūpamā .
Mahāvihārassāti cittalapabbataabhayagirisesanikāyadvayaṃ paṭikkhipati .
Dhajūpamehīti rathassa sañjānanahetukaṃ rathe baddhadhajaṃ viya ajānantānaṃ ‘‘ asukehi ca asukehi ca therehi nivāsitoM1.19 mahāvihāro nāmā ’’ ti evaṃ mahāvihārassa sañjānanahetuttā mahāvihārassa dhajūpamehi .
Saṃvaṇṇitoti sammā anūnaṃ katvā vaṇṇito .
Saṃvaṇṇito ayaṃ vinayoti padacchedo kātabbo .
Cittehi nayehīti anekappabhedanayattā vicittehi nayehi .
Sambuddhavaranvayehīti sabbaññubuddhavaraṃ anugatehi , bhagavato adhippāyānugatehi nayehīti vuttaṃ hoti .
Atha vā buddhavaraṃ anugatehi pubbācariyāsabhehīti sambandho kātabbo .
Evaṃ porāṇaṭṭhakathāya anūnabhāvaṃ dassetvā idāni attano saṃvaṇṇanāya payojanavisesaṃ dassetuṃ ‘‘ saṃvaṇṇanā ’’ tiādimāha .
Idaṃ vuttaṃ hoti – kiñcāpi pubbācariyāsabhehi yathāvuttaguṇavisiṭṭhehi ayaṃ vinayo sabbaso vaṇṇito , tathāpi tesaṃ esā saṃvaṇṇanā sīhaḷadīpavāsīnaṃ bhāsāya saṅkhatattā racitattā dīpantare bhikkhujanassa sīhaḷadīpato aññadīpavāsino bhikkhugaṇassa kiñci atthaṃ payojanaṃ yasmā nābhisambhuṇāti na sampādeti na sādheti , tasmā imaṃ saṃvaṇṇanaṃ pāḷinayānurūpaṃ katvā buddhasirittherena ajjhiṭṭho idāni samārabhissanti .
Tattha saṃvaṇṇiyati attho etāyāti saṃvaṇṇanā , aṭṭhakathā .
Sā pana dhammasaṅgāhakattherehi paṭhamaṃ tīṇi piṭakāni saṅgāyitvā tassa atthavaṇṇanānurūpeneva vācanāmaggaṃ āropitattā tisso saṅgītiyo āruḷhoyeva buddhavacanassa atthasaṃvaṇṇanābhūto kathāmaggo .
Soyeva ca mahāmahindattherena tambapaṇṇidīpaṃ ābhato , pacchā tambapaṇṇiyehi mahātherehi nikāyantaraladdhīhi saṅkarapariharaṇatthaṃ sīhaḷabhāsāya ṭhapito .
Tenāha ‘‘ sīhaḷadīpakenā ’’ tiādi .
Sīhassa lānato gahaṇato sīhaḷo , sīhakumāro .
Taṃvaṃsajātatāya tambapaṇṇidīpe khattiyānaṃ tesaṃ nivāsatāya tambapaṇṇidīpassapi sīhaḷabhāvo veditabbo , tasmiṃ sīhaḷadīpe bhūtattā sīhaḷadīpakena vākyena vacanena , sīhaḷabhāsāyāti vuttaṃ hoti .
Pāḷinayānurūpan ti pāḷinayassa anurūpaṃ katvā , māgadhabhāsāya parivattitvāti vuttaṃ hotiV1.19 .
Ajjhesanan ti garuṭṭhāniyaṃ payirupāsitvā garutaraṃ payojanaṃ uddissa abhipatthanā ajjhesanā , taṃ ajjhesanaṃ , āyācananti attho .
Tassa ‘‘ samanussaranto ’’ ti iminā sambandho .
Kassa ajjhesanantiM1.20 āha ‘‘ buddhasirivhayassa therassā ’’ ti .
Buddhasirīti avhayo nāmaṃ yassa soyaṃ buddhasirivhayo , tassa , itthannāmassa therassa ajjhesanaṃ sammā ādarena samanussaranto hadaye ṭhapentoti attho .
Idāni attano saṃvaṇṇanāya karaṇappakāraṃ dassento ‘‘ saṃvaṇṇanaṃ tañcā ’’ tiādimāha .
Tattha tañca idāni vuccamānaṃ saṃvaṇṇanaṃ samārabhanto sakalāyapi mahāaṭṭhakathāya idha gahetabbato mahāaṭṭhakathaṃ tassā idāni vuccamānāya saṃvaṇṇanāya sarīraṃ katvā mahāpaccariyaṃ yo vinicchayo vutto , tatheva kurundīnāmādīsu vissutāsu aṭṭhakathāsu yo vinicchayo vutto , tatopi vinicchayato yuttamatthaṃ apariccajanto antogadhattheravādaṃ katvā saṃvaṇṇanaṃ samārabhissanti padatthasambandho veditabbo .
Ettha ca attho kathiyati etāyāti atthakathā , sāyeva aṭṭhakathā tthakārassa ṭṭhakāraṃ katvā ‘‘ dukkhassa pīḷanaṭṭho ’’ tiādīsu ( paṭi . ma .1.17;2.8) viya .
Mahāpaccariyan ti ettha paccarīti uḷumpaṃ vuccati , tasmiṃ nisīditvā katattā tameva nāmaṃ jātaṃ .
Kurundivallivihāro nāma atthi , tattha katattā kurundīti nāmaṃ jātanti vadanti .
Ādisaddena andhakaṭṭhakathaṃ saṅkhepaṭṭhakathañca saṅgaṇhāti .
Vissutāsūti sabbattha patthaṭāsu , pākaṭāsūti vuttaṃ hoti .
Yuttamatthan ti ettha tāva majjhimagaṇṭhipade cūḷagaṇṭhipade ca idaṃ vuttaṃ ‘‘ yuttamatthanti saṃvaṇṇetabbaṭṭhānassa yuttamatthaṃ , na pana tattha ayuttampi atthīti vuttaṃ hotī ’’ ti .
Mahāgaṇṭhipade panettha na kiñci vuttaṃ .
Kenaci pana ‘‘ mahāaṭṭhakathānayena vinayayuttiyā vā yuttamatthan ’’ ti vuttaṃ , taṃ yuttaṃ viya dissati mahāpaccariādīsupi katthaci ayuttassāpi atthassa upari vibhāvanato .
‘‘ Aṭṭhakathaṃyeva gahetvā saṃvaṇṇanaṃ karissāmī ’’ ti vutte aṭṭhakathāsu vuttattheravādānaṃ bāhirabhāvo siyāti tepi antokattukāmo ‘‘ antogadhatheravādan ’’ ti āha , theravādepi antokatvāti vuttaṃ hoti .
Saṃvaṇṇanan ti aparakālakiriyāya kammaniddeso .
Pubbe vuttaṃ tu ‘‘ saṃvaṇṇanan ’’ ti vacanaṃ tattheva ‘‘ samārabhanto ’’ ti pubbakālakiriyāya kammabhāvena yojetabbaṃ .
Sammāti vattabbe gāthābandhavasena rassabhāvo katoti veditabbo .
EvaṃM1.21 karaṇappakāraṃ dassetvā idāni sotūhi paṭipajjitabbavidhiṃ dassento ‘‘ taṃ me ’’ tiādimāha .
Idaṃ vuttaṃ hoti – idāni vuccamānaṃ taṃ mama saṃvaṇṇanaṃ dhammapadīpassa tathāgatassaV1.20 dhammaṃ sāsanadhammaṃ pāḷidhammaṃ vā sakkaccaṃ paṭimānayantā pūjentā thirehi sīlakkhandhādīhi samannāgatattā therā , acirapabbajitattā navā , tesaṃ majjhe bhavattā majjhimā ca bhikkhū pasannacittā yathāvuttanayena sappayojanattā upari vakkhamānavidhinā pamāṇattā ca saddahitvā pītisomanassayuttacittā issāpakatā ahutvā nisāmentu suṇantūti .
Tattha dhammappadīpassāti dhammoyeva sattasantānesu mohandhakāravidhamanato padīpasadisattā padīpo assāti dhammapadīpo , bhagavā .
Tassa dhammapadīpassa .
Idāni attano saṃvaṇṇanāya āgamavisuddhiṃ dassetvā pamāṇabhāvaṃ dassento ‘‘ buddhenā ’’ tiādimāha .
Yatheva buddhena yo dhammo ca vinayo ca vutto , so tassa buddhassa yehi puttehi dhammasenāpatiādīhi tatheva ñāto , tesaṃ buddhaputtānaṃ matimaccajantā sīhaḷaṭṭhakathācariyā yasmā pure aṭṭhakathā akaṃsūti ayamettha sambandho .
Tattha dhammoti suttābhidhamme saṅgaṇhāti , vinayoti sakalaṃ vinayapiṭakaṃ .
Ettāvatā ca sabbampi buddhavacanaṃ niddiṭṭhaṃ hoti .
Sakalañhi buddhavacanaṃ dhammavinayavasena duvidhaṃ hoti .
Vuttoti pāḷito ca atthato ca buddhena bhagavatā vutto .
Na hi bhagavatā abyākataṃ nāma tantipadaṃ atthi , sabbesaṃyeva attho kathito , tasmā sammāsambuddheneva tiṇṇaṃ piṭakānaṃ atthavaṇṇanākkamopi bhāsitoti daṭṭhabbaṃ .
Tattha tattha bhagavatā pavattitā pakiṇṇakadesanāyeva hi aṭṭhakathā .
Tatheva ñātoti yatheva buddhena vutto , tatheva ekapadampi ekakkharampi avināsetvā adhippāyañca avikopetvā ñāto viditoti attho .
Tesaṃ matimaccajantāti tesaṃ buddhaputtānaṃ adhippāyaṃ apariccajantā .
Aṭṭhakathā akaṃsūti aṭṭhakathāyo akaṃsu .
Katthaci ‘‘ aṭṭhakathāmakaṃsū ’’ ti pāṭho dissati , tatthāpi soyevattho , ma-kāro pana padasandhivasena āgatoti daṭṭhabbo .
‘‘ Aṭṭhakathā ’’ ti bahuvacananiddesena mahāpaccariyādikaṃ saṅgaṇhāti .
Tasmāti yasmā tesaṃ buddhaputtānaṃ adhippāyaṃ avikopetvā pure aṭṭhakathā akaṃsu , tasmāti attho .
Hīti nipātamattaṃ hetuatthassaM1.22 ‘‘ tasmā ’’ ti imināyeva pakāsitattā .
Yadi aṭṭhakathāsu vuttaṃ sabbampi pamāṇaṃ , evaṃ sati tattha pamādalekhāpi pamāṇaṃ siyāti āha ‘‘ vajjayitvāna pamādalekhan ’’ ti .
Tattha pamādalekhan ti aparabhāge potthakāruḷhakāle pamajjitvā likhanavasena pavattaṃ pamādapāṭhaṃ .
Idaṃ vuttaṃ hoti – pamādena satiṃ apaccupaṭṭhapetvā adinnādānassa pubbapayoge ‘‘ saccepi alikepi dukkaṭan ’’ ti vuttavacanasadisaṃ yaṃ likhitaṃ , taṃ vajjayitvā apanetvā sabbaṃ pamāṇanti .
Vakkhati hi tattha –
‘‘ MahāaṭṭhakathāyaṃV1.21 pana saccepi alikepi dukkaṭameva vuttaṃ , taṃ pamādalikhitanti veditabbaṃ .
Na hi adinnādānassa pubbapayoge pācittiyaṭṭhāne dukkaṭaṃ nāma atthī ’’ ti ( pārā . aṭṭha .1.94).
Kesaṃ pamāṇanti āha ‘‘ sikkhāsu sagāravānaṃ idha paṇḍitānan ’’ ti .
Idhāti imasmiṃ sāsane .
Puna ‘‘ yasmā ’’ ti vacanassa ko sambandhoti ce ?
Ettha tāva mahāgaṇṭhipade gaṇṭhipade ca na kiñci vuttaṃ , majjhimagaṇṭhipade pana cūḷagaṇṭhipade ca idaṃ vuttaṃ ‘‘ yasmā pamāṇaṃ , tasmā nisāmentu pasannacittā ’’ ti .
Evamassa sambandho daṭṭhabbo .
Yasmā aṭṭhakathāsu vuttaṃ pamāṇaṃ , tasmā idha vuttampi pamāṇamevāti pāṭhasesaṃ katvā vajirabuddhitthero vadati .
Tattha idhāti imissā samantapāsādikāyāti attho gahetabbo .
Tattha ‘‘ yasmā ’’ ti vacanassa paṭhamaṃ vuttasambandhavasena aṭṭhakathāsu vuttaṃ sabbampi pamāṇanti sādhitattā idāni vuccamānāpi saṃvaṇṇanā kevalaṃ vacanamatteneva bhinnā , atthato pana aṭṭhakathāyevāti dassetuṃ ‘‘ tato ca bhāsantaramevā ’’ tiādimāha .
Pacchā vuttasambandhavasena pana idha vuttampi kasmā pamāṇanti ce ?
Yasmā vacanamattaṃ ṭhapetvā esāpi aṭṭhakathāyeva , tasmā pamāṇanti dassetuṃ ‘‘ tato ca bhāsantaramevā ’’ tiādimāha .
Evamākulaṃ dubbiññeyyasabhāvañca katvā gaṇṭhipadesu sambandho dassito , anākulavacano ca bhadantabuddhaghosācariyo .
Na hi so evamākulaṃ katvā vattumarahati , tasmā yathādhippetamatthamanākulaṃ suviññeyyañca katvā yathāṭhitassa sambandhavaseneva dassayissāma .
Kathaṃ ?
Yasmā aṭṭhakathāsu vuttaṃ pamāṇaṃ , tasmā sakkaccaṃ anusikkhitabbāti evamettha sambandho daṭṭhabbo .
Yadi nāma aṭṭhakathāsu vuttaṃ pamāṇaṃ , ayaṃ panaM1.23 idāni vuccamānā kasmā sakkaccaṃ anusikkhitabbāti āha ‘‘ tato ca bhāsantarameva hitvā ’’ tiādi .
Idaṃ vuttaṃ hoti – yasmā aṭṭhakathāsu vuttaṃ pamāṇaṃ , yasmā ca ayaṃ saṃvaṇṇanāpi bhāsantarapariccāgādimattavisiṭṭhā , atthato pana abhinnāva , tatoyeva ca pamāṇabhūtā hessati , tasmā sakkaccaṃ ādaraṃ katvā anusikkhitabbāti .
Tathā hi porāṇaṭṭhakathānaṃ pamāṇabhāvo , imissā ca saṃvaṇṇanāya bhāsantarapariccāgādimattavisiṭṭhāya atthato tato abhinnabhāvoti ubhayampetaṃ sakkaccaṃ anusikkhitabbabhāvahetūti daṭṭhabbaṃ .
Na hi kevalaṃ porāṇaṭṭhakathānaṃ satipi pamāṇabhāve ayaṃ saṃvaṇṇanā tato bhinnā atthato aññāyeva ca sakkaccaṃ anusikkhitabbāti vattumarahati , nāpi imissā saṃvaṇṇanāya tatoabhinnabhāvepi porāṇaṭṭhakathānaṃ asati pamāṇabhāve ayaṃ saṃvaṇṇanā sakkaccaṃ anusikkhitabbātiV1.22 vattuṃ yuttarūpā hoti , tasmā yathāvuttanayena ubhayampetaṃ sakkaccaṃ anusikkhitabbabhāvahetūti daṭṭhabbaṃ .
Tatoti aṭṭhakathāto .
Bhāsantarameva hitvāti kañcukasadisaṃ sīhaḷabhāsaṃ apanetvā .
Vitthāramaggañca samāsayitvāti porāṇaṭṭhakathāsu upari vuccamānampi ānetvā tattha tattha papañcitaṃ ‘‘ ñatticatutthena kammena akuppena ṭhānārahena upasampannoti bhikkhū ’’ ti ( pārā .45) ettha apalokanādīnaṃ catunnampi kammānaṃ vitthārakathā viya tādisaṃ vitthāramaggaṃ saṅkhipitvā vaṇṇayissāmāti adhippāyo .
Tathā hi vakkhati –
‘‘ Ettha ca ñatticatutthakammaṃ ekameva āgataṃ , imasmiṃ pana ṭhāne ṭhatvā cattāri saṅghakammāni nīharitvā vitthārato kathetabbānīti sabbaaṭṭhakathāsu vuttaṃ , tāni ca ‘ apalokanakammaṃ ñattikammaṃ ñattidutiyakammaṃ ñatticatutthakamman ’ ti paṭipāṭiyā ṭhapetvā vitthārena khandhakato parivārāvasāne kammavibhaṅgato ca pāḷiṃ āharitvā kathitāni .
Tāni mayaṃ parivārāvasāne kammavibhaṅgeyeva vaṇṇayissāma .
Evañhi sati paṭhamapārājikavaṇṇanā ca na bhāriyā bhavissati , yathāṭhitāya ca pāḷiyā vaṇṇanā suviññeyyā bhavissati , tāni ca ṭhānāni asuññāni bhavissanti , tasmā anupadavaṇṇanameva karomā ’’ ti ( pārā . aṭṭha .1.45 bhikkhupadabhājanīyavaṇṇanā ).
VinicchayaṃM1.24 sabbamasesayitvāti taṃtaṃaṭṭhakathāsu vuttaṃ sabbampi vinicchayaṃ asesayitvā sesaṃ akatvā , kiñcimattampi apariccajitvāti vuttaṃ hoti .
Vaṇṇituṃ yuttarūpaṃ hutvā anukkamena āgataṃ pāḷiṃ apariccajitvā saṃvaṇṇanato sīhaḷaṭṭhakathāsu ayuttaṭṭhāne vaṇṇitaṃ yathāṭhāneyeva saṃvaṇṇanato ca vuttaṃ ‘‘ tantikkamaṃ kiñci avokkamitvā ’’ ti , kiñci pāḷikkamaṃ anatikkamitvā anukkameneva vaṇṇayissāmāti adhippāyo .
Suttantikānaṃ vacanānamatthan ti suttantapāḷiyaṃ āgatānampi vacanānamatthaṃ .
Sīhaḷaṭṭhakathāsu ‘‘ suttantikānaṃ bhāro ’’ ti vatvā avuttānampi verañjakaṇḍādīsu jhānakathāānāpānassatisamaādhiādīnaṃ suttantavacanānamatthaṃ taṃtaṃsuttānurūpaṃ sabbaso paridīpayissāmīti adhippāyo .
Hessatīti bhavissati , kariyissatīti vā attho .
Ettha ca paṭhamasmiṃ atthavikappe bhāsantarapariccāgādikaṃ catubbidhaṃ kiccaṃ nipphādetvā suttantikānaṃ vacanānamatthaṃ paridīpayantī ayaṃ vaṇṇanā bhavissatīti vaṇṇanāya vasena samānakattukatā veditabbā .
Pacchimasmiṃ atthavikappeV1.23 pana heṭṭhāvuttabhāsantarapariccāgādiṃ katvā suttantikānaṃ vacanānamatthaṃ paridīpayantī ayaṃ vaṇṇanā amhehi kariyissatīti evaṃ ācariyavasena samānakattukatā veditabbā .
Vaṇṇanāpīti ettha api saddaṃ gahetvā ‘‘ tasmāpi sakkaccaṃ anusikkhitabbāti yojetabban ’’ ti cūḷagaṇṭhipade vuttaṃ .
Tattha pubbe vuttappayojanavisesaṃ pamāṇabhāvañca sampiṇḍetīti adhippāyo .
Majjhimagaṇṭhipade pana ‘‘ tasmā sakkaccaṃ anusikkhitabbāpī ’’ ti sambandho vutto .
Ettha pana na kevalaṃ ayaṃ vaṇṇanā hessati , atha kho anusikkhitabbāpīti imamatthaṃ sampiṇḍetīti adhippāyo .
Etthāpi yathāṭhitavaseneva apisaddassa attho gahetabboti amhākaṃ khanti .
Idaṃ vuttaṃ hoti – yasmā aṭṭhakathāsu vuttaṃ pamāṇaṃ , yasmā ca ayaṃ vaṇṇanāpi tato abhinnattā pamāṇabhūtāyeva hessati , tasmā sakkaccaṃ anusikkhitabbāti .
Ganthārambhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .