Verañjakaṇḍavaṇṇanā

1. Seyyathidan ti`M1.195V1.173` taṃ katamaṃ , taṃ kathanti vā attho .
Aniyamaniddesavacanan ti natthi etassa niyamoti aniyamo , niddisīyati attho etenāti niddeso , vuccati etenāti vacanaṃ , niddesoyeva vacanaṃ niddesavacanaṃ , aniyamassa niddesavacanaṃ aniyamaniddesavacanaṃ , paṭhamaṃ aniyamitassa samayassa niddesavacananti attho .
‘‘ Yenāti avatvā tenāti vuttattā aniyamaṃ katvā niddiṭṭhavacanaṃ aniyamaniddesavacanan ’’ tipi vadanti .
Yaṃtaṃsaddānaṃ niccasambandhabhāvato āha ‘‘ tassa sarūpena avuttenapī ’’ tiādi .
Tattha tassāti ‘‘ tenā ’’ ti etassa .
Sarūpena avuttenapīti ‘‘ yenā ’’ ti evaṃ sarūpato pāḷiyaṃ avuttenapi .
Atthato siddhenāti parabhāge sāriputtattherassa uppajjanakaparivitakkasaṅkhātaatthato siddhena .
Parivitakke hi siddhe yena samayena parivitakko udapādīti idaṃ atthato siddhameva hoti .
Tenevāha ‘‘ aparabhāge hi vinayapaññattiyācanahetubhūto āyasmato sāriputtassa parivitakko siddho ’’ tiādi .
‘‘ Tenā ’’ ti vatvā tato tadatthameva ‘‘ yenā ’’ ti atthato vuccamānattā ‘‘ yenā ’’ ti ayaṃ ‘‘ tenā ’’ ti etassa paṭiniddeso nāma jāto .
Paṭiniddesoti ca vitthāraniddesoti attho .

Aparabhāge hīti ettha hi -saddo hetumhi , yasmāti attho .

Vinayapaññattiyācanahetubhūtoti ‘‘ etassa bhagavā kālo , etassa sugata kālo , yaṃ bhagavā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññapeyya , uddiseyya pātimokkhaṃ .

Yathayidaṃ brahmacariyaṃ addhaniyaṃ assa ciraṭṭhitikan ’’ ti evaṃ pavattassa vinayapaññattiyācanassa kāraṇabhūtoti attho .

Parivitakkoti ‘‘ katamesānaṃ kho buddhānaṃ bhagavantānaṃ brahmacariyaṃ na ciraṭṭhitikaṃ ahosi , katamesānaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ brahmacariyaṃ ciraṭṭhitikaṃ ahosī ’’ ti evaṃ pavatto parivitakko .

Yaṃtaṃsaddānaṃ niccasambandhoti āha ‘‘ tasmā yena samayenā ’’ tiādi .

Pubbe vā pacchā vā atthato siddhenāti pubbe vā pacchā vā uppannaatthato siddhena .

Paṭiniddeso kattabboti etassa ‘‘ yadidan ’’ ti iminā sambandho .

‘‘ Paṭiniddeso kattabbo ’’ ti yadidaṃ yaṃ idaṃ vidhānaṃ , ayaṃ sabbasmiṃ vinaye yuttīti attho .

AthaV1.174 vā ‘‘ paṭiniddeso kattabbo ’’ ti yadidaṃ yā ayaṃ yutti , ayaṃ sabbasmiṃ vinaye yuttīti attho .

TatridaṃM1.196 mukhamattanidassanan ti tassā yathāvuttayuttiyā paridīpane idaṃ mukhamattanidassanaṃ , upāyamattanidassananti attho .

Mukhaṃ dvāraṃ upāyoti hi atthato ekaṃ .

‘‘ Tena hi bhikkhave bhikkhūnaṃ sikkhāpadaṃ paññapessāmī ’’ ti pāḷiṃ dassetvā tattha paṭiniddesamāha ‘‘ yena sudinno ’’ tiādinā .

Tenāti hetuatthe karaṇavacanattā tassa paṭiniddesopi tādisoyevāti āha ‘‘ yasmā paṭisevī ’’ ti .

Pubbe atthato siddhenāti pubbe uppannamethunadhammapaṭisevanasaṅkhātaatthato siddhena .

Pacchā atthato siddhenāti raññā adinnaṃ dārūnaṃ ādiyanasaṅkhātapacchāuppannaatthato siddhena .

Samayasaddoti etassa ‘‘ dissatī ’’ ti iminā sambandho .

Samavāyeti paccayasāmaggiyaṃ , kāraṇasamavāyeti attho .

Khaṇeti okāse .

Assāti assa samayasaddassa samavāyo atthoti sambandho .

Appeva nāma svepi upasaṅkameyyāma kālañca samayañca upādāyāti ettha kālo nāma upasaṅkamanassa yuttapayuttakālo .

Samayo nāma tasseva paccayasāmaggī , atthato tadanurūpaṃ sarīrabalañceva tappaccayaparissayābhāvo ca .

Upādānaṃ nāma ñāṇena tesaṃ gahaṇaṃ sallakkhaṇaṃ , tasmā kālañca samayañca paññāya gahetvā upadhāretvāti attho .

Idaṃ vuttaṃ hoti – sace amhākaṃ sve gamanassa yuttakālo bhavissati , kāye balamattā ceva pharissati , gamanapaccayā ca añño aphāsuvihāro na bhavissati , athetaṃ kālañca gamanakāraṇasamavāyasaṅkhātaṃ samayañca upadhāretvā api eva nāma sve āgaccheyyāmāti .

Khaṇoti okāso .

Tathāgatuppādādiko hi maggabrahmacariyassa okāso tappaccayapaṭilābhahetuttā , khaṇo eva ca samayo .

Yo khaṇoti ca samayoti ca vuccati , so ekovāti hi attho .

Mahāsamayoti mahāsamūho .

Pavuddhaṃ vanaṃ pavanaṃ , tasmiṃ pavanasmiṃ , vanasaṇḍeti attho .

Samayopi kho te bhaddāli appaṭividdho ahosīti ettha samayoti sikkhāpadapūraṇassa hetu .

Bhaddālīti tassa bhikkhuno nāmaṃ .

Idaṃ vuttaṃ hoti – bhaddāli tayā paṭivijjhitabbayuttakaṃ etaṃ kāraṇaṃ atthi , tampi te na paṭividdhaṃ na sallakkhitanti .

Kiṃ taṃ kāraṇanti āha ‘‘ bhagavā kho ’’ tiādi .

Uggāhamāno M1.0197tiādīsu mānoti tassa paribbājakassa pakatināmaṃ , kiñci kiñci pana uggahetuṃ samatthatāya ‘‘ uggāhamāno ’’ ti naṃ sañjānanti , tasmā ‘‘ uggāhamāno ’’ ti vuccatiV1.175 .

Samaṇamuṇḍikāya putto samaṇamuṇḍikāputto .

So kira devadattassa upaṭṭhāko .

Samayaṃ diṭṭhiṃ pavadanti etthāti samayappavādako , tasmiṃ samayappavādake , diṭṭhippavādaketi attho .

Tasmiṃ kira ṭhāne caṅkītārukkhapokkharasātipabhutayo brāhmaṇā nigaṇṭhācelakaparibbājakādayo ca paribbājakā sannipatitvā attano attano samayaṃ diṭṭhiṃ pavadanti kathenti dīpenti , tasmā so ārāmo ‘‘ samayappavādako ’’ ti vuccati , sveva tindukācīrasaṅkhātāya timbarurukkhapantiyā parikkhittattā ‘‘ tindukācīran ’’ ti vuccati .

Ekā sālā etthāti ekasālako .

Yasmā panettha paṭhamaṃ ekā sālā katā ahosi , pacchā mahāpuññaṃ poṭṭhapādaparibbājakaṃ nissāya bahū sālā katā , tasmā tameva ekaṃ sālamupādāya laddhanāmavasena ‘‘ ekasālako ’’ ti vuccati .

Mallikāya pana pasenadirañño deviyā uyyānabhūto so pupphaphalasañchanno ārāmoti katvā ‘‘ mallikāya ārāmo ’’ ti saṅkhyaṃ gato .

Tasmiṃ samayappavādake tindukācīre ekasālake mallikāya ārāme .

Paṭivasatīti tasmiṃ vāsaphāsutāya vasati .

Diṭṭhe dhammeti paccakkhe attabhāve .

Atthoti vuḍḍhi .

Samparāyikoti kammakilesavasena samparetabbato sampāpuṇitabbato samparāyo , paraloko .

Tattha niyutto samparāyiko , paralokattho .

Atthābhisamayāti yathāvuttaubhayatthasaṅkhātahitapaṭilābhā .

Samparāyikopi hi attho kāraṇassa nipphannattā paṭiladdho nāma hotīti tamatthadvayaṃ ekato katvā ‘‘ atthābhisamayā ’’ ti vuttaṃ .

Dhiyā paññāya rāti gaṇhātīti dhīro .

Atha vā dhī paññā etassa atthīti dhīro .

Sammā mānābhisamayāti mānassa sammā pahānena .

Sammāti iminā mānassa aggamaggañāṇena samucchedappahānaṃ vuttaṃ .

Dukkhassa pīḷanaṭṭhotiādīsu dukkhasaccassa pīḷanaṃ taṃsamaṅgino hiṃsanaṃ avipphārikatākaraṇaṃ , pīḷanameva attho pīḷanaṭṭho , tthakārassa ṭṭhakāraṃ katvā vuttaṃ .

Evaṃ sesesupi .

Samecca paccayehi katabhāvo saṅkhataṭṭho .

Santāpo dukkhadukkhatādivasena santāpanaṃ paridahanaṃ .

Vipariṇāmo jarāya maraṇenaM1.198 cāti dvidhā vipariṇāmetabbatā .

Abhisametabbo paṭivijjhitabboti abhisamayo , abhisamayova attho abhisamayaṭṭho , pīḷanādīni .

Tāni hi abhisametabbabhāvena ekībhāvaṃ upanetvā ‘‘ abhisamayaṭṭho ’’ ti vuttāni , abhisamayassa vā paṭivedhassa visayabhūto attho abhisamayaṭṭhoti tāneva pīḷanādīni abhisamayassa visayabhāvūpagamanasāmaññato ekattena vuttāni .

Ettha ca upasaggānaṃ jotakamattattā tassa tassa atthassa vācako samayasaddo evāti samayasaddassa atthuddhārepi saupasaggo abhisamayasaddo vutto .

Tattha sahakārīkāraṇasannijjhaṃ sametiV1.176 samavetīti samayo , samavāyo .

Sameti samāgacchati maggabrahmacariyaṃ ettha tadādhārapuggalehīti samayo , khaṇo .

Samenti ettha , etena vā saṃgacchanti dhammā sahajātadhammehi uppādādīhi vāti samayo , kālo .

Dhammappavattimattatāya atthato abhūtopi hi kālo dhammappavattiyā adhikaraṇaṃ kāraṇaṃ viya ca parikappanāmattasiddhena rūpena voharīyati .

Samaṃ , saha vā avayavānaṃ ayanaṃ pavatti avaṭṭhānanti samayo , samūho yathā ‘‘ samudāyo ’’ ti .

Avayavena sahāvaṭṭhānameva hi samūho .

Paccayantarasamāgame eti phalaṃ etasmā uppajjati pavattati cāti samayo , hetu yathā ‘‘ samudayo ’’ ti .

Sameti saṃyojanabhāvato sambandho eti attano visaye pavattati , daḷhaggahaṇabhāvato vā taṃsaṃyuttā ayanti pavattanti sattā yathābhinivesaṃ etenāti samayo , diṭṭhi .

Diṭṭhisaṃyojanena hi sattā ativiya bajjhanti .

Samiti saṅgati samodhānanti samayo , paṭilābho .

Samassa nirodhassa yānaṃ , sammā vā yānaṃ apagamo appavattīti samayo , pahānaṃ .

Ñāṇena abhimukhaṃ sammā etabbo adhigantabboti abhisamayo , dhammānaṃ aviparīto sabhāvo .

Abhimukhabhāvena sammā eti gacchati bujjhatīti abhisamayo , dhammānaṃ yathābhūtasabhāvāvabodho .

Evaṃ tasmiṃ tasmiṃ atthe samayasaddassa pavatti veditabbā .

Nanu ca atthamattaṃ paṭicca saddā abhinivisanti , na ekena saddena aneke atthā abhidhīyantīti ?

Saccametaṃ saddavisese apekkhite .

Saddavisese hi apekkhiyamāne ekena saddena anekatthābhidhānaṃ na sambhavati .

Na hi yo kālattho samayasaddo , soyeva samūhādiatthaṃ vadati .

Ettha pana tesaṃ tesaṃ atthānaṃ samayasaddavacanīyatāsāmaññamupādāya anekatthatāM1.199 samayasaddassa vuttā .

Evaṃ sabbattha atthuddhāre adhippāyo veditabbo .

Idha panassa kālo atthoti assa samayasaddassa idha kālo attho samavāyādīnaṃ atthānaṃ idha asambhavato desadesakādīnaṃ viya nidānabhāvena kālassa apadisitabbato ca .

Upayogavacanena bhummavacanena ca niddesamakatvā idha karaṇavacanena niddese payojanaṃ niddhāretukāmo parammukhena codanaṃ samuṭṭhāpeti ‘‘ etthāhā ’’ tiādi .

Ettha ‘‘ tena samayenā ’’ ti imasmiṃ ṭhāne vitaṇḍavādī āhāti attho .

Athāti codanāya kattukāmataṃ dīpeti , nanūti iminā samānattho .

Kasmā karaṇavacanena niddeso katoti sambandho .

Bhummavacanena niddeso katoti yojetabbaṃ .

Etthāpi ‘‘ yathā ’’ ti idaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ .

Tatthāti tesu suttābhidhammesu .

Tathāti upayogabhummavacanehi .

Idhāti imasmiṃ vinaye .

Aññathāti karaṇavacanena .

Accantamevāti ārambhato paṭṭhāya yāva desanāniṭṭhānaṃ , tāva accantameva , nirantaramevātiV1.177 attho .

Karuṇāvihārenāti parahitapaṭipattisaṅkhātena karuṇāvihārena .

Tathā hi karuṇānidānattā desanāya idha parahitapaṭipatti ‘‘ karuṇāvihāro ’’ ti vuttā , na pana karuṇāsamaāpattivihāro .

Na hi desanākāle desetabbadhammavisayassa desanāñāṇassa sattavisayāya mahākaruṇāya sahuppatti sambhavati bhinnavisayattā , tasmā karuṇāvasena pavatto parahitapaapattisaṅkhāto vihāro idha karuṇāvihāroti veditabbo .

Tadatthajotanatthan ti accantasaṃyogatthadīpanatthaṃ upayoganiddeso kato yathā ‘‘ māsaṃ ajjhetī ’’ ti .

Adhikaraṇatthoti ādhārattho .

Bhāvo nāma kiriyā , kiriyāya kiriyantaralakkhaṇaṃ bhāvenabhāvalakkhaṇaṃ , soyevattho bhāvenabhāvalakkhaṇattho .

Kathaṃ pana abhidhamme yathāvuttaatthadvayasambhavoti āha ‘‘ adhikaraṇañhī ’’ tiādi .

Tattha kālasaṅkhāto attho kālattho , samūhasaṅkhāto attho samūhattho .

Atha vā kālasaddassa attho kālattho , samūhasaddassa attho samūhattho .

Ko so ?

Samayo .

Idaṃ vuttaṃ hoti – kālattho samūhattho ca samayo tattha abhidhamme vuttānaṃ phassādidhammānaṃ adhikaraṇaṃ ādhāroti yasmiṃ kāle dhammapuñje vā kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti , tasmiṃyeva kāle puñje ca phassādayopi hontīti ayañhi tattha attho .

NanuM1.200 cāyaṃ upādāya paññatto kālo samūho ca vohāramattako , so kathaṃ ādhāro tattha vuttadhammānanti ?

Nāyaṃ doso .

Yathā hi kālo sabhāvadhammaparicchinno sayaṃ paramatthato avijjamānopi ādhārabhāvena paññatto taṅkhaṇappavattānaṃ tato pubbe parato ca abhāvato ‘‘ pubbaṇhe jāto sāyanhe gacchatī ’’ tiādīsu , samūho ca avayavavinimutto avijjamānopi kappanāmattasiddho avayavānaṃ ādhārabhāvena paññapīyati ‘‘ rukkhe sākhā , yavarāsimhi sambhūto ’’ tiādīsu , evamidhāpīti daṭṭhabbaṃ .

Abhidhamme ādhāratthasambhavaṃ dassetvā idāni bhāvenabhāvalakkhaṇatthasambhavaṃ dassento āha ‘‘ khaṇasamavāyahetusaṅkhātassā ’’ tiādi .

Tattha khaṇo nāma aṭṭhakkhaṇavinimutto navamo buddhuppādasaṅkhāto khaṇo , yāni vā panetāni ‘‘ cattārimāni , bhikkhave , cakkāni yehi samannāgatānaṃ devamanussānaṃ catucakkaṃ pavattatī ’’ ti ( a . ni .4.31) ettha patirūpadesavāso , sappurisūpanissayo , attasammāpaṇidhi , pubbe ca katapuññatāti cattāri cakkāni vuttāni , tāni ekajjhaṃ katvā okāsaṭṭhena khaṇoti veditabbo .

Tāni hi kusaluppattiyā okāsabhūtāni .

Samavāyo nāma ‘‘ cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇan ’’ tiV1.178 ( ma . ni .1.204;3.421; saṃ . ni .4.60) evamādinā niddiṭṭhā cakkhuviññāṇādisaṅkhātasādhāraṇaphalanipphādakattena saṇṭhitā cakkhurūpādipaccayasāmaggī .

Cakkhurūpādīnañhi cakkhuviññāṇādisādhāraṇaphalaṃ .

Hetūti janakahetu .

Yathāvuttakhaṇasaṅkhaātassa samavāyasaṅkhātassa hetusaṅkhātassa ca samayassa bhāvena sattāya tesaṃ phassādidhammānaṃ bhāvo sattā lakkhīyati viññāyatīti attho .

Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā ‘‘ gāvīsu duyhamānāsu gato , duddhāsu āgato ’’ ti dohanakiriyāya gamanakiriyā lakkhīyati , evamidhāpi ‘‘ yasmiṃ samaye , tasmiṃ samaye ’’ ti ca vutte ‘‘ satī ’’ ti ayamattho viññāyamāno eva hoti aññakiriyāya sambandhābhāve padatthassa sattāvirahābhāvatoti samayassa sattākiriyāya cittassa uppādakiriyā phassādibhavanakiriyā ca lakkhīyatīti .

Ayañhi tattha attho yasmiṃ yathāvutte khaṇe paccayasamavāye hetumhi ca sati kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti , tasmiṃyeva khaṇe paccayasamavāye hetumhi ca sati phassādayopi hontītiM1.201 .

Tadatthajotanatthan ti adhikaraṇatthassa bhāvenabhāvalakkhaṇatthassa ca dīpanatthaṃ .

Idha panāti imasmiṃ vinaye .

Hetuattho karaṇattho ca sambhavatīti ‘‘ annena vasati , vijjāya vasatī ’’ tiādīsu viya hetuattho ‘‘ pharasunā chindati , kudālena khaṇatī ’’ tiādīsu viya karaṇattho ca sambhavati .

Kathaṃ sambhavatīti āha ‘‘ yo hi so ’’ tiādi .

Tena samayena hetubhūtena karaṇabhūtenāti ettha pana taṃtaṃvatthuvītikkamova sikkhāpadapaññattiyā hetu ceva karaṇañca .

Tathā hi yadā bhagavā sikkhāpadapaññattiyā paṭhamameva tesaṃ tesaṃ tattha tattha taṃtaṃsikkhāpadapaññattihetubhūtaṃ vītikkamaṃ apekkhamāno viharati , tadā taṃ taṃ vītikkamaṃ apekkhitvā tadatthaṃ vasatīti siddho vatthuvītikkamassa hetubhāvo ‘‘ annena vasati , annaṃ apekkhitvā tadatthāya vasatī ’’ tiādīsu viya .

Sikkhāpadapaññattikāle pana teneva pubbasiddhena vītikkamena sikkhāpadaṃ paññapetīti sikkhāpadapaññattiyā sādhakatamattā karaṇabhāvopi vītikkamasseva siddho ‘‘ asinā chindatī ’’ tiādīsu viya .

Vītikkamaṃ pana apekkhamāno teneva saddhiṃ tannissayakālampi apekkhitvā viharatīti kālassapi idha hetubhāvo vutto , sikkhāpadaṃ paññapento ca taṃ taṃ vītikkamakālaṃ anatikkamitvā teneva kālena sikkhāpadaṃ paññapetīti vītikkamanissayassa kālassapi karaṇabhāvo vutto , tasmā iminā pariyāyena kālassapi hetubhāvo karaṇabhāvo ca labbhatīti vuttaṃ ‘‘ tena samayena hetubhūtena karaṇabhūtenā ’’ ti .

Nippariyāyato pana vītikkamoyeva hetubhūto karaṇabhūto ca .

So hi vītikkamakkhaṇe hetu hutvā pacchā sikkhāpadapaññāpane karaṇampi hotīti .

SikkhāpadāniV1.179 paññāpayantoti vītikkamaṃ pucchitvā bhikkhusaṅghaṃ sannipātāpetvā otiṇṇavatthukaṃ puggalaṃ paṭipucchitvā vigarahitvā ca taṃ taṃ vatthuṃ otiṇṇakālaṃ anatikkamitvā teneva kālena karaṇabhūtena sikkhāpadāni paññāpayanto .

Sikkhāpadapaññattihetuñca apekkhamānoti tatiyapārājikādīsu viya sikkhāpadapaññattiyā hetubhūtaṃ taṃ taṃ vatthuṃ vītikkamasamayaṃ apekkhamāno tena samayena hetubhūtena bhagavā tattha tattha vihāsīti attho .

‘‘ Sikkhāpadāni paññāpayanto sikkhāpadapaññattihetuñcaM1.202 apekkhamāno ’’ ti vacanato ‘‘ tena samayena karaṇabhūtena hetubhūtenā ’’ ti evaṃ vattabbepi paṭhamaṃ ‘‘ hetubhūtenā ’’ ti vacanaṃ idha hetuatthassa adhippetattā vuttaṃ .

Bhagavā hi verañjāyaṃ viharanto therassa sikkhāpadapaññattiyācanahetubhūtaṃ parivitakkasamayaṃ apekkhamāno tena samayena hetubhūtena vihāsīti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ .

Kiṃ panettha yutticintāya , ācariyassa idha kamavacanicchā natthīti evametaṃ gahetabbaṃ .

Teneva dīghanikāyaṭṭhakathāya mpi ( dī . ni . aṭṭha .1. paribbājakakathāvaṇṇanā )‘‘ tena samayena hetubhūtena karaṇabhūtenā ’’ tiādinā ayameva anukkamo vutto .

Na hi tattha paṭhamaṃ ‘‘ hetubhūtenā ’’ ti vacanaṃ idha ‘‘ tena samayena verañjāyaṃ viharatī ’’ ti ettha hetuatthassa adhippetabhāvadīpanatthaṃ vuttaṃ .

‘‘ Sikkhāpadāni paññāpayanto hetubhūtena karaṇabhūtena samayena vihāsi , sikkhāpadapaññattihetuñca apekkhamāno hetubhūtena samayena vihāsīti evamettha sambandho kātabbo ’’ tipi vadanti .

Tadatthajotanatthan ti hetuatthassa karaṇatthassa vā dīpanatthaṃ .

Idhāti imasmiṃ vinaye .

Hoti cetthāti ettha imasmiṃ padese yathāvuttatthasaṅgahavasena ayaṃ gāthā hoti .

Aññatrāti suttābhidhammesu .

Porāṇāti aṭṭhakathācariyā .

Abhilāpamattabhedoti vacanamattena viseso .

Tena suttavinayesu vibhattivipariṇāmo katoti dasseti .

Parato atthaṃ vaṇṇayissāmāti parato ‘‘ itipi so bhagavā ’’ tiādinā āgataṭṭhāne vaṇṇayissāma .

Verañjāyan ti ettha ‘‘ balikaraggahaṇena janassa pīḷābhāvato niddosattā vigato rajo assāti verañjā , serivāṇijajātake devadattassa veruppannapadese katattā veraṃ ettha jātanti verañjā , paviṭṭhapaviṭṭhe naṭasamajjādīhi khādanīyabhojanīyālaṅkārādīhi ca vividhehi upakaraṇehi rañjanato vividhehi rañjayatīti verañjā , paṭipakkhe abhibhavitvā katabhāvato veraṃ abhibhavitvā jātāti verañjā , verañjassa nāma isino assamaṭṭhāne katattā verañjā ’’ ti evamādinā keci vaṇṇayanti .

Kiṃ iminā , nāmamattametaṃ tassa nagarassāti dassento āha ‘‘ verañjāti aññatarassa nagarassetaṃ adhivacanan ’’ ti .

Samīpatthe bhummavacanan ti ‘‘ gaṅgāyaṃ gāvo caranti , kūpe gaggakulan ’’ tiādīsu viya .

AvisesenātiM1.203V1.180 ‘‘ pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati .

Paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati .

Mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati .

Sabbanimittānaṃ amanasikārā animittaṃ cetosamādhiṃ samāpajjitvā viharatī ’’ tiādīsu viya saddantarasannidhānasiddhena visesaparāmasanena vinā .

Atha vā avisesenāti na visesena , vihārabhāvasāmaññenāti attho .

Iriyāpatha … pe … vihāresūti iriyāpathavihāro dibbavihāro brahmavihāro ariyavihāroti etesu catūsu vihāresu .

Tattha iriyanaṃ pavattanaṃ iriyā , kāyappayogo kāyikakiriyā .

Tassā pavattanupāyabhāvato iriyāya pathoti iriyāpatho , ṭhānanisajjādi .

Na hi ṭhānanisajjādīhi avatthāhi vinā kañci kāyikakiriyaṃ pavattetuṃ sakkā .

Ṭhānasamaṅgī vā hi kāyena kiñci kareyya gamanādīsu aññatarasamaṅgī vāti .

Viharaṇaṃ , viharati etenāti vā vihāro , iriyāpathova vihāro iriyāpathavihāro , so ca atthato ṭhānanisajjādiākārappavatto catusantatirūpappabandhova .

Divi bhavo dibbo , tattha bahulappavattiyā brahmapārisajjādidevalokabhavoti attho .

Tattha yo dibbānubhāvo tadatthāya saṃvattatīti vā dibbo , abhiññābhinīhāravasena mahāgatikattā vā dibbo , dibbo ca so vihāro cāti dibbavihāro , dibbabhāvāvaho vā vihāro dibbavihāro , mahaggatajjhānāni .

Āruppasamāpattiyopi hi ettheva saṅgahaṃ gacchanti .

Nettiyaṃ pana ‘‘ catasso āruppasamāpattiyo āneñjavihāro ’’ ti vuttaṃ , taṃ mettājhānādīnaṃ brahmavihāratā viya tāsaṃ bhāvanāvisesabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ .

Aṭṭhakathāsu pana dibbabhāvāvahasāmaññato tāpi ‘‘ dibbavihārā ’’ tveva vuttā .

Brahmānaṃ vihārā brahmavihārā , brahmāno vā vihārā brahmavihārā , hitūpasaṃharādivasena pavattiyā brahmabhūtā seṭṭhabhūtā vihārāti attho , mettājhānādikā catasso appamaññāyo .

Ariyā uttamā vihārāti ariyavihārā , anaññasādhāraṇattā ariyānaṃ vā vihārā ariyavihārā , catasso phalasamāpattiyo .

Visesato pana rūpāvacaracatutthajjhānaṃ catasso appamaññāyo catutthajjhānikaphalasamāpatti ca bhagavato dibbabrahmaariyavihārā .

Aññataravihārasamaṅgīparidīpanan tiM1.204 yathāvuttavihāresu aññataravihārasamaṅgībhāvaparidīpanaṃ .

Bhagavā hi lobhadosamohussannakāle loke tassa sakāya paṭipattiyā vinayanatthaṃ dibbabrahmaaayavihāre upasampajja viharati .

Tathā hi yadā sattā kāmesu vippaṭipajjanti , tadā kira bhagavā dibbena vihārena viharati tesaṃ alobhakusalamūluppādanatthaṃ ‘‘ appevaV1.181 nāma imaṃ paṭipattiṃ disvā ettha ruciṃ uppādentā kāmesu virajjeyyun ’’ ti .

Yadā pana issariyatthaṃ sattesu vippaṭipajjanti , tadā pana brahmavihārena viharati tesaṃ adosakusalamūluppādanatthaṃ ‘‘ appeva nāma imaṃ paṭipattiṃ disvā ettha ruciṃ uppādetvā adosena dosaṃ vūpasameyyun ’’ ti .

Yadā pana pabbajitā dhammādhikaraṇaṃ vivadanti , tadā ariyavihārena viharati tesaṃ amohakusalamūluppādanatthaṃ ‘‘ appeva nāma imaṃ paṭipattiṃ disvā tattha ruciṃ uppādetvā amohena mohaṃ vūpasameyyun ’’ ti .

Evañca katvā imehi dibbabrahmaariyavihārehi sattānaṃ vividhaṃ hitasukhaṃ harati upaharati upaneti janeti uppādetīti ‘‘ viharatī ’’ ti vuccati .

Iriyāpathavihārena pana na kadāci na viharati taṃ vinā attabhāvapariharaṇābhāvato , tatoyeva ca dibbavihārādīnampi sādhāraṇo iriyāpathavihāroti āha ‘‘ idha panā ’’ tiādi .

Iriyāpathasamāyogaparidīpanan ti itaravihārasamāyogaparidīpanassa visesavacanassa abhāvato iriyāpathasamāyogaparidīpanassa ca atthasiddhattā vuttaṃ .

Asmiṃ pana pakkhe viharatīti ettha vi -saddo vicchedatthajotano , haratīti neti pavattetīti attho , vicchinditvā haratīti vuttaṃ hoti .

Tattha kassa kena vicchindanaṃ , kathaṃ kassa pavattananti antolīnacodanaṃ sandhāyāha ‘‘ so hī ’’ tiādi .

Soti bhagavā .

Yadipi bhagavā ekenapi iriyāpathena cirataraṃ kālaṃ attabhāvaṃ pavattetuṃ sakkoti , tathāpi upādinnakasarīrassa nāma ayaṃ sabhāvoti dassetuṃ ‘‘ ekaṃ iriyāpathabādhanan ’’ tiādi vuttaṃ .

Aparipatantan ti apatantaṃ .

Yasmā pana bhagavā yattha katthaci vasanto vineyyānaṃ dhammaṃ desento nānāsamāpattīhi ca kālaṃ vītināmento vasatīti sattānaṃ attano ca vividhaṃ hitasukhaṃ harati upaneti , tasmā vividhaṃ haratīti viharatīti evampettha attho veditabbo .

NaḷerupucimandamūletiM1.205 ettha vaṇṇayanti – naḷerūti tasmiṃ rukkhe adhivatthayakkhassetaṃ adhivacanaṃ , tasmā tena adhivattho pucimando ‘‘ naḷerussa pucimando naḷerupucimando ’’ ti vuccati .

Atha vā naḷe ruhattā jātattā naḷeru .

Susiramettha naḷasaddena vuccati , tasmā rukkhasusire jātattā naḷeru ca so pucimando cāti naḷerupucimandoti vuccati .

Naḷavane ruhattā jātattā vā naḷeru .

Naḷavane kira so pucimandarukkho jāto .

Urunaḷo pucimando naḷerupucimando .

Urusaddo cettha mahantapariyāyo , naḷasaddo susirapariyāyo , tasmā mahantena susirena samannāgato pucimando naḷerupucimandoti vuccatīti .

Ācariyo pana kimettha bahubhāsitenāti ekamevatthaṃ dassento ‘‘ naḷeru nāma yakkho ’’ tiādimāha .

Mūla-saddo ettha samīpavacano adhippeto , na mūlamūlādīsu vattamānoti dassento āha ‘‘ mūlanti samīpan ’’ tiādi .

Nippariyāyena sākhādimato saṅghātassa suppatiṭṭhitabhāvasādhane avayavaviseseV1.182 pavattamāno mūlasaddo yasmā taṃsadisesu tannissaye padese ca ruḷhīvasena pariyāyato pavattati , tasmā ‘‘ mūlāni uddhareyyā ’’ ti ettha nippariyāyato mūlaṃ adhippetanti ekena mūlasaddena visesetvā āha ‘‘ mūlamūle dissatī ’’ ti yathā ‘‘ dukkhadukkhaṃ , rūparūpan ’’ ti ca .

Asādhāraṇahetumhīti asādhāraṇakāraṇe .

Lobho hi lobhasahagataakusalacittuppādasseva hetuttā asādhāraṇo , tasmā lobhasahagatacittuppādānameva āveṇike nesaṃ suppatiṭṭhitabhāvasādhanato mūlaṭṭhena upakārake paccayadhammaviseseti attho .

Atha vā yathā alobhādayo kusalābyākatasādhāraṇā , lobhādayo pana tathā na honti akusalasseva sādhāraṇattāti asādhāraṇakāraṇaṃ .

Atha vā ādīsūti ettha ādi -saddena alobhādīnampi kusalābyākatamūlānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .

Tesupi hi alobhādikusalamūlaṃ akusalābyākatehi asādhāraṇattā asādhāraṇakāraṇaṃ , tathā alobhādiabyākatamūlampi itaradvayehi asādhāraṇattāti .

Nivāteti vātarahite padese , vātassa abhāve vā .

Patantīti nipatanti , ayameva vā pāṭho .

Ramaṇīyoti manuñño .

Pāsādikoti pasādāvaho , pasādajanakoti attho .

Ādhipaccaṃ kurumāno viyāti sambandho .

TatthātiM1.206 ‘‘ tena samayena buddho bhagavā verañjāyaṃ viharati naḷerupucimandamūle ’’ ti yaṃ vuttaṃ , tattha .

Siyāti kassaci evaṃ parivitakko siyā , vakkhamānākārena kadāci codeyya vāti attho .

Yadi tāva bhagavātiādīsu codakassāyamadhippāyo –

‘‘ pāṭaliputte pāsāde vasatī ’’ tiādīsu viya adhikaraṇādhikaraṇaṃ yadi bhaveyya , tadā ‘‘ verañjāyaṃ viharati naḷerupucimandamūle ’’ ti adhikaraṇadvayaniddeso yutto siyā , imesaṃ pana bhinnadesattā na yutto ubhayaniddesoti .

Atha tattha viharatīti yadi naḷerupucimandamūle viharati .

Na vattabban ti nānāṭhānabhūtattā verañjānaḷerupucimandamūlānaṃ ‘‘ tena samayenā ’’ ti ca vuttattāti adhippāyo .

Idāni codako tameva attano adhippāyaṃ ‘‘ na hi sakkā ’’ tiādinā vivarati .

Verañjānaḷerupucimandamūlānaṃ bhūmibhāgavasena bhinnattāyeva hi na sakkā ubhayattha teneva samayena viharituṃ ,‘‘ ubhayattha teneva samayenā ’’ ti ca vuttattā nānāsamaye vihāro avāritoti veditabbo .

Itaro sabbametaṃ aviparītamatthaṃ ajānantena tayā vuttanti dassento ‘‘ na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabban ’’ tiādimāha .

Tattha etan ti ‘‘ verañjāyaṃ viharati naḷerupucimandamūle ’’ ti etaṃ vacanaṃ .

Evan ti ‘‘ yadi tāva bhagavā ’’ tiādinā yaṃ taṃ bhavatā coditaṃ , taṃ atthato evaṃ na kho pana daṭṭhabbaṃ , na ubhayattha apubbaṃ acarimaṃ vihāradassanatthanti attho .

Idāni attanā yathādhippetaṃV1.183 aviparītamatthaṃ tassa ca paṭikacceva vuttabhāvaṃ tena ca appaṭividdhataṃ pakāsento ‘‘ nanu avocumha samīpatthe bhummavacanan ’’ tiādimāha .

Goyūthānīti gomaṇḍalāni .

Evampi naḷerupucimandamūle viharaticceva vattabbaṃ , na verañjāyanti , tasmā samīpādhikaraṇatthavasena ubhayathā nidānakittane kiṃ payojananti codanaṃ manasi nidhāyāha ‘‘ gocaragāmanidassanatthan ’’ tiādi .

Assāti bhagavato .

Avassañcettha gocaragāmakittanaṃ kattabbaṃ .

Yathā hi naḷerupucimandamūlakittanaṃ pabbajitānuggahakaraṇādianekappayojanaṃ , evaṃ gocaragāmakittanampi gahaṭṭhānuggahakaraṇādivividhappayojananti dassento ‘‘ verañjākittanenā ’’ tiādimāha .

Tattha gahaṭṭhānuggahakaraṇan ti tesaṃ tattha paccayaggahaṇena upasaṅkamanapayirupāsanādīnaṃ okāsadānena dhammadesanāya saraṇesuM1.207 sīlesu ca patiṭṭhāpanena yathūpanissayaṃ uparivisesādhigamāvahanena ca gahaṭṭhānaṃ anuggahakaraṇaṃ .

Pabbajitānuggahakaraṇan ti uggahaparipucchānaṃ kammaṭṭhānānuyogassa ca anurūpavasanaṭṭhānapariggahenettha pabbajitānaṃ anuggahakaraṇaṃ .

Paccayaggahaṇeneva paccayaparibhogasiddhito āha ‘‘ tathā purimena … pe … vivajjanan ti .

Tattha purimenāti verañjāvacanena .

Āhito ahaṃmāno etthāti attā , attabhāvo .

Tassa kilamatho kilantabhāvo attakilamatho , attapīḷā attadukkhanti vuttaṃ hoti , tassa anuyogo karaṇaṃ attakilamathānuyogo , upavāsakaṇṭakāpassayaseyyādinā attano dukkhuppādananti vuttaṃ hoti .

Tassa vivajjanaṃ attakilamathānuyogavivajjanaṃ .

Antogāme vasantānaṃ anicchantānampi visabhāgarūpādiārammaṇadassanādisambhavato bahigāme patirūpaṭṭhāne vasantānaṃ tadabhāvato āha ‘‘ pacchimena vatthukāmappahānato ’’ tiādi .

Tattha pacchimenāti naḷerupucimandamūlavacanena .

Kilesakāmassa vatthubhūtattā rūpādayo pañca kāmaguṇā vatthukāmo , tassa pahānaṃ vatthukāmappahānaṃ .

Kāmasukhallikānuyogavivajjanupāyadassanan ti vatthukāmesu kilesakāmasaṃyuttassa sukhassa yogo anuyogo anubhavo , tassa parivajjane upāyadassanaṃ .

Sayameva gocaragāmaṃ upasaṅkamitvā attano dhammassavanānurūpabhabbapuggalānaṃ dassanato dhammadesanāya kālo sampatto nāma hotīti dhammadesanāya abhiyogo viññāyatīti āha ‘‘ purimena ca dhammadesanābhiyogan ’’ ti .

Dhammadesanāya saussāhabhāvo dhammadesanābhiyogo .

Bahigāme vivittokāse vasantassa ākiṇṇavihārābhāvato kāyavivekādīsu adhimutti tappoṇatā viññāyatīti āha ‘‘ pacchimena vivekādhimuttin ’’ ti .

DhammadesanābhiyogavivekādhimuttīnaṃV1.184 hetubhūtā eva karuṇāpaññā dhammadesanāya upagamanassa tato apagamanassa kāraṇabhūtā hontīti āha ‘‘ purimena karuṇāya upagamanan ’’ tiādi .

Karuṇāpaññāyeva hi anantaradukassa hetū honti .

Etena ca karuṇāya upagamanaṃ na lābhādinimittaṃM1.208 , paññāya apagamanaṃ na virodhādinimittanti upagamanāpagamanānaṃ nirupakkilesataṃ vibhāvibhanti daṭṭhabbaṃ .

Adhimuttatan ti tanninnabhāvaṃ .

Nirupalepanan ti anupalepanaṃ anallīyanaṃ .

Dhammikasukhāpariccāganimittan ti ettha dhammikasukhaṃ nāma anavajjasukhaṃ .

Tañhi dhammikaṃ lābhaṃ paṭicca uppannattā ‘‘ dhammikasukhan ’’ ti vuccati .

Uttarimanussadhammābhiyoganimittaṃ phāsuvihāranti sambandho .

Manussānaṃ upakārabahulatan ti paccayapaṭiggahaṇadhammadesanādivasena upakārabahulataṃ .

Devatānaṃ upakārabahulataṃ janavivittatāya .

Pacurajanavivittañhi ṭhānaṃ devā upasaṅkamitabbaṃ maññanti .

Loke saṃvaḍḍhabhāvan ti āmisopabhogena saṃvaḍḍhitabhāvaṃ .

Ekapuggaloti ettha ( a . ni . aṭṭha .1.1.170) ekoti dutiyādipaṭikkhepattho gaṇanaparicchedo .

Puggaloti sammutikathā , na paramatthakathā .

Buddhassa hi bhagavato duvidhā desanā sammutidesanā paramatthadesanā cāti .

Ayamattho pana heṭṭhā vitthāritovāti idha na vuccati .

Eko ca so puggalo cāti ekapuggalo .

Kenaṭṭhena ekapuggalo ?

Asadisaṭṭhena guṇavisiṭṭhaṭṭhena asamasamaṭṭhena .

So hi dasannaṃ pāramīnaṃ paṭipāṭiyā āvajjanaṃ ādiṃ katvā bodhisambhāraguṇehi ceva buddhaguṇehi ca sesamahājanena asadisoti asadisaṭṭhena pi ekapuggalo .

Ye cassa te guṇā , tepi aññasattānaṃ guṇehi visiṭṭhāti guṇavisiṭṭhaṭṭhena pi ekapuggalo .

Purimakā sammāsambuddhā sabbasattehi asamā , tehi saddhiṃ ayameva eko rūpakāyaguṇehi ceva nāmakāyaguṇehi ca samoti asamasamaṭṭhena pi ekapuggalo .

Loketi sattaloke .

Uppajjamāno uppajjatīti idaṃ pana ubhayampi vippakatavacanameva .

Uppajjanto bahujanahitatthāya uppajjati , na aññena kāraṇenāti evaṃ panettha attho veditabbo .

Evarūpañcettha lakkhaṇaṃ na sakkā etaṃ aññena saddalakkhaṇena paṭibāhituṃ .

Apica uppajjamāno nāma , uppajjati nāma , uppanno nāmāti ayamettha bhedo veditabbo .

Esa hi dīpaṅkarapādamūlato laddhabyākaraṇo buddhakārakadhamme pariyesanto dasa pāramiyo disvā ‘‘ ime dhammā mayā pūretabbā ’’ ti katasanniṭṭhāno dānapāramiṃM1.209 pūrentopi uppajjamāno nāma .

Sīlapāramiṃ … pe … upekkhāpāraminti imā dasa pāramiyo pūrentopi , dasa upapāramiyo pūrentopiV1.185 uppajjamāno nāma .

Dasa paramatthapāramiyo pūrentopi uppajjamāno nāma .

Pañca mahāpariccāge pariccajantopi uppajjamāno nāma .

Ñātatthacariyaṃ lokatthacariyaṃ buddhatthacariyaṃ pūrayamānopi uppajjamāno nāma .

Kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni buddhakārake dhamme matthakaṃ pāpentopi uppajjamāno nāma .

Vessantarattabhāvaṃ pahāya tusitapure paṭisandhiṃ gahetvā saṭṭhivassasatasahassādhikā sattapaṇṇāsa vassakoṭiyo tiṭṭhantopi uppajjamāno nāma .

Devatāhi yācito pañca mahāvilokanāni viloketvā māyādeviyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhantopi , anūnādhike dasa māse gabbhavāsaṃ vasantopi uppajjamāno nāma .

Ekūnatiṃsa vassāni agāramajjhe tiṭṭhantopi uppajjamāno nāma .

Kāmesu ādīnavaṃ nekkhamme ca ānisaṃsaṃ disvā rāhulabhaddassa jātadivase channasahāyo kaṇḍakaṃ assavaramāruyha nikkhamantopi uppajjamāno nāma .

Tīṇi rajjāni atikkamanto anomanaditīre pabbajantopi uppajjamāno nāma .

Chabbassāni mahāpadhānaṃ karontopi uppajjamāno nāma .

Paripākagate ñāṇe oḷārikaṃ āhāraṃ āharantopi uppajjamāno nāma .

Sāyanhasamaye visākhapuṇṇamāyaṃ mahābodhimaṇḍaṃ āruyha mārabalaṃ vidhametvā paṭhamayāme pubbenivāsaṃ anussaritvā majjhimayāme dibbacakkhuṃ parisodhetvā pacchimayāmasamanantare dvādasaṅgaṃ paṭiccasamuppādaṃ anulomapaṭilomato sammasitvā sotāpattimaggaṃ paṭivijjhantopi uppajjamāno nāma .

Sotāpattiphalakkhaṇepi sakadāgāmiphalakkhaṇepi anāgāmiphalakkhaṇepi uppajjamāno nāma .

Arahattamaggakkhaṇe pana uppajjati nāma .

Arahattaphalakkhaṇe uppanno nāma .

Buddhānañhi sāvakānaṃ viya na paṭipāṭiyā iddhividhañāṇādīni uppajjanti , saheva pana arahattamaggena sakalopi sabbaññutaññāṇādi guṇarāsi āgatova nāma hoti , tasmā nibbattasabbakiccattā arahattaphalakkhaṇe uppanno nāma hoti .

Imasmimpi sutte arahattaphalakkhaṇaṃyeva sandhāya ‘‘ uppajjatī ’’ ti vuttaṃ .

Uppanno hotīti ayañhettha attho .

Bahujanahitāyāti mahājanassa hitatthāya uppajjati .

Bahujanasukhāyāti mahājanassa sukhatthāya uppajjati .

Lokānukampāyāti sattalokassaM1.210 anukampaṃ paṭicca uppajjati .

Katarasattalokassāti ?

Yo tathāgatassa dhammadesanaṃ sutvā amatapānaṃ pivi , dhammaṃ paṭivijjhi , tassa .

Bhagavatā hi mahābodhimaṇḍe sattasattāhaṃ vītināmetvā bodhimaṇḍā isipatanaṃ āgamma ‘‘ dveme , bhikkhave , antā pabbajitena na sevitabbā ’’ ti dhammacakkappavattanasuttante ( saṃ . ni .3.5; mahāva .13) desite āyasmatā aññāsikoṇḍaññattherena saddhiṃ aṭṭhārasakoṭisaṅkhā brahmāno amatapānaṃ piviṃsu , etassa sattalokassa anukampāya uppanno .

Pañcamadivase anattalakkhaṇasuttantapariyosāne pañcavaggiyattherā arahatte patiṭṭhahiṃsu , etassapi sattalokassa anukampāyaV1.186 uppanno .

Tato yasadārakappamukhe pañcapaṇṇāsa purise arahatte patiṭṭhāpesi , tato kappāsikavanasaṇḍe tiṃsa bhaddavaggiye tayo magge ca phalāni ca sampāpesi , etassapi sattalokassa anukampāya uppanno .

Gayāsīse ādittapariyāyapariyosāne ( saṃ . ni .4.28; mahāva .54) jaṭilasahassaṃ arahatte patiṭṭhāpesi , tato laṭṭhivane bimbisārappamukhā ekādasa nahutā brāhmaṇagahapatikā satthu dhammadesanaṃ sutvā sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu , ekaṃ nahutaṃ saraṇesu patiṭṭhitaṃ .

Tirokuṭṭaanumodanāvasāne ( khu . pā .7.1 ādayo ) caturāsītiyā pāṇasahassehi amatapānaṃ pītaṃ .

Sumanamālākārasamāgame caturāsītiyā , dhanapālasamāgame dasahi pāṇasahassehi , khadiraṅgārajātakasamāgame caturāsītiyā pāṇasahassehi , jambukaājīvakasamāgame caturāsītiyāva , ānandaseṭṭhisamāgame caturāsītiyāva pāṇasahassehi amatapānaṃ pītaṃ .

Pāsāṇakacetiye pārāyanasuttakathādivase ( su . ni .982 ādayo ) cuddasa koṭiyo amatapānaṃ piviṃsu .

Yamakapāṭihāriyadivase vīsati pāṇakoṭiyo , tāvatiṃsabhavane paṇḍukambalasilāyaṃ nisīditvā mātaraṃ kāyasakkhiṃ katvā sattappakaraṇaṃ abhidhammaṃ desentassa asīti pāṇakoṭiyo , devorohaṇe tiṃsa pāṇakoṭiyo , sakkapañhasuttante ( dī . ni .2.344 ādayo ) asīti devasahassāni amatapānaṃ piviṃsu .

Mahāsamayasuttante ( dī . ni .2.331 ādayo ) maṅgalasutte ( khu . pā .5.1 ādayo ; su . ni . maṅgalasutta ) cūḷarāhulovāde ( ma . ni .3.416 ādayo ) samacittapaṭipadāyāti ( a . ni .2.33) imesu catūsu ṭhānesu abhisamayappattasattānaṃ paricchedo natthi , etassapi sattalokassa anukampāya uppannoti .

Yāvajjadivasā itoM1.211 parampi anāgate imaṃ sāsanaṃ nissāya saggamokkhamagge patiṭṭhahantānaṃ vasenapi ayamattho veditabbo .

Devamanussānan ti na kevalaṃ devamanussānaṃyeva , avasesānaṃ nāgasupaṇṇādīnampi atthāya hitāya sukhāyeva uppanno .

Sahetukapaṭisandhike pana maggaphalasacchikiriyāya bhabbe puggale dassetuṃ evaṃ vuttaṃ .

Tasmā etesampi atthatthāya hitatthāya sukhatthāyeva uppannoti veditabbo .

Katamo ekapuggaloti kathetukamyatāpucchā .

Idāni tāya pucchāya puṭṭhaṃ ekapuggalaṃ vibhāvento ‘‘ tathāgato arahaṃ sammāsambuddho ’’ ti āha .

Tadatthaparinipphādanan ti lokatthanipphādanaṃ , buddhakiccasampādananti attho .

Paṭhamaṃ lumbinīvane dutiyaṃ bodhimaṇḍeti lumbinīvane rūpakāyena jāto , bodhimaṇḍe dhammakāyena .

Evamādināti ādi -saddena verañjākittanato rūpakāyassa anuggaṇhanaṃ dasseti , naḷerupucimandamūlakittanato dhammakāyassa .

Tathā purimena parādhīnakiriyākaraṇaṃ , dutiyena attādhīnakiriyākaraṇaṃ .

Purimena vā karuṇākiccaṃ , itarena paññākiccaṃV1.187 , purimena cassa paramāya anukampāya samannāgamaṃ , pacchimena paramāya upekkhāya samannāgamanti evamādiṃ saṅgaṇhāti .

Pacchimakoti guṇena pacchimako .

Ānandattheraṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .

Saṅkhyāyapīti gaṇanatopi .

Diṭṭhisīlasāmaññena saṃhatattā saṅghoti imamatthaṃ vibhāvento āha ‘‘ diṭṭhisīlasāmaññasaṅkhātasaṅghātena samaṇagaṇenā ’’ ti .

Ettha pana ‘‘ yāyaṃ diṭṭhi ariyā niyyānikā niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāya , tathārūpāya diṭṭhiyā diṭṭhisāmaññagato viharatī ’’ ti ( dī . ni .3.324,356, ma . ni .1.492;3.54) evaṃ vuttāya diṭṭhiyā ,‘‘ yāni tāni sīlāni akhaṇḍāni acchiddāni asabalāni akammāsāni bhujissāni viññuppasatthāni aparāmaṭṭhāni samādhisaṃvattanikāni , tathārūpesu sīlesu sīlasāmaññagato viharatī ’’ ti ( dī . ni .3.324;356; ma . ni .1.492;3.54) evaṃ vuttānañca sīlānaṃ sāmaññasaṅkhātena saṅghato saṅghaṭito sametoti diṭṭhisīlasāmaññasaṅkhātasaṅghāto , samaṇagaṇo .

Diṭṭhisīlasāmaññena saṃhatoti vuttaṃ hoti .

Tathā hi ‘‘ aṭṭhānametaṃ , bhikkhave , anavakāso , yaṃ diṭṭhisampanno puggalo sañcicca pāṇaṃ jīvitā voropeyya , netaṃ ṭhānaṃ vijjatī ’’ tiM1.212 ādivacanato diṭṭhisīlānaṃ niyatasabhāvattā sotāpannāpi aññamaññaṃ diṭṭhisīlasāmaññena saṃhatā , pageva sakadāgāmiādayo .

Ariyapuggalā hi yattha katthaci dūre ṭhitāpi attano guṇasāmaggiyā saṃhatāyeva .

‘‘ Tathārūpāya diṭṭhiyā diṭṭhisāmaññagato viharati ( dī . ni .3.324,356; ma . ni .1.492;3.54), tathārūpesu sīlesu sīlasāmaññagato viharatī ’’ ti ( dī . ni .3.324,356; ma . ni .1.492;3.54) vacanato puthujjanānampi diṭṭhisīlasāmaññena saṃhatabhāvo labbhatiyeva , idha pana ariyasaṅghoyeva adhippeto ‘‘ yo tattha pacchimako , so sotāpanno ’’ ti vacanato .

Etenāti ‘‘ pañcamattehi bhikkhusatehī ’’ ti etena vacanena .

Assāti pañcamattassa bhikkhusatassa .

Nirabbudotiādīnaṃ vacanattho parato eva āvi bhavissati .

Assosīti ettha savanamupalabbhoti āha ‘‘ assosīti suṇi upalabhī ’’ ti , aññāsīti attho .

So cāyamupalabbho savanavasenevāti imamatthaṃ dassento āha ‘‘ sotadvārasampattavacananigghosānusārena aññāsī ’’ ti .

Avadhāraṇaphalattā saddappayogassa sabbampi vākyaṃ antogadhāvadhāraṇanti āha ‘‘ khoti padapūraṇamatte nipāto ’’ ti .

Avadhāraṇattheti pana iminā antogadhāvadhāraṇepi sabbasmiṃ vākye iṭṭhatovadhāraṇatthaṃ khosaddaggahaṇanti dasseti .

Tameva iṭṭhatovadhāraṇaṃ dassento āha ‘‘ tattha avadhāraṇatthenā ’’ tiādi .

Atha padapūraṇatthena khosaddena kiṃpayojanantiV1.188 āha ‘‘ padapūraṇena pana byañjanasiliṭṭhatāmattamevā ’’ ti .

‘‘ Assosī ’’ ti hi padaṃ khosadde gahite tena phullitamaṇḍitavibhūsitaṃ viya hontaṃ pūritaṃ nāma hoti , tena ca purimapacchimapadāni siliṭṭhāni honti , na tasmiṃ aggahite , tasmā padapūraṇena byañjanasiliṭṭhatāmattameva payojanaṃ .

Matta -saddo cettha visesanivattiattho , tenassa anatthantaradīpanataṃ dasseti , eva -saddena pana byañjanasiliṭṭhatāya ekantikataṃ .

Verañjoti ettha saddalakkhaṇānusārena atthaṃ dassento āha ‘‘ verañjāyaṃ jāto ’’ tiādi .

Brahmaṃ aṇatīti ettha brahman ti vedo vuccati , so pana mantabrahmakappavasena tividho .

Tattha mantā padhānamūlabhāvatoyeva aṭṭhakādīhi pavuttā , itare pana tannissayena jātā , tenaM1.213 padhānasseva gahaṇaṃ .

Mante sajjhāyatīti iruvedādike mantasatthe sajjhāyatīti attho .

Iruvedādayo hi guttabhāsitabbatāya ‘‘ mantā ’’ ti vuccanti .

Idameva hīti avadhāraṇena brahmato jātotiādikaṃ niruttiṃ paṭikkhipati .

Jātibrāhmaṇānan ti iminā aññepi brāhmaṇā atthīti dasseti .

Duvidhā hi brāhmaṇā jātibrāhmaṇā visuddhibrāhmaṇā cāti .

Idāni tattha visuddhibrāhmaṇānaṃ niruttiṃ dassento āha ‘‘ ariyā panā ’’ tiādi .

Samitapāpattāti accantaṃ anavasesato savāsanaṃ samitapāpattā .

Evañhi bāhirakaavītarāgasekkhāsekkhapāpasamaṇato bhagavato pāpasamaṇaṃ visesitaṃ hoti .

Vuttamevatthaṃ udāharaṇena vibhāvento āha ‘‘ vuttañhetan ’’ tiādi .

Ettha pana ‘‘ bāhitapāpoti brāhmaṇo , samitapāpattā samaṇoti vuccatīti idaṃ bhinnagāthāsannissitapadadvayaṃ ekato gahetvā vuttan ’’ ti vadanti .

Vuttañhetaṃ tīsupi gaṇṭhipadesu ‘‘ samitattā hi pāpānaṃ , samaṇoti pavuccatīti idaṃ vacanaṃ gahetvā ‘ samitattā samaṇoti vuccatī ’ ti vuttaṃ .

Bāhitapāpoti brāhmaṇoti idaṃ pana aññasmiṃ gāthābandhe vuttavacanan ’’ ti .

Anekatthattā nipātānaṃ idha anussavanatthe adhippetoti āha ‘‘ khalūti anussavanatthe nipāto ’’ ti .

Jātisamudāgatan ti jātiyā āgataṃ , jātisiddhanti vuttaṃ hoti .

Ālapanamattan ti piyālāpavacanamattaṃ .

Piyasamudāhārā hete bhoti vā āvusoti vā devānampiyāti vā .

Bhovādī nāma so hotīti yo āmantanādīsu ‘‘ bho bho ’’ ti vadanto vicarati , so bhovādī nāma hotīti attho .

Sakiñcanoti rāgādīhi kiñcanehi sakiñcano .

Rāgādayo hi satte kiñcenti maddanti palibundhantīti ‘‘ kiñcanānī ’’ ti vuccanti .

Manussā kira goṇehi khalaṃ maddāpentā ‘‘ kiñcehi kapila , kiñcehi kāḷakā ’’ ti vadanti , tasmā maddanaṭṭho kiñcanaṭṭhoti veditabbo .

GottavasenātiV1.189 ettha gaṃ tāyatīti gottaṃ .

Gosaddena cettha abhidhānaṃ buddhi ca vuccati , tasmā evamettha attho daṭṭhabbo .

Gotamoti pavattamānaṃ abhidhānaṃ buddhiñca ekaṃsikavisayatāya tāyati rakkhatīti gottaṃ .

Yathā hi buddhi ārammaṇabhūtena atthena vinā na vattati , evaṃ abhidhānaṃM1.214 abhidheyyabhūtena , tasmā so gottasaṅkhāto attho tāni buddhiabhidhānāni tāyati rakkhatīti vuccati .

So pana aññakulaparamparāya asādhāraṇaṃ tassa kulassa ādipurisasamudāgataṃ taṃkulapariyāpannasādhāraṇaṃ sāmaññarūpanti daṭṭhabbaṃ .

Ettha ca samaṇoti iminā sarikkhakajanehi bhagavato bahumatabhāvo dassito samitapāpatākittanato , gotamoti iminā lokiyajanehi uḷārakulasambhūtatādīpanato .

Sakyassa suddhodanamahārājassa putto sakyaputto .

Iminā ca uditoditavipulakhattiyakulavibhāvanato vuttaṃ ‘‘ idaṃ pana bhagavato uccākulapaadīpanan ’’ ti .

Sabbakhattiyānañhi ādibhūtamahāsammatamahārājato paṭṭhāya asambhinnaṃ uḷāratamaṃ sakyarājakulaṃ .

Kenaci pārijuññena anabhibhūtoti ñātipārijuññabhogapārijuññādinā kenaci pārijuññena parihāniyā anabhibhūto anajjhotthaṭo .

Tathā hi lokanāthassa abhijātiyaṃ tassa kulassa na kiñci pārijuññaṃ , atha kho vaḍḍhiyeva .

Abhinikkhamane ca tato samiddhatamabhāvo loke pākaṭo paññāto .

Tena ‘‘ sakyakulā pabbajito ’’ ti idaṃ vacanaṃ bhagavato saddhāpabbajitabhāvaparidīpanatthaṃ vuttaṃ mahantaṃ ñātiparivaṭṭaṃ mahantañca bhogakkhandhaṃ pahāya pabbajitabhāvasiddhito .

Tato paran ti ‘‘ verañjāyaṃ viharatī ’’ tiādi .

Itthambhūtākhyānatthe upayogavacanan ti itthaṃ imaṃ pakāraṃ bhūto āpannoti ittambhūto , tassa ākhyānaṃ itthambhūtākhyānaṃ , soyeva attho itthambhūtākhyānattho .

Atha vā itthaṃ evaṃ pakāro bhūto jātoti evaṃ kathanattho itthambhūtākhyānattho , tasmiṃ upayogavacananti attho .

Ettha ca abbhuggatoti ettha abhi -saddo itthambhūtākhyānatthajotako abhibhavitvā uggamanappakārassa dīpanato .

Tena yogato ‘‘ taṃ kho pana bhavantaṃ gotaman ’’ ti idaṃ upayogavacanaṃ sāmiatthepi samānaṃ itthambhūtākhyānadīpanato ‘‘ itthambhūtākhyānatthe ’’ ti vuttaṃ .

Tenevāha ‘‘ tassa kho pana bhoto gotamassāti attho ’’ ti .

Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā ‘‘ sādhu devadatto mātaramabhī ’’ ti ettha abhisaddayogato itthambhūtākhyāne upayogavacanaṃ kataṃ , evamidhāpi taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ abhi evaṃ kalyāṇo kittisaddo uggatoti abhisaddayogatoM1.215 itthambhūtākhyāne upayogavacananti .

‘‘ Sādhu devadatto mātaramabhī ’’ ti ettha hi ‘‘ devadatto mātaramabhi mātari visaye mātuyā vā sādhū ’’ ti evaṃ adhikaraṇatthe sāmiatthe vā bhummavacanassa vā sāmivacanassa vā pasaṅge itthambhūtākhyānatthajotakena abhisaddena yoge upayogavacanaṃ kataṃ .

Yathā cettha ‘‘ devadatto mātu visaye mātusambandhī vā sādhuttappakārappatto ’’ ti ayamattho viññāyatiV1.190 , evamidhāpi ‘‘ bhoto gotamassa sambandhī kittisaddo abbhuggato abhibhavitvā uggamanappakārappatto ’’ ti ayamattho viññāyati .

Tattha hi devadattaggahaṇaṃ viya idha kittisaddaggahaṇaṃ , tathā tattha ‘‘ mātaran ’’ ti vacanaṃ viya idha ‘‘ taṃ kho pana bhavantaṃ gotaman ’’ ti vacanaṃ , tattha sādhusaddaggahaṇaṃ viya idha uggatasaddaggahaṇaṃ veditabbaṃ .

Kalyāṇoti bhaddako .

Kalyāṇabhāvo cassa kalyāṇaguṇavisayatāyāti āha ‘‘ kalyāṇaguṇasamannāgato ’’ ti , kalyāṇehi guṇehi samannāgato taṃvisayatāya yuttoti attho .

Taṃvisayatā hettha samannāgamo kalyāṇaguṇavisayatāya tannissitoti adhippāyo .

Seṭṭhoti etthāpi eseva nayo .

Seṭṭhaguṇavisayatāya eva hi kittisaddassa seṭṭhatā ‘‘ bhagavāti vacanaṃ seṭṭhan ’’ tiādīsu viya .

‘‘ Bhagavā arahan ’’ tiādinā guṇānaṃ saṃkittanato saddanīyato ca kittisaddo vaṇṇoti āha ‘‘ kittisaddoti kitti evā ’’ ti .

Vaṇṇoyeva hi kittetabbato kittisaddanīyato saddoti ca vuccati .

Kittipariyāyo hi saddasaddo yathā ‘‘ uḷārasaddā isayo , guṇavanto tapassino ’’ ti .

Abhitthavanavasena pavatto saddo thutighoso , abhitthavudāhāro .

‘‘ Abbhuggato ’’ ti pana etassa attho aṭṭhakathāyaṃ na dassito , tasmā tassattho evaṃ veditabbo – abbhuggatoti abhibhavitvā uggato , anaññasādhāraṇaguṇe ārabbha pavattattā sadevakaṃ lokaṃ ajjhottharitvā pavattoti vuttaṃ hoti .

Kinti saddo abbhuggatoti āha ‘‘ itipi so bhagavā ’’ tiādi .

Ito paraṃ pana īdisesu ṭhānesu yattha yattha pāḷipāṭhassa attho vattabbo siyā , tattha tattha ‘‘ pāḷiyaṃ panā ’’ ti vatvā atthaṃ dassayissāma , idāni tattha padayojanāpubbakaṃ atthaṃ dassento āha ‘‘ itipi so bhagavātiādīsu panaM1.216 ayaṃ tāva yojanā ’’ tiādi .

So bhagavāti yo so samatiṃsa pāramiyo pūretvā sabbakilese bhañjitvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho devānaṃ atidevo sakkānaṃ atisakko brahmānaṃ atibrahmā lokanātho bhāgyavantatādīhi kāraṇehi bhagavāti laddhanāmo , so bhagavā .

Bhagavāti hi idaṃ satthu nāmakittanaṃ .

Tenāha āyasmā dhammasenāpati ‘‘ bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā katan ’’ tiādi ( mahāni .84).

Parato pana bhagavāti guṇakittanameva .

Yathā kammaṭṭhānikena ‘‘ arahan ’’ tiādīsu navasu ṭhānesu paccekaṃ itipisaddaṃ yojetvā buddhaguṇā anussarīyanti , evaṃ buddhaguṇasaṃkittakenapīti dassento ‘‘ itipi arahaṃ itipi sammāsambuddho … pe … itipi bhagavā ’’ ti āha .

Evañhi sati ‘‘ arahan ’’ tiādīhi navahi padehi ye sadevake loke ativiya pākaṭā paññātā buddhaguṇā , te nānappakārato vibhāvitā honti .

‘‘ Itipetaṃ bhūtaṃ , itipetaṃ tacchan ’’ tiādīsu ( dī . ni .1.6) viya hi idha iti -saddo āsannapaccakkhakāraṇatthoV1.191 , pi -saddo sampiṇḍanattho , tena ca tesaṃ guṇānaṃ bahubhāvo dīpito , tāni ca guṇasallakkhaṇakāraṇāni saddhāsampannānaṃ viññujātikānaṃ paccakkhāni hontīti tāni saṃkittentena viññunā cittassa sammukhībhūtāneva katvā saṃkittetabbānīti dassento ‘‘ iminā ca iminā ca kāraṇenāti vuttaṃ hotī ’’ ti āha .

‘‘ Suttantikānaṃ vacanānamatthaṃ , suttānurūpaṃ paridīpayantī ’’ ti heṭṭhā vuttattā visuddhimagge ( visuddhi .1.125-128) sabbākārato saṃvaṇṇitampi atthaṃ idhāpi vitthāretvā dassetukāmo tattha payojanamāha ‘‘ idāni vinayadharānan ’’ tiādi .

Tattha cittasampahaṃsanatthan ti cittasantosanatthaṃ , cittappasādajananatthanti vuttaṃ hoti .

‘‘ Ārakattā ’’ tiādīsu ārakattāti suvidūrattā .

Arīnan ti kilesārīnaṃ .

Arānan ti saṃsāracakkassa arānaṃ .

Hatattāti viddhaṃsitattā .

Paccayādīnan ti cīvarādipaccayānañceva pūjāvisesānañca .

Idāni yathāvuttamevatthaṃ vibhāvento āha ‘‘ ārakā hi so ’’ tiādi .

Dūratā nāma āsannatā viya upādāyupādāya vuccatīti paramukkaṃsagataṃ dūrabhāvaṃ dassento ‘‘ suvidūravidūre ṭhito ’’ ti āha , suṭṭhu vidūrabhāveneva vidūre ṭhitoti attho .

So panassa kilesehi dūreM1.217 ṭhitabhāvo , na padesavasena , atha kho tesaṃ sabbaso pahīnattāti dassento āha ‘‘ maggena kilesānaṃ viddhaṃsitattā ’’ ti .

Nanu aññesampi khīṇāsavānaṃ te pahīnā evāti anuyogaṃ manasi katvā vuttaṃ ‘‘ savāsanānan ’’ ti .

Na hi ṭhapetvā bhagavantaṃ aññe saha vāsanāya kilese pahātuṃ sakkonti .

Etena aññehi asādhāraṇaṃ bhagavato arahattanti dassitaṃ hoti .

Kā panāyaṃ vāsanā nāma ?

Pahīnakilesassapi appahīnakilesassa payogasadisapayogahetubhūto kilesanissito sāmatthiyaviseso āyasmato pilindavacchassa vasalasamudācāranimittaṃ viya .

Kathaṃ pana ‘‘ ārakā ’’ ti vutte ‘‘ kilesehī ’’ ti ayamattho labbhatīti sāmaññacodanāya visese avaṭṭhānato visesatthinā ca visesassa anupayujjitabbato ‘‘ ārakāssa honti pāpakā akusalā dhammā ’’ tiādīni ( ma . ni .1.434) suttapadānettha udāharitabbāni .

Ārakāti cettha ā -kārassa rassattaṃ , ka -kārassa ca hakāraṃ sānusāraṃ katvā niruttinayena ‘‘ arahan ’’ ti padasiddhi veditabbā .

Yathāvuttassevatthassa sukhaggahaṇatthaṃ idamettha vuccati –

‘‘ So tato ārakā nāma , yassa yenāsamaṅgitā ;

Asamaṅgī ca dosehi , nātho tenārahaṃ mato ’’ ti .( visuddhi .1.125);

AnatthacaraṇenaV1.192 kilesā eva arayoti kilesārayo .

Arīnaṃ hatattā arihāti vattabbe niruttinayena ‘‘ arahan ’’ ti vuttaṃ .

Etthāpi yathāvuttassatthassa sukhaggahaṇatthaṃ idaṃ veditabbaṃ –

‘‘ Yasmā rāgādisaṅkhātā , sabbepi arayo hatā ;

Paññāsatthena nāthena , tasmāpi arahaṃ mato ’’ ti .( visuddhi .1.126);

Yañcetaṃ saṃsāracakkanti sambandho .

Rathacakkassa nābhi viya mūlāvayavabhūtaṃ anto bahi ca samavaṭṭhitaṃ avijjābhavataṇhādvayanti vuttaṃ ‘‘ avijjābhavataṇhāmayanābhī ’’ ti .

Nābhiyā nemiyā ca sambaddhaarasadisā paccayaphalabhūtehi avijjātaṇhājarāmaraṇehi sambaddhā puññābhisaṅkhāraapuññābhisaṅkhāraāneñjābhisaṅkhārāti vuttaṃ ‘‘ puññādiabhisaṅkhārāran ’’ ti .

Tattha tattha bhave pariyantabhāvena pākaṭaṃ jarāmaraṇanti taṃ nemiṭṭhāniyaṃ katvā āhaM1.218 ‘‘ jarāmaraṇanemī ’’ ti .

Yathā rathacakkappavattiyā padhānakāraṇaṃ akkho , evaṃ saṃsāracakkappavattiyā āsavasamudayoti āha ‘‘ āsavasamudayamayena akkhena vijjhitvā ’’ ti .

Āsavā eva avijjādīnaṃ kāraṇattā āsavasamudayo .

Yathāha ‘‘ āsavasamudayā avijjāsamudayo ’’ ti ( ma . ni .1.103).

Vipākakaṭattārūpappabhedo kāmabhavādiko tibhavo eva ratho , tasmiṃ tibhavarathe .

Attano paccayehi samaṃ , sabbaso vā ādito paṭṭhāya yojitanti samāyojitaṃ .

Ādirahitaṃ kālaṃ pavattatīti katvā anādikālappavattaṃ .

‘‘ Khandhānañca paṭipāṭi , dhātuāyatanāna ca ;

Abbocchinnaṃ vattamānā , saṃsāroti pavuccatī ’’ ti .( visuddhi .2.619; dī . ni . aṭṭha .2.95 apasādanāvaṇṇanā ; saṃ . ni . aṭṭha .2.2.60; a . ni . aṭṭha .2.4.199)–

Evaṃ vuttasaṃsārova saṃsāracakkaṃ .

Anenāti bhagavatā .

Bodhimaṇḍeti bodhisaṅkhātassa ñāṇassa maṇḍabhāvappatte ṭhāne kāle vā .

Bodhīti paññā , sā ettha maṇḍā pasannā jātāti bodhimaṇḍo .

Vīriyapādehīti saṃkilesavodānapakkhiyesu sannirumbhanasannikkhipanakiccatāya dvidhā pavatteti attano vīriyasaṅkhātehi pādehi .

Sīlapathaviyan ti patiṭṭhānaṭṭhena sīlameva pathavī , tassaṃ .

Patiṭṭhāyāti sampādanavasena patiṭṭhahitvā .

Saddhāhatthenāti anavajjadhammādānasādhanato saddhāva hattho , tena .

Kammakkhayakaran ti kāyakammādibhedassa sabbassapi kammassa khayakaraṇato kammakkhayakaraṃ .

Ñāṇapharasun ti samādhisilāyaṃ sunisitaṃ maggañāṇapharasuṃ gahetvā .

EvaṃV1.193 ‘‘ arānaṃ hatattā ’’ ti ettha vuttaṃ arasaṅkhātaṃ saṃsāraṃ cakkaṃ viya cakkanti gahetvā atthayojanaṃ katvā idāni paṭiccasamuppādadesanākkamenapi taṃ dassetuṃ ‘‘ atha vā ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha anamataggasaṃsāravaṭṭan ti anu anu amataggaṃ aviññātapubbakoṭikaṃ saṃsāramaṇḍalaṃ .

Sesā dasa dhammāti saṅkhārādayo jātipariyosānā dasa dhammā .

Kathaṃ tesaṃ saṅkhārādīnaṃ arabhāvoti āha ‘‘ avijjāmūlakattā jarāmaraṇapariyantattā cā ’’ ti .

Tattha avijjā mūlaṃ padhānakāraṇaṃ yesaṃ saṅkhārādīnaṃ te avijjāmūlakā , tesaṃ bhāvo avijjāmūlakattaṃ .

Jarāmaraṇaṃ pariyantaṃM1.219 pariyosānabhūtaṃ etesanti jarāmaraṇapariyantā , saṅkhārādayo dasa dhammā .

Tesaṃ bhāvo jarāmaraṇapariyantattaṃ .

Saṅkhārādijātipariyosānānaṃ dasadhammānaṃ avijjāmūlakattā jarāmaraṇapariyosānattā cāti attho , nābhibhūtāya avijjāya mūlato nemibhūtena jarāmaraṇena antato saṅkhārādīnaṃ sambandhattāti adhippāyo .

Dukkhādīsūti dukkhasamudayanirodhamaggesu .

Aññāṇan ti ñāṇappaṭipakkhattā moho aññāṇaṃ , na pana ñāṇato aññaṃ , napi ñāṇassa abhāvamattaṃ .

Tattha dukkhādīsu aññāṇaṃ yathāsabhāvappaṭivedhāppadānato tappaṭicchādanavaseneva .

Ettha hi kiñcāpi ṭhapetvā lokuttarasaccadvayaṃ sesaṭṭhānesu ārammaṇavasenapi avijjā uppajjati , evaṃ santepi paṭicchādanavaseneva idha adhippetā .

Sā hi uppannā dukkhasaccaṃ paṭicchādetvā tiṭṭhati , yāthāvasarasalakkhaṇaṃ paṭivijjhituṃ na deti , tathā samudayaṃ nirodhaṃ magganti .

Dukkhan ti cettha dukkhaṃ ariyasaccaṃ adhippetanti taṃ kāmabhavādivasena tidhā bhinditvā tathā tappaṭicchādikañca avijjaṃ tidhā katvā avijjādipaccaye tīsu bhavesu saṅkhārādike paṭipāṭiyā dassento ‘‘ kāmabhave ca avijjā ’’ tiādimāha .

Tattha kāmabhave ca avijjāti kāmabhave ādīnavapaṭicchādikā avijjā .

Rūpabhave avijjā arūpabhave avijjāti etthāpi eseva nayo .

Kāmabhave saṅkhārānan ti kāmabhūmipariyāpannānaṃ puññāpuññasaṅkhārānaṃ , kāmabhave vā nipphādetabbā ye puññāpuññasaṅkhārā , tesaṃ kāmabhavūpapattinibbattakasaṅkhārānanti attho .

Saṅkhārāti cettha lokiyakusalākusalacetanā veditabbā .

Paccayo hotīti puññābhisaṅkhārānaṃ tāva ārammaṇapaccayena ceva upanissayapaccayena cāti dvidhā paccayo hoti , apuññābhisaṅkhāresu sahajātassa sahajātādivasena , asahajātassa anantarasamanantarādivasena , anānantarassa pana ārammaṇavasena ceva upanissayavasena ca paccayo hoti .

Arūpabhave saṅkhārānan ti āneñjābhisaṅkhārānaṃ .

Paccayo hotīti upanissayapaccayavaseneva .

Imasmiñca panatthe ettha vitthāriyamāneV1.194 atippapañco hoti , tasmā taṃ nayidha vitthārayissāma .

Itaresūti rūpārūpabhavesu .

TiṇṇaṃM1.220 āyatanānan ti cakkhusotamanāyatanānaṃ ghānādittayassa tattha asambhavato .

Ekassāti manāyatanassa itaresaṃ tattha asambhavato .

Iminā nayena tiṇṇaṃ phassānan tiādīsupi attho veditabbo .

Chabbidhassa phassassāti cakkhusamphassasotasamphassaghānasamphassajivhāsamphassakāyasamphassamanosamphassānaṃ vasena chabbidhassa phassassa .

Channaṃ vedanānan ti cakkhusamphassajā vedanā , tathā sotasamphassajā ghānasamphassajā jivhāsamphassajā kāyasamphassajā manosamphassajā vedanāti imāsaṃ channaṃ vedanānaṃ .

Channaṃ taṇhākāyānan ti rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhāti imesaṃ channaṃ taṇhākāyānaṃ .

Tattha tattha sā sā taṇhāti rūpataṇhādibhedā tattha tattha kāmabhavādīsu uppajjanakataṇhā .

Sā taṇhādimūlikā kathā atisaṃkhittāti taṃ upādānabhave ca vibhajitvā vitthāretvā dassetuṃ ‘‘ kathan ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha kāme paribhuñjissāmīti iminā kāmataṇhāpavattimāha , tathā saggasampattiṃ anubhavissāmītiādīhi .

Sā pana taṇhā yasmā bhusamādānavasena pavattamānā kāmupādānaṃ nāma hoti , tasmā vuttaṃ ‘‘ kāmupādānapaccayā ’’ ti .

Tathevāti kāmupādānapaccayā eva .

Brahmalokasampattin ti rūpībrahmaloke sampattiṃ .

‘‘ Sabbepi tebhūmakā dhammā kāmanīyaṭṭhena kāmā ’’ ti vacanato bhavarāgopi kāmupādānamevāti katvā ‘‘ kāmupādānapaccayā eva mettaṃ bhāvetī ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha mettaṃ bhāvetīti mijjati siniyhatīti mettā , taṃ bhāveti vaḍḍhetīti attho .

Atha vā mettā etassa atthīti mettaṃ , cittaṃ , taṃsampayuttaṃ jhānaṃ vā , taṃ bhāveti vaḍḍheti uppādeti vāti attho .

Karuṇaṃ bhāvetītiādīsupi imināva nayena attho veditabbo .

Sesupādānamūlikāsupīti diṭṭhupādānasīlabbatupādānaattavādupādānamūlikāsupi yojanāsu eseva nayoti attho .

Tatthāyaṃ yojanā – idhekacco ‘‘ natthi paraloko ’’ ti natthikadiṭṭhiṃ gaṇhāti , so diṭṭhupādānapaccayā kāyena duccaritaṃ caratītiādi vuttanayena yojetabbaṃ .

Aparo ‘‘ asukasmiṃ sampattibhave attā ucchijjatī ’’ ti ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhāti , so tatrūpapattiyā kāyena sucaritaṃ caratītiādi vuttanayeneva yojetabbaṃ .

Aparo ‘‘ rūpī manomayo hutvā attāM1.221 ucchijjatī ’’ ti rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti bhāvanāpāripūriyāti sabbaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ .

Aparopi ‘‘ arūpabhave uppajjitvā attā ucchijjatī ’’ ti arūpūpapattiyāV1.195 maggaṃ bhāveti bhāvanāpāripūriyāti sabbaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ .

Etāhiyeva attavādupādānamūlikāpi yojanā saṃvaṇṇitāti daṭṭhabbaṃ .

Evaṃ diṭṭhadhammanibbānavādavasenapi yojanā veditabbā .

Aparo ‘‘ sīlena suddhi , vatena suddhī ’’ ti asuddhimaggaṃ ‘‘ suddhimaggo ’’ ti parāmasanto sīlabbatupādānapaccayā kāyena duccaritaṃ caratītiādi sabbaṃ vuttanayeneva yojetabbaṃ .

Idāni yvāyaṃ saṃsāracakkaṃ dassentena ‘‘ kāmabhave avijjā kāmabhave saṅkhārānaṃ paccayo hotī ’’ tiādinā avijjādīnaṃ paccayabhāvo saṅkhārādīnaṃ paccayuppannabhāvo ca dassito , tameva paṭisambhidāmaggapāḷiṃ ānetvā nigamanavasena dassento ‘‘ evamayan ’’ tiādimāha .

Tattha yathā saṅkhārā hetunibbattā , evaṃ avijjāpi kāmāsavādinā sahetukā evāti āha ‘‘ ubhopete hetusamuppannā ’’ ti .

Paccayapariggaheti nāmarūpassa paccayānaṃ avijjādīnaṃ paricchijja gahaṇe .

Nipphādetabbe bhummaṃ .

Paññāti kaṅkhāvitaraṇavisuddhisaṅkhātā pakārato jānanā .

Dhammaṭṭhitiñāṇan ti tiṭṭhanti ettha phaladhammā tadāyattavuttitāyāti ṭhiti , kāraṇaṃ , dhammānaṃ ṭhiti dhammaṭṭhiti , dhammaṭṭhitiyā ñāṇaṃ dhammaṭṭhitiñāṇaṃ , paccayañāṇanti attho , paṭiccasamuppādāvabodhoti vuttaṃ hoti .

Kāmañcettha paccayapariggahe paññāyeva dhammaṭṭhitiñāṇaṃ , saṅkhāresu pana adiṭṭhesu avijjāya saṅkhārānaṃ paccayabhāvo na sakkā daṭṭhunti ‘‘ saṅkhārā hetusamuppannā ’’ ti paccayuppannadhammānampi gahaṇaṃ katanti veditabbaṃ .

Ubhopete hetusamuppannāti idaṃ pana ubhinnampi paccayuppannabhāvaṃ dassetukāmatāya vuttaṃ .

Idañca dhammaṭṭhitiñāṇaṃ yasmā addhattaye kaṅkhāmalavitaraṇavasena pavattati , tasmā ‘‘ atītampi addhānan ’’ tiādi vuttaṃ .

Etena nayena sabbapadāni vitthāretabbānīti etena nayena ‘‘ avijjā hetū ’’ tiādinā avijjāyaṃ vuttanayena ‘‘ saṅkhārā hetu , viññāṇaṃ hetusamuppannan ’’ tiādinā sabbapadāni vitthāretabbāni .

Saṃkhippanti ettha avijjādayo viññāṇādayo cāti saṅkhepo , hetu vipāko ca .

Atha vā hetuvipākoti saṃkhippatīti saṅkhepo , avijjādayo viññāṇādayo ca .

Saṅkhepabhāvasāmaññena pana ekavacanaṃ katanti daṭṭhabbaṃM1.222 .

Te pana saṅkhepā atīte hetu , etarahi vipāko , etarahi hetu , āyatiṃ vipākoti evaṃ kālavibhāgena cattāro jātā , tenāha ‘‘ purimasaṅkhepo cettha atīto addhā ’’ tiādi .

Paccuppanno addhāti sambandho .

Taṇhupādānabhavā gahitāva hontīti ettha avijjāgahaṇena kilesabhāvasāmaññato taṇhupādānā gahitā , saṅkhāraggahaṇena kammabhāvasāmaññato bhavo gahito , avijjāsaṅkhārānaṃ tehi vinā sakiccākaraṇato ca taṇhupādānabhavā gahitāva honti .

Atha vā avidvā paritassati , paritasitoV1.196 upādiyati , tassupādānapaccayā bhavo , tasmā taṇhupādānabhavāpi gahitā honti .

Tathā ca vuttaṃ –

‘‘ Purimakammabhavasmiṃ moho avijjā , āyūhanā saṅkhārā .

Nikanti taṇhā , upagamanaṃ upādānaṃ , cetanā bhavo , iti ime pañca dhammā purimakammabhavasmiṃ idha paṭisandhiyā paccayā ’’ ti ( paṭi . ma .1.47).

Tattha ( vibha . aṭṭha .242; paṭi . ma . aṭṭha .1.1.47) purimakammabhavasmin ti purime kammabhave , atītajātiyaṃ kammabhave kariyamāneti attho .

Moho avijjāti yo tadā dukkhādīsu moho yena mūḷho kammaṃ karoti , sā avijjā .

Āyūhanā saṅkhārāti taṃ kammaṃ karoto yā purimacetanāyo , yathā ‘‘ dānaṃ dassāmī ’’ ti cittaṃ uppādetvā māsampi saṃvaccharampi dānūpakaraṇāni sajjentassa uppannā purimacetanāyo , paṭiggāhakānaṃ pana hatthe dakkhiṇaṃ patiṭṭhāpayato cetanā bhavoti vuccati .

Ekāvajjanesu vā chasu javanesu cetanā āyūhanasaṅkhārā nāma , sattamā bhavo .

Yā kāci vā pana cetanā bhavo , sampayuttā āyūhanasaṅkhārā nāma .

Nikanti taṇhāti yā kammaṃ karontassa tassa phale upapattibhave nikāmanā patthanā , sā taṇhā nāma .

Upagamanaṃ upādānan ti yaṃ kammabhavassa paccayabhūtaṃ ‘‘ idaṃ katvā asukasmiṃ nāma ṭhāne kāme sevissāmi ucchijjissāmī ’’ tiādinā nayena pavattaṃ upagamanaṃ gahaṇaṃ parāmasanaṃ , idaṃ upādānaṃ nāma .

Cetanā bhavoti ‘‘ taṃ kammaṃ karoto yā purimā cetanāyo ’’ tiādinā heṭṭhā vuttesu tīsu atthavikappesu yā cetanā bhavoti vuttā , sā cetanā bhavoti evamattho veditabbo .

IdāniM1.223 sabbepete avijjādayo dhamme dvīhi vaṭṭehi saṅgahetvā dassetukāmo āha ‘‘ ime pañca dhammā atīte kammavaṭṭan ’’ ti .

Ettha ca nippariyāyato saṅkhārā bhavo ca kammaṃ , avijjādayo pana kammasahāyatāya kammasarikkhakā tadupakārakā cāti kammanti vuttā .

Avijjādayo hi vipākadhammadhammatāya kammasarikkhakā sahajātakoṭiyā upanissayakoṭiyā ca kammassa ca upakārakā .

Kammameva ca aññamaññasambandhaṃ hutvā punappunaṃ parivattanaṭṭhena kammavaṭṭaṃ .

Viññāṇādayo pañcāti viññāṇādayo vedanāpariyantā pañca etarahi idāni imasmiṃ attabhāveti vuttaṃ hoti .

Avijjāsaṅkhārā gahitāva hontīti etthāpi pubbe viya kilesakammabhāvasāmaññato taṇhupādānaggahaṇena avijjā gahitā , bhavaggahaṇena saṅkhārā gahitāti daṭṭhabbaṃ .

Atha vā bhave gahite tassa pubbabhāgā taṃsampayuttā vā saṅkhārā gahitāva hontiV1.197 , taṇhupādānaggahaṇena ca taṃsampayuttā yāya vā mūḷho kammaṃ karoti , sā avijjāva hotīti taṇhupādānabhavaggahaṇena avijjāsaṅkhārā gahitāva honti .

Teneva vuttaṃ –

‘‘ Idha paripakkattā āyatanānaṃ moho avijjā , āyūhanā saṅkhārā , nikanti taṇhā , upagamanaṃ upādānaṃ , cetanā bhavo , iti ime pañca dhammā idha kammabhavasmiṃ āyatiṃ paṭisandhiyā paccayā ’’ ti ( paṭi . ma .1.47).

Tattha idha paripakkattā āyatanānan ti paripakkāyatanassa kammakaraṇakāle sammoho dassito .

Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva .

Viññāṇanāmarūpasaḷāyatanaphassavedanānaṃ jātijarābhaṅgāvatthā jātijarāmaraṇanti vuttāti avatthānaṃ gahaṇena avatthāvantā gahitāva honti tadavinābhāvatoti āha ‘‘ jātijarāmaraṇāpadesena viññāṇādīnaṃ niddiṭṭhattā ’’ ti .

Apadesenāti jātijarāmaraṇānaṃ kathanena .

Imeti viññāṇādayo .

Āyatiṃ vipākavaṭṭan ti paccuppannahetuto bhāvīnaṃ anāgatānaṃ gahitattā .

Teti avijjādayo .

Ākāratoti sarūpato avuttāpi tasmiṃ tasmiṃ saṅgahe ākirīyanti avijjāsaṅkhārādiggahaṇehi pakāsīyantīti ākārā , atītahetuādīnaṃ vā pakārā ākārāM1.224 .

Tato ākārato .

Vīsatividhā hontīti atīte hetupañcakādibhedato vīsatividhā honti .

Saṅkhāraviññāṇānañcettha antarā eko sandhīti hetuto phalassa avicchedappavattibhāvato hetuphalassa sambandhabhūto eko sandhi , tathā bhavajātīnamantarā .

Vedanātaṇhānamantarā pana phalato hetuno avicchedappavattibhāvato phalahetusambandhabhūto eko sandhi .

Phalabhūtopi hi dhammo aññassa hetusabhāvassa dhammassa paccayo hotīti .

Itīti vuttappakāraparāmasanaṃ .

Tenāha ‘‘ catusaṅkhepan ’’ tiādi .

Sabbākāratoti idha vuttehi ca avuttehi ca paṭiccasamuppādavibhaṅge anantanayasamantapaṭṭhānādīsu ca āgatehi sabbehi ākārehi .

Jānātīti avabujjhati .

Passatīti dassanabhūtena ñāṇacakkhunā paccakkhato passati .

Aññāti paṭivijjhatīti tesaṃyeva vevacanaṃ .

Tan ti taṃ jānanaṃ .

Ñātaṭṭhenāti yathāsabhāvato jānanaṭṭhena .

Pajānanaṭṭhenāti aniccādīhi pakārehi paṭivijjhanaṭṭhena .

IdāniV1.198 yadatthamidaṃ bhavacakkaṃ idhānītaṃ , taṃ dassetuṃ ‘‘ iminā ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha te dhammeti te avijjādike dhamme .

Yathābhūtaṃ ñatvāti mahāvajirañāṇena yāthāvato jānitvā .

Nibbindantoti balavavipassanāya nibbindanto .

Virajjanto vimuccantoti ariyamaggehi virajjanto vimuccanto .

Are hanīti sambandho .

Tattha yadā bhagavā virajjati vimuccati , tadā are hanati nāma .

Tato paraṃ pana abhisambuddhakkhaṇaṃ gahetvā vuttaṃ ‘‘ hani vihani viddhaṃsesī ’’ ti .

Evampi arānaṃ hatattā arahan ti evaṃ imināpi pakārena yathāvuttasaṃsāracakkassa saṅkhārādiarānaṃ hatattā arahaṃ .

Etthedaṃ vuccati –

‘‘ Arā saṃsāracakkassa , hatā ñāṇāsinā yato ;

Lokanāthena tenesa , arahan ti pavuccatī ’’ ti .( visuddhi .1.128);

Aggadakkhiṇeyyattāti uttamadakkhiṇeyyabhāvato .

Cakkavattino acetane cakkaratane uppanne tattheva loko pūjaṃ karoti , aññattha pūjāvisesā pacchijjanti , kimaṅgaṃ pana sammāsambuddhe uppanneti dassento ‘‘ uppanneM1.225 tathāgate ’’ tiādimāha .

‘‘ Ekekaṃ dhammakkhandhaṃ ekekavihārena pūjessāmī ’’ ti vuttepi satthāraṃyeva uddissa katattā ‘‘ bhagavantaṃ uddissā ’’ tiādi vuttaṃ .

Ko pana vādo aññesaṃ pūjāvisesānan ti yathāvuttato aññesaṃ amahesakkhehi devamanussehi kariyamānānaṃ nātiuḷārānaṃ pūjāvisesānaṃ arahabhāve kā nāma kathā .

Paccayādīnaṃ arahattāpi arahan ti yathāvuttacīvarādipaccayānaṃ pūjāvisesassa ca aggadakkhiṇeyyabhāvena anucchavikattāpi arahaṃ .

Imassapi atthassa sukhaggahaṇatthaṃ idaṃ vuccati –

‘‘ Pūjāvisesaṃ saha paccayehi ,

Yasmā ayaṃ arahati lokanātho ;

Atthānurūpaṃ arahan ti loke ,

Tasmā jino arahati nāmametan ’’ ti .( visuddhi .1.129);

Asilokabhayenāti akittibhayena , ayasabhayena garahābhayenāti vuttaṃ hoti .

Raho pāpaṃ karontīti ‘‘ mā naṃ koci jaññā ’’ ti rahasi pāpaṃ karonti .

Evamesa na kadāci karotīti esa bhagavā pāpahetūnaṃ bodhimaṇḍeyeva suppahīnattā kadācipi evaṃ na karoti .

Hoti cettha –

‘‘ YasmāV1.199 natthi raho nāma , pāpakammesu tādino ;

Rahābhāvena tenesa , arahaṃ iti vissuto ’’ ti .( visuddhi .1.130);

Idāni sukhaggahaṇatthaṃ yathāvuttamatthaṃ sabbampi saṅgahetvā dassento āha ‘‘ hoti cetthā ’’ tiādi .

Kilesārīna so munīti ettha gāthābandhasukhatthaṃ niggahītalopo daṭṭhabbo , kilesārīnaṃ hatattāti attho .

Paccayādīna cārahoti etthāpi niggahītalopo vuttanayeneva daṭṭhabbo .

Arahan ti ettha ayamaparopi nayo daṭṭhabbo – ārakāti arahaṃ , suvidūrabhāvato icceva attho .

Kuto pana suvidūrabhāvatoti ?

Ye abhāvitakāyā abhāvitasīlā abhāvitacittā abhāvitapaññā , tato eva appahīnarāgadosamohā ariyadhammassa akovidā ariyadhamme avinītā ariyadhammassa adassāvino appaṭipannā micchāpaṭipannā ca , tato suvidūrabhāvato .

Vuttañhetaṃ bhagavatā –

‘‘ SaṅghāṭikaṇṇeM1.226 cepi me , bhikkhave , bhikkhu gahetvā piṭṭhito piṭṭhito anubandho assa pāde pādaṃ nikkhipanto , so ca hoti abhijjhālu kāmesu tibbasārāgo byāpannacitto paduṭṭhamanasaṅkappo muṭṭhassati asampajāno asamāhito vibbhantacitto pākatindriyo , atha kho so ārakāva mayhaṃ , ahañca tassa .

Taṃ kissa hetu ?

Dhammañhi so , bhikkhave , bhikkhu na passati , dhammaṃ apassanto na maṃ passatī ’’ ti ( itivu .92).

Yathāvuttapuggalā hi sacepi sāyaṃpātaṃ satthu santikāvacarāva siyuṃ , na te tāvatā ‘‘ satthu santikā ’’ ti vattabbā , tathā satthāpi nesaṃ .

Iti asappurisānaṃ ārakā dūreti arahaṃ .

Tenedaṃ vuccati –

‘‘ Sammā na paṭipajjanti , ye nihīnāsayā narā ;

Ārakā tehi bhagavā , dūre tenārahaṃ mato ’’ ti .

Tathā ārakāti arahaṃ , āsannabhāvatoti attho .

Kuto pana āsannabhāvatoti ?

Ye bhāvitakāyā bhāvitasīlā bhāvitacittā bhāvitapaññā , tato eva pahīnarāgadosamohā ariyadhammassa kovidāV1.200 ariyadhamme suvinītā ariyadhammassa dassāvino sammāpaṭipannā , tato āsannabhāvato .

Vuttampi cetaṃ bhagavatā –

‘‘ Yojanasate cepi me , bhikkhave , bhikkhu vihareyya , so ca hoti anabhijjhālu kāmesu na tibbasārāgo abyāpannacitto apaduṭṭhamanasaṅkappo upaṭṭhitassati sampajāno samāhito ekaggacitto saṃvutindriyo , atha kho so santikeva mayhaṃ , ahañca tassa .

Taṃ kissa hetu ?

Dhammañhi so , bhikkhave , bhikkhu passati , dhammaṃ passanto maṃ passatī ’’ ti ( itivu .92).

Tathārūpā hi puggalā satthu yojanasatantarikāpi honti , na tāvatā te ‘‘ satthu dūracārino ’’ ti vattabbā , tathā satthāpi nesaṃ .

Iti sappurisānaṃ ārakā āsanneti arahaṃ .

Tenedaṃ vuccati –

‘‘ Ye sammā paṭipajjanti , suppaṇītādhimuttikā ;

Ārakā tehi āsanne , tenāpi arahaṃ jino ’’ ti .

YeM1.227 ime rāgādayo pāpadhammā yasmiṃ santāne uppajjanti , tassa diṭṭhadhammikampi samparāyikampi anatthaṃ āvahanti , nibbānagāminiyā paṭipadāya ekaṃseneva ujuvipaccanīkabhūtā ca , te attahitaṃ parahitañca paripūretuṃ sammā paṭipajjantehi sādhūhi dūrato rahitabbā pariccajitabbā pahātabbāti rahā nāma , te ca yasmā bhagavato bodhimūleyeva ariyamaggena sabbaso pahīnā susamucchinnā .

Yathāha –

‘‘ Tathāgatassa kho , brāhmaṇa , rāgo pahīno doso moho , sabbepi pāpakā akusalā dhammā pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā ’’ ti ( pārā .9).

Tasmā sabbaso na santi etassa rahāti arahoti vattabbe okārassa sānusāraṃ akārādesaṃ katvā ‘‘ arahan ’’ ti vuttaṃ .

Tenedaṃ vuccati –

‘‘ PāpadhammāV1.201 rahā nāma , sādhūhi rahitabbato ;

Tesaṃ suṭṭhu pahīnattā , bhagavā arahaṃ mato ’’ ti .

Ye te sabbaso pariññātakkhandhā pahīnakilesā bhāvitamaggā sacchikatanirodhā arahanto khīṇāsavā , ye ca sekhā appattamānasā anuttaraṃ yogakkhemaṃ patthayamānā viharanti , ye ca parisuddhappayogā kalyāṇajjhāsayā saddhāsīlasutādiguṇasampannā puggalā , tehi na rahitabbo na pariccajitabbo , te ca bhagavatāti arahaṃ .

Tathā hi ariyapuggalā satthārā diṭṭhadhammassa paccakkhakaraṇato satthu dhammasarīrena avirahitāva honti .

Yathāha āyasmā piṅgiyo –

‘‘ Passāmi naṃ manasā cakkhunāva ,

Rattindivaṃ brāhmaṇa appamatto ;

Namassamāno vivasemi rattiṃ ,

Teneva maññāmi avippavāsaṃ .

‘‘ SaddhāM1.228 ca pīti ca mano sati ca ,

Nāpentime gotamasāsanamhā ;

Yaṃ yaṃ disaṃ vajati bhūripañño ,

Sa tena teneva natohamasmī ’’ ti .( su . ni .1148-1149);

Teneva ca te aññaṃ satthāraṃ na uddisanti .

Yathāha –

‘‘ Aṭṭhānametaṃ , bhikkhave , anavakāso , yaṃ diṭṭhisampanno puggalo aññaṃ satthāraṃ uddiseyya , netaṃ ṭhānaṃ vijjatī ’’ ti ( ma . ni .3.128; a . ni .1.276).

Kalyāṇaputhujjanāpi yebhuyyena satthari niccalasaddhā eva honti .

Iti suppaṭipannehi purisavisesehi avirahitabbato tesañca avirahanato na santi etassa rahā pariccajanakā , natthi vā etassa rahā sādhūhi pariccajitabbatāti arahaṃ .

Tenedaṃ vuccati –

‘‘ Ye sacchikatasaddhammā , ariyā suddhagocarā ;

Na tehi rahito hoti , nātho tenā rahaṃ mato ’’ ti .

RahotiV1.202 ca gamanaṃ vuccati , bhagavato ca nānāgatīsu paribbhamanasaṅkhātaṃ saṃsāre gamanaṃ natthi kammakkhayakarena ariyamaggena bodhimūleyeva sabbaso sasambhārassa kammavaṭṭassa viddhaṃsitattā .

Yathāha –

‘‘ Yena devūpapatyassa , gandhabbo vā vihaṅgamo ;

Yakkhattaṃ yena gaccheyyaṃ , manussattañca abbaje ;

Te mayhaṃ āsavā khīṇā , viddhastā vinaḷīkatā ’’ ti .( a . ni .4.36);

Evaṃ natthi etassa raho gamanaṃ gatīsu paccājātītipi arahaṃ .

Tenedaṃ vuccati –

‘‘ Raho vā gamanaṃ yassa , saṃsāre natthi sabbaso ;

Pahīnajātimaraṇo , arahaṃ sugato mato ’’ ti .

Pāsaṃsattā vā bhagavā arahaṃ .

Akkharacintakā hi pasaṃsāyaṃ arahasaddaṃ vaṇṇenti .

Pāsaṃsabhāvo ca bhagavato anaññasādhāraṇato yathābhuccaguṇādhigato sadevake loke suppatiṭṭhito .

Tathā hesa anuttarena sīlena anuttarena samādhinā anuttarāya paññāya anuttarāyaM1.229 vimuttiyā asamo asamasamo appaṭimo appaṭibhāgo appaṭipuggaloti evaṃ tasmiṃ tasmiṃ guṇe vibhajitvā vuccamāne paṇḍitapurisehi devehi brahmehi bhagavatā vā pana pariyosāpetuṃ asakkuṇeyyarūpo .

Iti pāsaṃsattāpi bhagavā arahaṃ .

Tenedaṃ vuccati –

‘‘ Guṇehi sadiso natthi , yasmā loke sadevake ;

Tasmā pāsaṃsiyattāpi , arahaṃ dvipaduttamo ’’ ti .

Sabbasaṅgahavasena pana –

Ārakā mandabuddhīnaṃ , ārakā ca vijānataṃ ;

Rahānaṃ suppahīnattā , vidūnamaraheyyato ;

Bhavesu ca rahābhāvā , pāsaṃsā arahaṃ jinoti .

EttāvatāV1.203 ca ‘‘ arahan ’’ ti padassa sabbaso attho vibhatto hoti .

Idāni sammāsambuddhoti imassa atthaṃ vibhajitvā dassento āha ‘‘ sammā sāmañcā ’’ tiādi .

Tattha sammāti aviparītaṃ .

Sāman ti sayameva , aparaneyyo hutvāti attho .

Sambuddhoti hi ettha saṃ -saddo sayanti etassa atthassa bodhakoti daṭṭhabbo .

Sabbadhammānan ti anavasesānaṃ neyyadhammānaṃ .

Kathaṃ panettha sabbadhammānanti ayaṃ viseso labbhatīti ?

Ekadesassa aggahaṇato .

Padesaggahaṇe hi asati gahetabbassa nippadesatāva viññāyati yathā ‘‘ dikkhito na dadātī ’’ ti .

Evañca katvā atthavisesanapekkhā kattari eva buddhasaddasiddhi veditabbā kammavacanicchāya abhāvato .

‘‘ Sammā sāmañca buddhattā sammāsambuddho ’’ ti ettakameva hi idha saddato labbhati ,‘‘ sabbadhammānan ’’ ti idaṃ pana atthato labbhamānaṃ gahetvā vuttaṃ .

Na hi bujjhanakiriyā avisayā yujjati .

Idāni tassā visayaṃ ‘‘ sabbadhamme ’’ ti sāmaññato vuttaṃ vibhajitvā dassetuṃ ‘‘ abhiññeyye dhamme ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha abhiññeyyeti aniccādito lakkhaṇarasādito ca abhivisiṭṭhena ñāṇena jānitabbe catusaccadhamme .

Abhiññeyyato buddhoti abhiññeyyabhāvato bujjhi , pubbabhāge vipassanāpaññādīhi adhigamakkhaṇe maggapaññāya aparabhāge sabbaññutaññāṇādīhi aññāsīti attho .

Ito paresupi eseva nayoM1.230 .

Pariññeyye dhammeti aniccādivasena parijānitabbaṃ dukkhaṃ ariyasaccamāha .

Pahātabbeti samudayapakkhiye .

Sacchikātabbeti nibbānaṃ sandhāyāha .

Bahuvacananiddeso panettha sopādisesādikaṃ pariyāyasiddhaṃ bhedamapekkhitvā kato , uddeso vā ayaṃ catusaccadhammānampi .

Tathā hi vakkhati ‘‘ cakkhu dukkhasaccan ’’ tiādi .

Uddeso ca avinicchitatthaparicchedassa dhammassa vasena karīyati .

Uddesena hi uddisiyamānānaṃ atthitāmattaṃ vuccati , na paricchedoti aparicchedena bahuvacanena vuttaṃ yathā ‘‘ appaccayā dhammā , asaṅkhatā dhammā ’’ ti .

Sacchikātabbeti vā phalavimuttīnampi gahaṇaṃ , na nibbānassevāti bahuvacananiddeso kato .

Evañca bhāvetabbeti ettha jhānānampi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ .

Teneva cāhāti selabrāhmaṇassa attano buddhabhāvaṃ sādhento evamāha .

Kiṃ pana bhagavā sayameva attano sammāsambuddhabhāvaṃ sādhetīti ?

Sādheti mahākaruṇāya aññesaṃ avisayato .

Tattha ‘‘ ekomhi sammāsambuddho , sabbābhibhū sabbavidūhamasmī ’’ tiādīni ( ma . ni .2.341; mahāva .11) suttapadāni , idameva ca ‘‘ abhiññeyyan ’’ tiādi suttapadaṃ etassa atthassa sādhakaṃ .

Tattha abhiññeyyan ti iminā dukkhasaccamāha , bhāvetabban ti maggasaccaṃ .

V1.204 Ca -saddo panettha avuttasamuccayattho , tena sacchikātabbassa gahaṇaṃ veditabbaṃ .

Atha vā abhiññeyyan ti imināva pārisesañāyena pariññeyyadhamme sacchikātabbadhamme ca dasseti .

Tasmā buddhosmīti yasmā cattāri saccāni mayā buddhāni , saccavinimuttañca kiñci ñeyyaṃ natthi , tasmā sabbampi ñeyyaṃ buddhosmi , abbhaññāsinti attho .

Selasuttaṭṭhakathāyaṃ pana idaṃ vuttaṃ –

‘‘ Abhiññeyyanti vijjā ca vimutti ca .

Bhāvetabbaṃ maggasaccaṃ .

Pahātabbaṃ samudayasaccaṃ .

Hetuvacanena pana phalasiddhito tesaṃ phalāni nirodhasaccadukkhasaccānipi vuttāneva honti .

Evaṃ sacchikātabbaṃ sacchikataṃ , pariññātabbaṃ pariññātanti idampettha saṅgahitamevāti catusaccabhāvanaṃ catusaccabhāvanāphalañca vimuttiṃ dassento ‘ bujjhitabbaṃ bujjhitvā buddho jātosmī ’ ti yuttahetunā buddhabhāvaṃ sādhetī ’’ ti ( ma . ni . aṭṭha .2.399).

TatthaM1.231 vijjāti maggavijjā vuttā ukkaṭṭhaniddesena .

Vimuttīti phalavimutti .

Kāmañcettha maggavijjāpi bhāvetabbabhāvena gahitā , sabbepi pana sabhāvadhammā abhiññeyyāti vijjāya abhiññeyyabhāvo vutto .

Imināva nayena sabbesampi abhiññeyyabhāvo vutto evāti daṭṭhabbaṃ .

Phalena vinā hetubhāvasseva abhāvato hetuvacanena phalasiddhi vuttāti veditabbaṃ .

Nirodhassa hi sampāpanena maggassa hetubhāvo , dukkhassa nibbattanena taṇhāya samudayabhāvoti .

Evaṃ saccavasena sāmaññato vuttamatthaṃ dvārārammaṇehi saddhiṃ dvārappavattadhammehi ceva khandhādīhi ca saccavaseneva vibhajitvā dassetuṃ ‘‘ apicā ’’ tiādi āraddhaṃ .

Mūlakāraṇabhāvenāti santesupi avijjādīsu aññesu kāraṇesu tesampi mūlabhūtakāraṇabhāvena .

Taṇhā hi kammassa vicittabhāvahetuto sahāyabhāvūpagamanato ca dukkhavicittatāya padhānakāraṇaṃ .

Samuṭṭhāpikāti uppādikā .

Purimataṇhāti purimabhavasiddhā taṇhā .

Ubhinnan ti cakkhussa taṃsamudayassa ca .

Appavattīti appavattinimittaṃ .

Nirodhappajānanāti sacchikiriyābhisamayavasena nirodhassa paṭivijjhanā .

Ekekapaduddhārenāti ‘‘ cakkhuṃ cakkhusamudayo cakkhunirodho ’’ tiādinā ekekakoṭṭhāsaniddhāraṇena .

Taṇhāyapi pariññeyyabhāvasabbhāvato upādānakkhandhogadhattā saṅkhāradukkhabhāvato ca dukkhasaccasaṅgahaṃ dassetuṃ ‘‘ rūpataṇhādayo cha taṇhākāyā ’’ ti vuttaṃ , tasmā vattamānabhave taṇhā khandhapariyāpannattā saṅkhāradukkhabhāvato ca dukkhasaccaṃ .

Yasmiṃ pana attabhāveV1.205 sā uppajjati , tassa attabhāvassa mūlakāraṇabhāvena samuṭṭhāpikā purimabhavasiddhā taṇhā samudayasaccanti gahetabbā .

Kasiṇānīti kasiṇārammaṇikajjhānāni .

Dvattiṃsākārāti dvattiṃsa koṭṭhāsā tadārammaṇajjhānāni ca .

Nava bhavāti kāmabhavo rūpabhavo arūpabhavo saññībhavo asaññībhavo nevasaññīnāsaññībhavo ekavokārabhavo catuvokārabhavo pañcavokārabhavoti nava bhavā .

Tattha bhavatīti bhavo , kāmarāgasaṅkhātena kāmena yutto bhavo , kāmasaṅkhāto vā bhavo kāmabhavo , ekādasa kāmāvacarabhūmiyo .

Kāme pahāya rūparāgasaṅkhātena rūpena yutto bhavo , rūpasaṅkhāto vā bhavo rūpabhavo , soḷasaM1.232 rūpāvacarabhūmiyo .

Kāmañca rūpañca pahāya arūparāgasaṅkhātena arūpena yutto bhavo , arūpasaṅkhāto vā bhavo arūpabhavo , catasso āruppabhūmiyo .

Saññāvataṃ bhavo saññībhavo , saññā vā ettha bhave atthīti saññībhavo , so kāmabhavo ca asaññībhavamutto rūpabhavo ca nevasaññīnāsaññībhavamutto arūpabhavo ca hoti .

Na saññībhavo asaññībhavo , so rūpabhavekadeso .

Oḷārikattābhāvato nevasaññā , sukhumattassa sabbhāvato nāsaññāti nevasaññānāsaññā , tāya yutto bhavo nevasaññānāsaññābhavo .

Atha vā oḷārikāya saññāya abhāvā sukhumāya ca bhāvā nevasaññā nāsaññā asmiṃ bhaveti nevasaññānāsaññābhavo , so arūpabhavekadeso .

Ekena rūpakkhandhena vokiṇṇo bhavo , ekena vā vokāro assa bhavassāti ekavokārabhavo , so asaññībhavo .

Catūhi arūpakkhandhehi vokiṇṇo bhavo , catūhi vā vokāro assa bhavassāti catuvokārabhavo , so arūpabhavo eva .

Pañcahi khandhehi vokiṇṇo bhavo , pañcahi vā vokāro assa bhavassāti pañcavokārabhavo , so kāmabhavo ca rūpabhavekadeso ca hoti .

Vokāroti vā khandhānametamadhivacanaṃ , tasmā eko vokāro assa bhavassāti ekavokārabhavoti evamādināpettha attho veditabbo .

Cattāri jhānānīti aggahitārammaṇavisesāni cattāri rūpāvacarajjhānāni .

Vipākajjhānānaṃ vā etaṃ gahaṇaṃ .

Ettha ca kusaladhammānaṃ upanissayabhūtā taṇhāsamuṭṭhāpikā purimataṇhāti veditabbā .

Kiriyadhammānaṃ pana yattha te kiriyadhammā uppajjanti , tassa attabhāvassa kāraṇabhūtā taṇhā .

Anulomatoti ettha ‘‘ saṅkhārā dukkhasaccaṃ , avijjā samudayasaccan ’’ ti iminā anukkamena yojetabbaṃ .

Anubuddhoti bujjhitabbadhammassa anurūpato buddho .

Tenāti yasmā sāmaññato visesato ca ekekapaduddhārena sabbadhamme buddho , tasmā vuttaṃ .

Kiṃ vuttanti āha ‘‘ sammā sāmañca sabbadhammānaṃ buddhattā ’’ ti , sabbassapi ñeyyassa sabbākārato aviparītaṃ sayameva abhisambuddhattātiV1.206 attho .

Imināssa paropadesarahitassa sabbākārena sabbadhammāvabodhanasamatthassaM1.233 ākaṅkhappaṭibaddhavuttino anāvaraṇañāṇasaṅkhātassa sabbaññutaññāṇassa adhigamo dassito .

Nanu ca sabbaññutaññāṇato aññaṃ anāvaraṇañāṇaṃ , aññathā ‘‘ cha asādhāraṇañāṇāni buddhañāṇānī ’’ ti vacanaṃ virujjheyyāti ?

Na virujjhati visayappavattibhedavasena aññehi asādhāraṇabhāvadassanatthaṃ ekasseva ñāṇassa dvidhā vuttattā .

Ekameva hi taṃ ñāṇaṃ anavasesasaṅkhatāsaṅkhatasammutidhammavisayatāya sabbaññutaññāṇaṃ , tattha ca āvaraṇābhāvato nissaṅgacāramupādāya anāvaraṇañāṇanti vuttaṃ .

Yathāha paṭisambhidāyaṃ ( paṭi . ma .1.119)‘‘ sabbaṃ saṅkhatamasaṅkhataṃ anavasesaṃ jānātīti sabbaññutaññāṇaṃ , tattha āvaraṇaṃ natthīti anāvaraṇañāṇan ’’ tiādi .

Tasmā natthi nesaṃ atthato bhedo , ekantena cetaṃ evamicchitabbaṃ .

Aññathā sabbaññutānāvaraṇañāṇānaṃ sādhāraṇatā asabbadhammārammaṇatā ca āpajjeyya .

Na hi bhagavato ñāṇassa aṇumattampi āvaraṇaṃ atthi , anāvaraṇañāṇassa asabbadhammārammaṇabhāve yattha taṃ na pavattati , tatthāvaraṇasabbhāvato anāvaraṇabhāvoyeva na siyā .

Atha vā pana hotu aññameva anāvaraṇañāṇaṃ sabbaññutaññāṇato , idha pana sabbattha appaṭihatavuttitāya anāvaraṇañāṇanti sabbaññutaññāṇameva adhippetaṃ , tassa cādhigamanena bhagavā sabbaññū sabbavidū sammāsambuddhoti ca vuccati na sakiṃyeva sabbadhammāvabodhanato .

Tathā ca vuttaṃ paṭisambhidāyaṃ ( paṭi . ma .1.162)‘‘ vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutaññāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṃ buddho ’’ ti .

Sabbadhammāvabodhanasamatthañāṇasamadhigamena hi bhagavato santāne anavasesadhamme paṭivijjhituṃ samatthatā ahosīti .

Etthāha – kiṃ panidaṃ ñāṇaṃ pavattamānaṃ sakiṃyeva sabbasmiṃ visaye pavattati , udāhu kamenāti .

Kiñcettha – yadi tāva sakiṃyeva sabbasmiṃ visaye pavattati , atītānāgatapaccuppannaajjhattabahiddhādibhedabhinnānaṃ saṅkhatadhammānaṃ asaṅkhatasammutidhammānañca ekajjhaṃ upaṭṭhāne dūrato cittapaṭaṃ pekkhantassa viya paṭivibhāgenāvabodho na siyā , tathā sati ‘‘ sabbe dhammāM1.234 anattā ’’ ti vipassantānaṃ anattākārena viya sabbadhammā anirūpitarūpena bhagavato ñāṇassa visayā hontīti āpajjati .

Yepi ‘‘ sabbañeyyadhammānaṃ ṭhitalakkhaṇavisayaṃ vikapparahitaṃ sabbakālaṃ buddhānaṃ ñāṇaṃ pavattati , tena te sabbavidūti vuccanti , evañca katvā ‘ caraṃ samāhito nāgo , tiṭṭhantopi samāhito ’ ti idampi vacanaṃ suvuttaṃ hotī ’’ ti vadanti , tesampi vuttadosā nātivatti , ṭhitalakkhaṇārammaṇatāya ca atītānāgatasammutidhammānaṃ tadabhāvato ekadesavisayameva bhagavato ñāṇaṃ siyā , tasmā sakiṃyeva ñāṇaṃ pavattatīti na yujjati .

AthaV1.207 kamena sabbasmiṃ visaye ñāṇaṃ pavattatīti .

Evampi na yujjati .

Na hi jātibhūmisabhāvādivasena disādesakālādivasena ca anekabhedabhinne ñeyye kamena gayhamāne tassa anavasesappaṭivedho sambhavati apariyantabhāvato ñeyyassa .

Ye pana ‘‘ atthassa avisaṃvādanato ñeyyassa ekadesaṃ paccakkhaṃ katvā sesepi evanti adhimuccitvā vavatthāpanena sabbaññū bhagavā , tañca ñāṇaṃ na anumānañāṇaṃ saṃsayābhāvato .

Saṃsayānubaddhañhi loke anumānañāṇan ’’ ti vadanti , tesampi taṃ na yuttaṃ .

Sabbassa hi appaccakkhabhāve atthāvisaṃvādanena ñeyyassa ekadesaṃ paccakkhaṃ katvā sesepi evanti adhimuccitvā vavatthāpanassa asambhavato .

Yañhi taṃ sesaṃ , taṃ appaccakkhanti .

Atha tampi paccakkhaṃ tassa sesabhāvo eva na siyāti ?

Sabbametaṃ akāraṇaṃ .

Kasmā ?

Avisayavicāraṇabhāvato .

Vuttañhetaṃ bhagavatā –

‘‘ buddhavisayo , bhikkhave , acinteyyo na cintetabbo , yo cinteyya , ummādassa vighātassa bhāgī assā ’’ ti ( a . ni .4.77).

Idaṃ panettha sanniṭṭhānaṃ – yaṃ kiñci bhagavatā ñātuṃ icchitaṃ sakalaṃ ekadeso vā , tattha tattha appaṭihatavuttitāya paccakkhato ñāṇaṃ pavattati niccasamādhānañca vikkhepābhāvato .

Ñātuṃ icchitassa ca sakalassa avisayabhāve tassa ākaṅkhappaṭibaddhavuttitā na siyā , ekantenevassā icchitabbā ‘‘ sabbe dhammā buddhassa bhagavato āvajjanappaṭibaddhā ākaṅkhappaṭibaddhā manasikārappaṭibaddhā cittuppādappaṭibaddhā ’’ ti ( mahāni .69; paṭi . ma .3.5) vacanato .

Atītānāgatavisayampi bhagavato ñāṇaṃ anumānāgamatakkagahaṇavirahitattā paccakkhameva .

NanuM1.235 ca etasmimpi pakkhe yadā sakalaṃ ñātuṃ icchitaṃ , tadā sakiṃyeva sakalavisayatāya anirūpitarūpena bhagavato ñāṇaṃ pavatteyyāti vuttadosā nātivattiyevāti ?

Na , tassa visodhitattā .

Visodhito hi so buddhavisayo acinteyyoti .

Aññathā pacurajanañāṇasamānavuttitāya buddhānaṃ bhagavantānaṃ ñāṇassa acinteyyatā na siyā , tasmā sakaladhammārammaṇampi taṃ ekadhammārammaṇaṃ viya suvavatthāpiteyeva te dhamme katvā pavattatīti idamettha acinteyyaṃ ,‘‘ yāvatakaṃ ñeyyaṃ , tāvatakaṃ ñāṇaṃ .

Yāvatakaṃ ñāṇaṃ , tāvatakaṃ ñeyyaṃ .

Ñeyyapariyantikaṃ ñāṇaṃ , ñāṇapariyantikaṃ ñeyyan ’’ ti ( paṭi . ma .3.5) evamekajjhaṃ visuṃ sakiṃ kamena vā icchānurūpaṃ sammā sāmaṃ sabbadhammānaṃ buddhattā sammāsambuddho .

Vijjāhīti ettha vindiyaṃ vindatīti vijjā , yāthāvato upalabbhatīti attho .

Attano vāV1.208 paṭipakkhassa vijjhanaṭṭhena vijjā , tamokkhandhādikassa padālanaṭṭhenāti attho .

Tato eva attano visayassa viditakaraṇaṭṭhenapi vijjā .

Sampannattāti samannāgatattā paripuṇṇattā vā , avikalattāti attho .

Tatrāti ambaṭṭhasutte .

Manomayiddhiyāti ettha ‘‘ idha bhikkhu imamhā kāyā aññaṃ kāyaṃ abhinimmināti rūpiṃ manomayaṃ sabbaṅgapaccaṅgaṃ ahīnindriyan ’’ ti ( dī . ni .1.236) iminā nayena āgatā iddhi sarīrabbhantare aññasseva jhānamanena nibbattattā manomayassa sarīrassa nibbattivasena pavattā manomayiddhi nāma .

Cha abhiññāti āsavakkhayañāṇena saddhiṃ iddhividhādikā pañcābhiññāyo .

Tissannaṃ aṭṭhannañca vijjānaṃ tattha tattha sutte gahaṇaṃ veneyyajjhāsayavasenāti daṭṭhabbaṃ .

Satta saddhammā nāma saddhā hirī ottappaṃ bāhusaccaṃ vīriyaṃ sati paññā ca .

Ye sandhāya vuttaṃ ‘‘ idha bhikkhu saddho hoti , hirimā , ottappī , bahussuto , āraddhavīriyo , upaṭṭhitassati , paññavā hotī ’’ ti ( dī . ni .3.330).

Cattāri jhānānīti yāni kānici cattāri rūpāvacarajjhānāni .

Kasmā panettha sīlādayoyeva pannarasa ‘‘ caraṇan ’’ ti vuttāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ imeyeva hī ’’ tiādi .

Tena tesaṃ sikkhattayasaṅgahato nibbānupagamane ekaṃsato sādhanabhāvamāha .

Idāni tadatthasādhanāya āgamaṃ dassento ‘‘ yathāhā ’’ tiādimāha .

BhagavātiādiM1.236 vuttassevatthassa nigamanavasena vuttaṃ .

Nanu cāyaṃ vijjācaraṇasampadā sāvakesupi labbhatīti ?

Kiñcāpi labbhati , na pana tathā , yathā bhagavatoti dassetuṃ ‘‘ tattha vijjāsampadā ’’ tiādi vuttaṃ .

Āsavakkhayavijjāya sabbaññubhāvasiddhito āha ‘‘ vijjāsampadā bhagavato sabbaññutaṃ pūretvā ṭhitā ’’ ti .

Catūsu jhānesu antogadhabhāvena caraṇadhammapariyāpannattā karuṇābrahmavihārassa yathārahaṃ tassa ca mahākaruṇāsamāpattivasena asādhāraṇasabhāvassa bhagavati upalabbhanato āha ‘‘ caraṇasampadā mahākāruṇikataṃ pūretvā ṭhitā ’’ ti .

Yathā sattānaṃ anatthaṃ parivajjetvā atthe niyojanaṃ paññāya vinā na hoti , evaṃ nesaṃ atthānatthajānanaṃ satthu karuṇāya vinā na hotīti ubhayampi ubhayattha sakiccakameva siyā .

Yattha pana yassā padhānabhāvo , taṃ dassetuṃ ‘‘ so sabbaññutāyā ’’ tiādi vuttaṃ .

Yathā taṃ vijjācaraṇasampannoti ettha tan ti nipātamattaṃ , yathā aññopi vijjācaraṇasampanno niyojeti , tathā ayanti attho .

Tena vijjācaraṇasampannassevāyaṃ āveṇikā paṭipattīti dasseti .

Sā panāyaṃ satthu vijjācaraṇasampadā sāsanassa niyyānikatāya sāvakānaṃ sammāpaṭipattiyā ekantakāraṇanti dassetuṃ ‘‘ tenassā ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha attantapādayoti ādi -saddena parantapaubhayantapā gahitā .

Sesaṃ suviññeyyameva .

EtthaV1.209 ca vijjāsampadāya satthu paññāmahattaṃ pakāsitaṃ hoti , caraṇasampadāya karuṇāmahattaṃ .

Tesu paññāya bhagavato dhammarajjappatti , karuṇāya dhammasaṃvibhāgo .

Paññāya saṃsāradukkhanibbidā , karuṇāya saṃsāradukkhasahanaṃ .

Paññāya paradukkhaparijānanaṃ , karuṇāya paradukkhapatikārārambho .

Paññāya parinibbānābhimukhabhāvo , karuṇāya tadadhigamo .

Paññāya sayaṃ taraṇaṃ , karuṇāya paresaṃ tāraṇaṃ .

Paññāya buddhabhāvasiddhi , karuṇāya buddhakiccasiddhi .

Karuṇāya vā bodhisattabhūmiyaṃ saṃsārābhimukhabhāvo , paññāya tattha anabhirati , tathā karuṇāya paresaṃ abhiṃsāpanaṃ , paññāya sayaṃ parehi abhāyanaṃ .

Karuṇāya paraṃ rakkhanto attānaṃ rakkhati , paññāya attānaṃ rakkhanto paraṃ rakkhati .

Tathā karuṇāya aparantapo , paññāya anattantapo , tena attahitāya paṭipannādīsu catūsuM1.237 puggalesu catutthapuggalabhāvo siddho hoti .

Tathā karuṇāya lokanāthatā , paññāya attanāthatā .

Karuṇāya cassa ninnatābhāvo , paññāya unnamābhāvo .

Tathā karuṇāya sabbasattesu janitānuggaho , paññānugatattā na ca na sabbattha virattacitto , paññāya sabbadhammesu virattacitto , karuṇānugatattā na ca na sabbasattānuggahāya pavatto .

Yathā hi karuṇā bhagavato sinehasokavirahitā , evaṃ paññā ahaṃkāramamaṃkāravinimuttāti aññamaññavisodhitā paramavisuddhā guṇavisesā vijjācaraṇasampadāhi pakāsitāti daṭṭhabbaṃ .

Idāni sugatoti imassa atthaṃ dassento āha ‘‘ sobhanagamanattā ’’ tiādi .

‘‘ Gate ṭhite ’’ tiādīsu gamanampi gatanti vuccatīti āha ‘‘ gamanampi hi gatanti vuccatī ’’ ti .

Sobhanan ti subhaṃ , subhabhāvo visuddhatāya , visuddhatā dosavigamenāti āha ‘‘ parisuddhamanavajjan ’’ ti .

Gamanañca nāma bahuvidhanti idhādhippetaṃ gamanaṃ dassento ‘‘ ariyamaggo ’’ ti āha .

So hi nibbānassa gati adhigamoti ca katvā gataṃ gamananti ca vuccati .

Idāni tasseva gamane kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘ tena hesā ’’ tiādi vuttaṃ .

Khemaṃ disan ti nibbānaṃ .

Asajjamānoti paripanthābhāvena sugatigamanepi asajjanto saṅgaṃ akaronto , pageva itarattha .

Atha vā ekāsane nisīditvā khippābhiññāvaseneva catunnampi maggānaṃ paṭiladdhabhāvato asajjamāno abajjhanto gato .

Yaṃ gamanaṃ gacchanto sabbagamanatthaṃ āvahati , sabbañca anuttaraṃ sampattiṃ āvahati , tadeva sobhanaṃ nāma , tena ca bhagavā gatoti āha ‘‘ iti sobhanagamanattā sugato ’’ ti sobhanattho susaddoti katvā .

Asundarānaṃ dukkhānaṃ saṅkhārappavattīnaṃ abhāvato accantasukhattā ekantato sundaraṃ nāma asaṅkhatā dhātūti āha ‘‘ sundarañcesa ṭhānaṃ gato amataṃ nibbānan ’’ ti .

Tenāha bhagavā ‘‘ nibbānaṃV1.210 paramaṃ sukhan ’’ ti ( ma . ni .2.215; dha . pa .203-204).

Sammāti suṭṭhu .

Suṭṭhu gamanañca nāma paṭipakkhena anabhibhūtassa gamananti āha ‘‘ pahīne kilese puna apaccāgacchanto ’’ ti , pahīnānaṃ puna asamudācāravasena apaccāgacchanto .

Vuttamevatthaṃ āgamaṃ dassetvā vibhāvento āha ‘‘ vuttañcetan ’’ tiādi .

Etan ti tena tena maggena pahīnakilesānaṃ puna apaccāgamanaṃ , idañca sikhāppattaṃ sammāgamanaṃ , yāya āgamanīyapaṭipadāyaM1.238 siddhaṃ , sāpi sammāgamanamevāti evampi bhagavā sugatoti dassetuṃ ‘‘ sammā vā āgato ’’ tiādi vuttaṃ .

Sammāpaṭipattiyāti sammāsambodhiyā sampāpane aviparītapaṭipattiyā .

Sabbalokassa hitasukhameva karontāti etena mahābodhiyā paṭipadā avibhāgena sabbasattānaṃ sabbadā hitasukhāvahabhāveneva pavattatīti dasseti .

Sassataṃ ucchedanti ime ante anupagacchanto gatoti etena paṭiccasamuppādagatiṃ dasseti .

Kāmasukhaṃ attakilamathanti ime anupagacchanto gatoti etena ariyamaggagatiṃ dasseti .

Tatrāti yuttaṭṭhāne yuttasseva bhāsane .

Nipphādetabbe sādhetabbe cetaṃ bhummaṃ .

Abhūtan ti abhūtatthaṃ .

Atthamukhena hi vācāya abhūtatā bhūtatā vā .

Atacchan ti tasseva vevacanaṃ .

Anatthasaṃhitan ti diṭṭhadhammikena samparāyikena vā anatthena saṃhitaṃ anatthasaṃhitaṃ , anatthāvahaṃ .

Na atthoti anattho , atthassa paṭipakkho abhāvo ca , tena saṃhitaṃ , pisuṇavācaṃ samphappalāpañcāti attho .

Evamettha catubbidhassapi vacīduccaritassa saṅgaho daṭṭhabbo .

Ettha ca paṭhamā vācā sīlavantaṃ ‘‘ dussīlo ’’ ti , acaṇḍālādiṃ ‘‘ caṇḍālo ’’ tiādinā bhāsamānassa daṭṭhabbā .

Dutiyā dussīlaṃ ‘‘ dussīlo ’’ ti , caṇḍālādimeva ‘‘ caṇḍālo ’’ tiādinā avinayena bhāsamānassa .

Tatiyā nerayikādikassa nerayikādibhāvavibhāvanīkathā yathā ‘‘ āpāyiko devadatto nerayiko ’’ tiādikā .

Catutthī ‘‘ vedavihitena yaññavidhinā pāṇātipātādikataṃ sugatiṃ āvahatī ’’ ti lokassa byāmohanakathā .

Pañcamī bhūtena pesuññupasaṃhārā kathā .

Chaṭṭhā yuttapattaṭṭhāne pavattitā dānasīlādikathā veditabbā .

Evaṃ sammā gadattāti yathāvuttaṃ abhūtādiṃ vajjetvā bhūtaṃ tacchaṃ atthasaṃhitaṃ piyaṃ manāpaṃ tato eva sammā suṭṭhu gadanato sugato .

Āpāthagamanamattena kassaci appiyampi hi bhagavato vacanaṃ piyaṃ manāpameva atthasiddhiyā lokassa hitasukhāvahattā .

Ettha pana da-kārassa ta-kāraṃ katvā ‘‘ sugato ’’ ti vuttanti daṭṭhabbaṃ .

Aparo nayo – sobhanaṃ gataṃ gamanaṃ etassāti sugato .

Bhagavato hi veneyyajanupasaṅkamanaṃ ekantena tesaṃ hitasukhanipphādanato sobhanaṃ bhaddakaṃ .

Tathā lakkhaṇānubyañjanappaṭimaṇḍitarūpakāyatāya dutavilambitakhalitānukaḍḍhananippīḷanukkuṭikakuṭilākulatādidosavirahitaṃV1.211 vilāsitarājahaṃsavasabhavāraṇamigarājagamanaṃM1.239 kāyagamanaṃ ñāṇagamanañca vipulanimmalakaruṇāsativīriyādiguṇavisesahitamabhinīhārato yāva mahābodhi anavajjatāya sattānaṃ hitasukhāvahatāya ca sobhanameva .

Atha vā sayambhūñāṇena sakalampi lokaṃ pariññābhisamayavasena parijānanto sammā gato avagatoti sugato .

Tathā lokasamudayaṃ pahānābhisamayavasena pajahanto anuppattidhammataṃ āpādento sammā gato atītoti sugato .

Lokanirodhaṃ nibbānaṃ sacchikiriyābhisamayavasena sammā gato adhigatoti sugato .

Lokanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ bhāvanābhisamayavasena sammā gato paṭipannoti sugato .

Tathā yaṃ imassa sadevakassa lokassa diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ ñātaṃ anuvicaritaṃ manasā , sabbaṃ taṃ hatthatale āmalakaṃ viya sammā paccakkhato gato abbhaññāsīti sugato .

Idāni lokavidūti imassa atthaṃ pakāsento āha ‘‘ sabbathā viditalokattā ’’ tiādi .

Tattha sabbathāti sabbappakārena , yo yo loko yena yena pakārena veditabbo , tena tena pakārenāti attho .

Te pana pakāre dassetuṃ ‘‘ sabhāvato ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha sabhāvatoti dukkhasabhāvato .

Sabbo hi loko dukkhasabhāvo .

Yathāha ‘‘ saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā ’’ ti .

Samudayatoti yato samudeti , tato taṇhādito .

Nirodhatoti yattha so nirujjhati , tato visaṅkhārato .

Nirodhūpāyatoti yena vidhinā so nirodho pattabbo , tato ariyamaggato ito aññassa pakārassa abhāvā .

Iti ‘‘ sabbathā lokaṃ avedī ’’ ti vatvā tadatthasādhakaṃ suttaṃ dassento ‘‘ yattha kho , āvuso ’’ tiādimāha .

Idañca suttaṃ ‘‘ yattha kho , bhante , na jāyati … pe … na upapajjati , sakkā nu kho so , bhante , gamanena lokassa anto ñātuṃ vā daṭṭhuṃ vā pāpuṇituṃ vā ’’ ti ( saṃ . ni .1.107; a . ni .4.45) okāsalokassa gatiṃ sandhāya rohitadevaputtena puṭṭho bhagavā abhāsi .

Tattha na jāyatītiādinā ujukaṃ jātiādīni paṭikkhipitvā na cavati na upapajjatīti padadvayena aparāparaṃ cavanupapatanāni paṭikkhipati .

Keci pana ‘‘ naM1.240 jāyatītiādi gabbhaseyyakādivasena vuttaṃ , itaraṃ opapātikavasenā ’’ ti vadanti .

Tan ti jātiādirahitaṃ .

Gamanenāti padasā gamanena .

Lokassantan ti saṅkhāralokassa antabhūtaṃ nibbānaṃ .

Ñāteyyan ti jānitabbaṃ .

Daṭṭheyyan ti daṭṭhabbaṃ .

Patteyyan ti pattabbaṃ .

‘‘ Ñātāyaṃ diṭṭhāyaṃ pattāyan ’’ ti vā pāṭho , tattha gamanena lokassantaṃ ñātā ayaṃ diṭṭhā ayaṃ pattā ayanti na vadāmīti attho .

Ayan ti nibbānatthiko .

Kāmaṃ padasā gamanena gantvā lokassantaṃ ñātuṃ daṭṭhuṃ pattuṃ vā na sakkā , api ca parimitaparicchinnaṭṭhāneV1.212 taṃ paññāpetvā dassemīti dassento ‘‘ api cā ’’ tiādimāha .

Tattha byāmamatte kaḷevareti byāmappamāṇe attabhāve .

Iminā rūpakkhandhaṃ dasseti .

Sasaññimhīti saññāya sahite .

Iminā saññāsīsena vedanādayo tayo khandhe dasseti saññāsahitattā eva .

Samanaketi saviññāṇaketi attho .

Iminā viññāṇakkhandhaṃ dasseti , aviññāṇake pana utusamuṭṭhānarūpasamudāyamatte paññāpetuṃ na sakkāti adhippāyo .

Lokan ti khandhādilokaṃ .

Lokanirodhan ti tassa lokassa nirujjhanaṃ nibbānameva vā .

Nibbānampi hi khandhe paṭicca paññāpanato sarīrasmiṃyeva paññāpeti .

Adesampi hi taṃ yesaṃ nirodho , tesaṃ vasena desatopi upacāravasena niddisīyati yathā ‘‘ cakkhuṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ , etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati , ettha nirujjhamānā nirujjhatī ’’ ti ( dī . ni .2.401; ma . ni .1.134; vibha .204).

Gamanenāti pākatikagamanena .

Lokassantoti saṅkhāralokassa anto antakiriyāya hetubhūtaṃ nibbānaṃ .

Kudācanan ti kadācipi .

Appatvāti aggamaggena anadhigantvā .

Pamocanan ti pamutti nissaraṇaṃ .

Tasmāti yasmā lokantaṃ appatvā vaṭṭadukkhato mutti natthi , tasmā .

Haveti nipātamattaṃ .

Lokavidūti sabhāvādito sabbaṃ lokaṃ vijānanto .

Sumedhoti sundarapañño .

Lokantagūti pariññābhisamayena lokaṃ viditvā pahānābhisamayena lokantagū .

Maggabrahmacariyassa pariniṭṭhitattā vusitabrahmacariyo .

Sabbesaṃ kilesānaṃ samitattā catusaccadhammānaṃ vā abhisamitattā samitāvī .

Nāsīsatīti na pattheti , yathā imaṃ lokaṃ , evaṃ parañca lokaṃ nāsīsati appaṭisandhikattā .

EvaṃM1.241 yadipi lokavidutā anavasesato dassitā sabhāvādito dassitattā , loko pana ekadeseneva vuttoti taṃ anavasesato dassetuṃ ‘‘ api ca tayo lokā ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha indriyabaddhānaṃ khandhānaṃ samūho santāno ca sattaloko .

Rūpādīsu sattavisattatāya satto , lokīyati ettha kusalākusalaṃ tabbipāko cāti loko .

Anindriyabaddhānaṃ rūpādīnaṃ samūho santāno ca okāsaloko lokīyanti ettha jaṅgamā thāvarā ca tesañca okāsabhūtoti katvā .

Tadādhāratāya hesa ‘‘ bhājanaloko ’’ tipi vuccati .

Ubhayepi khandhā saṅkhāraloko paccayehi saṅkharīyanti lujjanti palujjanti cāti .

Āhāraṭṭhitikāti paccayaṭṭhitikā , paccayāyattavuttikāti attho .

Paccayattho hettha āhārasaddo ‘‘ ayamāhāro anuppannassa vā kāmacchandassa uppādāyā ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .5.232) viya .

Evañhi ‘‘ sabbe sattā ’’ ti iminā asaññasattāpi pariggahitā honti .

Sā panāyaṃ āhāraṭṭhitikatā nippariyāyatoV1.213 saṅkhāradhammo , na sattadhammoti āha ‘‘ āhāraṭṭhitikāti āgataṭṭhāne saṅkhāraloko veditabbo ’’ ti .

Yadi evaṃ ‘‘ sabbe sattā ’’ ti idaṃ kathanti ?

Puggalādhiṭṭhānadesanāti nāyaṃ doso .

Kasmā pana bhagavā katthaci puggalādhiṭṭhānaṃ katvā dhammaṃ deseti , katthaci dhammādhiṭṭhānaṃ katvā dhammaṃ desetīti ?

Desanāvilāsato veneyyajjhāsayato ca .

Desanāvilāsappattā hi buddhā bhagavanto , te yathāruci katthaci puggalādhiṭṭhānaṃ katvā katthaci dhammādhiṭṭhānaṃ katvā dhammaṃ desenti .

Ye vā pana veneyyā sāsanakkamaṃ anotiṇṇā , tesaṃ puggalādhiṭṭhānaṃ desanaṃ desenti .

Ye ca otiṇṇā , tesaṃ dhammādhiṭṭhānaṃ .

Sammutisaccavisayā puggalādhiṭṭhānā desanā , itarā paramatthasaccavisayā .

Purimā karuṇānukūlā , itarā paññānukūlā .

Saddhānusārīgottānaṃ vā purimā .

Te hi puggalappamāṇikā , pacchimā dhammānusārīgottānaṃ .

Saddhācaritatāya vā lokādhipatīnaṃ vasena puggalādhiṭṭhānā , paññācaritatāya dhammādhipatīnaṃ vasena dhammādhiṭṭhānā .

Purimā ca neyyatthā , pacchimā nītatthā .

Iti bhagavā taṃ taṃ visesaṃ apekkhitvā tattha tattha duvidhaṃ desanaṃ desetīti veditabbaṃ .

DiṭṭhigatikānaṃM1.242 sassatādivasena ‘‘ attā loko ’’ ti parikappanā yebhuyyena sattavisayā , na saṅkhāravisayāti āha ‘‘ sassato lokoti vā asassato lokoti vāti āgataṭṭhāne sattaloko veditabbo ’’ ti .

Yāvatā candimasūriyā pariharantīti yattake ṭhāne candimasūriyā parivattanti paribbhamanti .

Disā bhanti virocamānāti tesaṃ paribbhamaneneva tā tā disā pabhassarā hutvā virocanti .

Atha vā disāti upayogabahuvacanaṃ , tasmā sayaṃ virocamānā candimasūriyā yattakā disā bhanti sobhenti obhāsayantīti attho .

Tāva sahassadhā lokoti tattakena pamāṇena sahassappakāro okāsaloko , sahassalokadhātuyoti attho .

‘‘ Tāvasahassavā ’’ ti vā pāṭho , tāva tattakaṃ sahassaṃ assa atthīti tāvasahassavā .

Etthāti sahassalokadhātusaṅkhāte loke .

Tampīti tividhampi lokaṃ .

Sabbathā avedīti sabbappakārato paṭivijjhi .

Kathaṃ paṭivijjhīti āha ‘‘ tathā hī ’’ tiādi .

Tathā hissāti imassa ‘‘ sabbathā vidito ’’ ti etena sambandho .

Assāti anena bhagavatā .

Eko loko sabbe sattā āhāraṭṭhitikāti yāya puggalādhiṭṭhānāya kathāya sabbesaṃ saṅkhārānaṃ paccayāyattavuttitā vuttā , tāya sabbo saṅkhāraloko ekavidho pakārantarassa abhāvato .

Dve lokātiādīsupi imināva nayena attho veditabbo .

NāmaggahaṇenaV1.214 cettha nibbānassa aggahaṇaṃ tassa alokasabhāvattā .

Nanu ca ‘‘ āhāraṭṭhitikā ’’ ti ettha paccayāyattavuttitāya maggaphaladhammānampi lokatā āpajjatīti ?

Nāpajjati pariññeyyānaṃ dukkhasaccadhammānaṃ idha lokoti adhippetattā .

Atha vā na lujjati na palujjatīti yo gahito tathā na hoti , so lokoti taṃgahaṇarahitānaṃ lokuttarānaṃ natthi lokatā .

Tisso vedanāti sukhadukkhaupekkhāvasena .

Cattāro āhārāti kabaḷīkārāhāro phassāhāro manosañcetanāhāro viññāṇāhāroti cattāro āhārā .

Tattha kabaḷīkārāhāro ojaṭṭhamakaṃ rūpaṃ āharatīti āhāro .

Phasso tisso vedanā āharatīti āhāro .

Manosañcetanā tīsu bhavesu paṭisandhiṃ āharatīti āhāro .

Viññāṇaṃ paṭisandhikkhaṇe nāmarūpaṃ āharatīti āhāro .

UpādānānaṃM1.243 ārammaṇabhūtā khandhā upādānakkhandhā .

Cha ajjhattikāni āyatanānīti cakkhāyatanādimanāyatanapariyantāni .

Satta viññāṇaṭṭhitiyoti nānattakāyā nānattasaññino , nānattakāyā ekattasaññino , ekattakāyā nānattasaññino , ekattakāyā ekattasaññino , heṭṭhimā ca tayo āruppāti imā satta ‘‘ viññāṇaṃ tiṭṭhati etthāti viññāṇaṭṭhitiyo ’’ ti vuccanti .

Tattha nānattaṃ kāyo etesaṃ , nānatto vā kāyo etesanti nānattakāyā , nānattasaññā etesaṃ atthīti nānattasaññino .

Iminā nayena sesapadesupi attho veditabbo .

Sabbe manussā ( dī . ni . aṭṭha .2.127; a . ni . aṭṭha .3.7.44-45) chakāmāvacarā ca devā ekacce ca vinipātikā ‘‘ nānattakāyā nānattasaññino ’’ ti vuccanti .

Aparimāṇesu hi cakkavāḷesu aparimāṇānaṃ manussānaṃ vaṇṇasaṇṭhānādivasena dvepi ekasadisā natthi .

Yepi katthaci yamakabhātaro vaṇṇena vā saṇṭhānena vā ekasadisā honti , tesampi ālokitavilokitakathitahasitagamanaṭhānādīhi viseso hotiyeva , paṭisandhisaññā ca nesaṃ tihetukāpi duhetukāpi ahetukāpi hoti , tasmā sabbepi manussā nānattakāyā nānattasaññino .

Chakāmāvacaradevesu ca kesañci kāyo nīlo hoti , kesañci pītādivaṇṇo , paṭisandhisaññā ca nesaṃ duhetukāpi tihetukāpi hoti , tasmā tepi nānattakāyā nānattasaññino .

Ekacce vinipātikā pana catuapāyavinimuttakā uttaramātā yakkhinī , piyaṅkaramātā , dhammaguttāti evamādayo daṭṭhabbā .

Etesañhi odātakaāḷamaṅguracchavisāmavaṇṇādivasena ceva kisathūlarassadīghādivasena ca kāyo nānā hoti , manussānaṃ viya tihetukaduhetukāhetukavasena paṭisandhisaññāpi , te pana devā viya na mahesakkhāV1.215 , kapaṇamanussā viya appesakkhā dullabhaghāsacchādanā dukkhapīḷitā viharanti , ekacce kāḷapakkhe dukkhitā juṇhapakkhe sukhitā honti , tasmā sukhasamussayato vinipatitattā sukhasamussayato vinipāto etesaṃ atthīti vinipātikāti vuttā satipi devabhāve dibbasampattiyā abhāvato .

Ye panettha tihetukā , tesaṃ dhammābhisamayopi hoti .

Piyaṅkaramātā hi yakkhinī paccūsasamaye anuruddhattherassa dhammaṃ sajjhāyato sutvā –

‘‘ MāM1.244 saddaṃ kari piyaṅkara , bhikkhu dhammapadāni bhāsati ;

Apica dhammapadaṃ vijāniya , paṭipajjema hitāya no siyā .

‘‘ Pāṇesu ca saṃyamāmase , sampajānamusā na bhaṇāmase ;

Sikkhema susīlyamattano , api muccema pisācayoniyā ’’ ti .( saṃ . ni .1.240)–

Evaṃ puttakaṃ saññāpetvā taṃ divasaṃ sotāpattiphalaṃ pattā .

Uttaramātā pana bhagavato dhammaṃ sutvāva sotāpannā jātā .

Evamimepi kāyassa ceva paṭisandhisaññāya ca nānattā ‘‘ nānattakāyā nānattasaññino ’’ tveva saṅkhyaṃ gacchanti .

Brahmapārisajjabrahmapurohitamahābrahmasaṅkhātā pana hīnamajjhimapaṇītabhedabhinnena paṭhamajjhānena nibbattā brahmakāyikā ceva catūsu apāyesu sattā ca ‘‘ nānattakāyā ekattasaññino ’’ ti vuccanti .

Etesu hi brahmakāyikesu brahmapurohitānaṃ kāyo brahmapārisajjehi pamāṇato vipulataro hoti , mahābrahmānaṃ kāyo pana brahmapurohitehipi pamāṇato vipulataro hoti .

Kāmañca nesaṃ pabhāvasenapi kāyo heṭṭhimaheṭṭhimehi uḷārataro hoti , taṃ pana idha appamāṇaṃ .

Tathā hi parittābhādīnaṃ parittasubhādīnañca kāye satipi pabhāvematte ekattavaseneva vavatthapīyatīti ‘‘ ekattakāyā ’’ tveva te vuccanti .

Evamime brahmakāyikā kāyassa nānattā paṭhamajjhānavipākavasena pana paṭisandhisaññāya ca ekattā nānattakāyā ekattasaññino .

Yathā ca te , evaṃ catūsu apāyesu sattā .

Nirayesu hi kesañci gāvutaṃ , kesañci aḍḍhayojanaṃ , kesañci yojanaṃ attabhāvo hoti , devadattassa pana yojanasatiko jāto .

Tiracchānesupi keci khuddakā , keci mahantā , pettivisayepi keci saṭṭhihatthā , keci asītihatthā honti , keci suvaṇṇā , keci dubbaṇṇā , tathā kālakañcikā asurā .

Api cettha dīghapiṭṭhikapetā nāmaV1.216 saṭṭhiyojanikāpi honti , paṭisandhisaññā pana sabbesampi akusalavipākāhetukāva hoti .

Iti āpāyikāpi ‘‘ nānattakāyā ekattasaññino ’’ tveva saṅkhyaṃ gacchanti .

DutiyajjhānabhūmikāM1.245 pana parittābhā appamāṇābhā ābhassarā ‘‘ ekattakāyā nānattasaññino ’’ ti vuccanti .

Nesañhi sabbesaṃ kāyo ekappamāṇova hoti , paṭisandhisaññā pana dutiyatatiyajjhānavipākavasena nānā hoti .

Parittasubhā appamāṇasubhā subhakiṇhā pana tatiyajjhānabhūmikā ekattakāyā ekattasaññino .

Tesaṃ vuttanayena kāyassa ceva catutthajjhānavipākavasena paṭisandhisaññāya ca ekattā .

‘‘ Vehapphalāpi imaṃyeva catutthaviññāṇaṭṭhitiṃ bhajanti kāyassa ceva pañcamajjhānavipākavasena paṭisandhisaññāya ca ekarūpattā .

Suddhāvāsā pana apunarāvattanato vivaṭṭapakkhe ṭhitā , na sabbakālikā .

Kappasatasahassampi asaṅkhyeyyampi buddhasuññe loke nuppajjanti , soḷasakappasahassabbhantare buddhesu uppajjantesuyeva uppajjanti , dhammacakkappavattissa bhagavato khandhāvāraṭṭhānasadisā honti , tasmā neva viññāṇaṭṭhitiṃ , na sattāvāsaṃ bhajantī ’’ ti vadanti .

Mahāsīvatthero pana ‘‘ na kho pana so sāriputta āvāso sulabharūpo , yo mayā anāvuṭṭhapubbo iminā dīghena addhunā aññatra suddhāvāsehi devehī ’’ ti ( ma . ni .1.160) iminā suttena ‘‘ suddhāvāsāpi catutthaviññāṇaṭṭhitiṃ catutthasattāvāsaṃ bhajantī ’’ ti vadati , taṃ appaṭibāhiyattā suttassa anuññātaṃ .

Tasmā asaññasattaṃ apanetvā parittasubhādīsu akaniṭṭhapariyosānāsu navasu bhūmīsu sattā ‘‘ ekattakāyā ekattasaññino ’’ ti gahetabbā .

Asaññasattā pana viññāṇābhāvā ettha saṅgahaṃ na gacchanti .

Tathā hi anuppanne buddhe titthāyatane pabbajitā vāyokasiṇe parikammaṃ katvā catutthajjhānaṃ nibbattetvā tato vuṭṭhāya ‘‘ dhī cittaṃ , dhī cittaṃ , cittassa nāma abhāvoyeva sādhu .

Cittañhi nissāya vadhabandhādipaccayaṃ dukkhaṃ uppajjati , citte asati natthetan ’’ ti khantiṃ ruciṃ uppādetvā aparihīnajjhānā kālaṃ katvā rūpapaṭisandhivasena asaññabhave nibbattanti .

Yo yassa iriyāpatho manussaloke paṇihito ahosi , so tena iriyāpathena nibbattitvā pañca kappasatāni ṭhito vā nisinno vā nipanno vā hoti .

Evaṃ cittavirāgabhāvanāvasena tesaṃ tattha viññāṇuppatti na hotīti viññāṇābhāvato viññāṇaṭṭhitiṃ te na bhajanti .

NevasaññānāsaññāyatanaṃM1.246 pana yatheva saññāya , evaṃ viññāṇassapi sukhumattā viññāṇaṭṭhitīsu saṅgahaṃ na gacchati .

Tañhi saññāya viya viññāṇassapi saṅkhārāvasesasukhumabhāvappattattā paribyattaviññāṇakiccābhāvato neva viññāṇaṃV1.217 , na ca sabbaso aviññāṇaṃ hotīti nevaviññāṇā nāviññāṇaṃ , tasmā paripphuṭaviññāṇakiccavantīsu viññāṇaṭṭhitīsu saṅgahaṃ na gacchati .

Tasmā vinipātikehi saddhiṃ chakāmāvacaradevā manussā ca nānattakāyā nānattasaññino , paṭhamajjhānabhūmikā apāyasattā ca nānattakāyā ekattasaññino , dutiyajjhānabhūmikā ekattakāyā nānattasaññino , tatiyajjhānabhūmikā asaññasattaṃ vajjetvā sesā catutthajjhānabhūmikā ca ekattakāyā ekattasaññinoti imā catasso viññāṇaṭṭhitiyo nevasaññānāsaññāyatanaṃ vajjetvā ākāsānañcāyatanādiheṭṭhimāruppattayena saddhiṃ ‘‘ satta viññāṇaṭṭhitiyo ’’ ti veditabbā .

Aṭṭha lokadhammāti lābho alābho yaso ayaso nindā pasaṃsā sukhaṃ dukkhanti ime aṭṭha lokassa dhammattā lokadhammā .

Ime hi sattalokassa avassaṃbhāvino dhammā , tasmā etehi vinimutto nāma koci satto natthi .

Te hi aparāparaṃ kadāci lokaṃ anupatanti , kadāci te loko ca anupatati .

Vuttampi cetaṃ ‘‘ aṭṭhime , bhikkhave , lokadhammā lokaṃ anuparivattanti , loko ca aṭṭha lokadhamme anuparivattatī ’’ ti ( a . ni .8.6).

Ghāsacchādanādīnaṃ laddhi , tāni eva vā laddhabbato lābho .

Tadabhāvo alābho .

Lābhaggahaṇena cettha tabbisayo anurodho gahito , alābhaggahaṇena virodho .

Evaṃ yasā dīsupi tabbisayaanurodhavirodhānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ .

Lābhe pana āgate alābho āgatoyeva hotīti lābho ca alābho ca vutto .

Yasā dīsupi eseva nayo .

Tathā ca lohite sati tadupaghātavasena pubbo viya lābhādīsu anurodhe sati alābhādīsu virodho laddhāvasaro eva hoti .

Nava sattāvāsāti heṭṭhā vuttasattaviññāṇaṭṭhitiyo eva asaññasattacatutthāruppehi saddhiṃ ‘‘ nava sattāvāsā ’’ ti vuccanti .

Sattā āvasanti etesūti sattāvāsā , nānattakāyanānattasaññīādibhedā sattanikāyā .

Te hi sattanikāyā tappariyāpannānaṃ sattānaṃ tāya eva tappariyāpannatāyaM1.247 ādhāro viya vattabbataṃ arahanti samudāyādhāratāya avayavassa yathā ‘‘ rukkhe sākhā ’’ ti .

Suddhāvāsānampi sattāvāsaggahaṇe kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva .

Dasāyatanānīti arūpasabhāvaṃ manāyatanaṃ rūpārūpādimissakaṃ dhammāyatanañca ṭhapetvā kevalaṃ rūpadhammānaṃyeva vasena cakkhāyatanādayo pañca , rūpāyatanādayo pañcāti dasāyatanāni vuttāni , manāyatanadhammāyatanehi pana saddhiṃ tāniyeva ‘‘ dvādasāyatanānī ’’ ti vuttāni .

KasmāV1.218 panettha cakkhādayo ‘‘ āyatanānī ’’ ti vuccanti ?

Āyatanato ( vibha . aṭṭha .154) āyānaṃ vā tananato āyatassa ca nayanato āyatanāni .

Cakkhurūpādīsu hi taṃtaṃdvārārammaṇā cittacetasikā dhammā sena sena anubhavanādinā kiccena āyatanti uṭṭhahanti ghaṭanti vāyamanti , te ca pana āyabhūte dhamme etāni tanonti vitthārenti , idañca anamatagge saṃsāre pavattaṃ ativiya āyataṃ saṃsāradukkhaṃ yāva na nivattati , tāva nayanti pavattayanti , tasmā ‘‘ āyatanānī ’’ ti vuccanti .

Api ca nivāsaṭṭhānaṭṭhena ākaraṭṭhena samosaraṇaṭṭhena sañjātidesaṭṭhena kāraṇaṭṭhena ca āyatanāni .

Tathā hi loke ‘‘ issarāyatanaṃ vāsudevāyatanan ’’ tiādīsu nivāsaṭṭhānaṃ āyatananti vuccati .

‘‘ Suvaṇṇāyatanaṃ rajatāyatanan ’’ tiādīsu ākaro .

Sāsane pana ‘‘ manorame āyatane , sevanti naṃ vihaṅgamā ’’ tiādīsu ( a . ni .5.38) samosaraṇaṭṭhānaṃ .

‘‘ Dakkhiṇāpatho gunnaṃ āyatanan ’’ tiādīsu sañjātideso .

‘‘ Tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane ’’ tiādīsu ( ma . ni .3.158; a . ni .3.102;5.23) kāraṇaṃ āyatananti vuccati .

Cakkhuādīsu ca te te cittacetasikā dhammā nivasanti tadāyattavuttitāyāti cakkhādayo tesaṃ nivāsaṭṭhānaṃ .

Cakkhādīsu ca te ākiṇṇā tannissitattā tadārammaṇattā cāti cakkhādayova nesaṃ ākaro .

Tattha tattha vatthudvārārammaṇavasena samosaraṇato cakkhādayova nesaṃ samosaraṇaṭṭhānaṃ .

Tannissayārammaṇabhāvena tattheva uppattito cakkhādayova nesaṃ sañjātideso .

Cakkhādīnaṃ abhāve abhāvato cakkhādayova nesaṃ kāraṇanti yathāvuttenatthena cakkhu ca taṃ āyatanañcāti cakkhāyatanaṃ .

Evaṃ sesānipi .

ImānevaM1.248 pana dvādasāyatanāni cakkhuviññāṇādichaviññāṇehi saddhiṃ aṭṭhārasa vidahanādito ‘‘ dhātuyo ’’ ti vuccanti .

Tathā hi cakkhādīsu ekeko dhammo yathāsambhavaṃ vidahati , dhīyate , vidhānaṃ , vidhīyate etāya , ettha vā dhīyatīti dhātūti vuccati .

Lokiyā hi dhātuyo kāraṇabhāvena vavatthitāva hutvā suvaṇṇarajatādidhātuyo viya suvaṇṇarajatādiṃ , anekappakāraṃ saṃsāradukkhaṃ vidahanti , bhārahārehi ca bhāro viya sattehi dhīyanti dhārīyanti , dukkhavidhānamattameva cetā avasavattanato .

Etāhi ca kāraṇabhūtāhi saṃsāradukkhaṃ sattehi anuvidhīyati , tathāvihitañca taṃ etāsveva dhīyati ṭhapīyati , tasmā ‘‘ dhātuyo ’’ ti vuccanti .

Api ca yathā titthiyānaṃ attā nāma sabhāvato natthi , na evametā , etā pana attano sabhāvaṃ dhārentīti dhātuyo .

Yathā ca loke vicittā haritālamanosilādayo selāvayavā ‘‘ dhātuyo ’’ ti vuccanti , evametāpi dhātuyo viya dhātuyo .

Vicittā hetā ñāṇañeyyāvayavāti .

Yathā vā sarīrasaṅkhātassa samudāyassa avayavabhūtesu rasasoṇitādīsu aññamaññavisabhāgalakkhaṇaparicchinnesuV1.219 dhātusamaññā , evametesupi pañcakkhandhasaṅkhātassa attabhāvassa avayavesu dhātusamaññā veditabbā .

Aññamaññavisabhāgalakkhaṇaparicchinnā hete cakkhādayoti .

Api ca dhātūti nijjīvamattassetaṃ adhivacanaṃ .

Tathā hi bhagavā ‘‘ chadhāturo ayaṃ bhikkhu puriso ’’ tiādīsu ( ma . ni .3.343) jīvasaññāsamūhananatthaṃ dhātudesanamakāsi .

Tasmā nijjīvaṭṭhenapi dhātuyoti vuccanti .

Ettha ca ‘‘ āhāraṭṭhitikā ’’ ti paccayāyattavuttitāvacanena saṅkhārānaṃ aniccatā , tāya ca ‘‘ yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ , yaṃ dukkhaṃ tadanattā ’’ ti ( saṃ . ni .3.15) vacanato dukkhānattatā ca pakāsitā hontīti tīṇipi sāmaññalakkhaṇāni gahitāni .

Nāman ti cattāro arūpino khandhā , te ca atthato phassādayo .

Rūpan ti bhūtupādāyarūpāni , tāni ca atthato pathavīādayoti aviseseneva salakkhaṇato saṅkhārā gahitā .

Taggahaṇeneva ye te savisesā kusalādayo hetuādayo ca , tepi gahitā eva hontīti āha ‘‘ iti ayaṃ saṅkhāralokopi sabbathā vidito ’’ ti .

EvaṃM1.249 saṅkhāralokassa sabbathā viditabhāvaṃ dassetvā idāni sattalokassapi sabbathā viditabhāvaṃ dassento ‘‘ yasmā panesā ’’ tiādimāha .

Tattha āsayaṃ jānātīti āgamma cittaṃ seti etthāti āsayo migāsayo viya .

Yathā migo gocarāya gantvā paccāgantvā tattheva vanagahane sayatīti so tassa āsayo , evaṃ aññathā pavattitvāpi cittaṃ āgamma yattha seti , so tassa āsayoti vuccati .

So pana sassatadiṭṭhiādivasena catubbidho .

Vuttañca –

‘‘ Sassatucchedadiṭṭhī ca , khanti cevānulomikā ;

Yathābhūtañca yaṃ ñāṇaṃ , etaṃ āsayasadditan ’’ ti .

Tattha sabbadiṭṭhīnaṃ sassatucchedadiṭṭhīhi saṅgahitattā sabbepi diṭṭhigatikā sattā imā eva dve diṭṭhiyo sannissitā .

Yathāha ‘‘ dvayanissito khvāyaṃ kaccāna loko yebhuyyena atthitañceva natthitañcā ’’ ti ( saṃ . ni .2.15).

Atthitāti hi sassataggāho adhippeto , natthitāti ucchedaggāho .

Ayaṃ tāva vaṭṭanissitānaṃ puthujjanānaṃ āsayo , vivaṭṭanissitānaṃ pana suddhasattānaṃ anulomikā khanti yathābhūtañāṇanti duvidho āsayo .

Tattha ‘‘ anulomikā khanti vipassanāñāṇaṃ , yathābhūtañāṇaṃ pana maggañāṇan ’’ ti sammohavinodaniyā vibhaṅgaṭṭhakathāyaṃ ( vibha . aṭṭha .815) vuttaṃV1.220 .

Taṃ catubbidhampi sattānaṃ āsayaṃ jānāti , jānanto ca tesaṃ diṭṭhigatānaṃ tesañca ñāṇānaṃ appavattikkhaṇepi jānāti .

Vuttañhetaṃ –

‘‘ Kāmaṃ sevantaññeva jānāti ‘ ayaṃ puggalo kāmagaruko kāmāsayo kāmādhimutto ’ ti , kāmaṃ sevantaññeva jānāti ‘ ayaṃ puggalo nekkhammagaruko nekkhammāsayo nekkhammādhimutto ’’’ tiādi ( paṭi . ma .1.113).

Anusayaṃ jānātīti anu anu sayantīti anusayā , anurūpaṃ kāraṇaṃ labhitvā uppajjantīti attho .

Etena nesaṃ kāraṇalābhe uppajjanārahataṃ dasseti .

Appahīnā hi kilesā kāraṇalābhe sati uppajjanti .

Ke pana te ?

Kāmarāgādayo satta anāgatā kilesā , atītā paccuppannā ca taṃsabhāvattā tathā vuccanti .

Na hi dhammānaṃ kālabhedena sabhāvabhedoM1.250 atthi , taṃ sattavidhaṃ anusayaṃ tassa tassa sattassa santāne paroparabhāvena pavattamānaṃ jānāti .

Caritaṃ jānātīti ettha caritan ti sucaritaduccaritaṃ .

Tañhi vibhaṅge ( vibha .814 ādayo ) caritaniddese niddiṭṭhaṃ .

Atha vā caritan ti cariyā veditabbā .

Tā pana rāgadosamohasaddhābuddhivitakkavasena cha mūlacariyā , tāsaṃ apariyanto antarabhedo , saṃsaggabhedo pana tesaṭṭhividho .

Taṃ caritaṃ sabhāvato saṃkilesato vodānato samuṭṭhānato phalato nissandatoti evamādinā pakārena jānāti .

Adhimuttiṃ jānātīti ettha adhimuttīti ajjhāsayadhātu .

Sā duvidhā hīnādhimutti paṇītādhimuttīti .

Yāya hīnādhimuttikā sattā hīnādhimuttikeyeva sevanti , paṇītādhimuttikā ca paṇītādhimuttike eva .

Sace hi ācariyupajjhāyā na sīlavanto honti , saddhivihārikā sīlavanto honti , te attano ācariyupajjhāyepi na upasaṅkamanti , attanā sadise sāruppabhikkhūyeva upasaṅkamanti .

Sace ācariyupajjhāyā sāruppabhikkhū , itare asāruppā , tepi na ācariyupajjhāye upasaṅkamanti , attanā sadise hīnādhimuttike eva upasaṅkamanti .

Tipiṭakacūḷābhayatthero kira nāgadīpe cetiyavandanāya pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ gacchanto ekasmiṃ gāme manussehi nimantito therena ca saddhiṃ eko asāruppabhikkhu atthi , dhuravihārepi eko asāruppabhikkhu atthi , bhikkhusaṅghesu gāmaṃ osarantesu te ubho janā kiñcāpi āgantukena nevāsiko , nevāsikena vā āgantuko na diṭṭhapubbo , evaṃ santepi ekatoV1.221 hutvā hasitvā hasitvā kathayamānā aṭṭhaṃsu .

Thero disvā ‘‘ sammāsambuddhena jānitvā dhātusaṃyuttaṃ ( saṃ . ni .2.85 ādayo ) kathitan ’’ ti āha .

Evamayaṃ hīnādhimuttikādīnaṃ aññamaññopasevanādiniyāmikā ajjhāsayadhātu ajjhāsayabhāvo adhimuttīti vuccati , taṃ adhimuttiṃ jānāti .

‘‘ Imassa adhimutti hīnā , imassa paṇītā .

Tatthāpi imassa mudu , imassa mudutarā , imassa mudutamā ’’ tiādinā paṭivijjhati .

Adhimuttiyā pana tikkhamudubhāvādiko indriyānaṃ tikkhamudubhāvādinā veditabbo .

ApparajakkhetiM1.251 paññāmaye akkhimhi appaṃ parittaṃ rāgadosamoharajaṃ etesanti apparajakkhā , appaṃ vā rāgādirajaṃ etesanti apparajakkhā , anussadarāgādirajā sattā .

Te apparajakkhe .

Mahārajakkheti etthāpi eseva nayo , ussadarāgādirajā mahārajakkhā .

Jānātīti ‘‘ imassa rāgarajo appo , imassa dosarajo appo ’’ tiādinā apparajakkhādike jānāti .

Tikkhindriyeti tikhiṇehi saddhādīhi indriyehi samannāgate .

Mudindriyeti mudukehi saddhādīhi indriyehi samannāgate .

Ubhayatthāpi upanissayabhūtindriyāni adhippetāni .

Svākāreti sundarākāre , kalyāṇapakatike vivaṭṭajjhāsayeti attho .

Yesaṃ vā āsayādayo ākārā koṭṭhāsā sundarā , te svākārā .

Viparītā dvākārā .

Suviññāpayeti sammattaniyāmaṃ viññāpetuṃ sukare saddhe paññavante ca , ye vā kathitaṃ kāraṇaṃ sallakkhenti , sukhena sakkā honti viññāpetuṃ , te suviññāpayā .

Viparītā duviññāpayā .

Bhabbe abhabbeti ettha ye ariyamaggappaṭivedhassa anucchavikā upanissayasampannā kammāvaraṇakilesāvaraṇavipākāvaraṇarahitā , te bhabbā .

Viparītā abhabbā .

Tasmāti yasmā bhagavā aparimāṇe satte āsayādito anavasesetvā jānāti , tasmā assa bhagavato sattalokopi sabbathā vidito .

Nanu ca sattesu pamāṇādipi jānitabbo atthīti ?

Atthi , tassa pana jānanaṃ na nibbidāya virāgāya nirodhāyāti idha na gahitaṃ , bhagavato pana tampi suviditaṃ suvavatthāpitameva , payojanābhāvā desanaṃ nāruḷhaṃ .

Tena vuttaṃ –

‘‘ Atha kho bhagavā parittaṃ nakhasikhāyaṃ paṃsuṃ āropetvā bhikkhū āmantesi –

‘ taṃ kiṃ maññatha , bhikkhave , katamaṃ nu kho bahutaraṃ yo vāyaṃ mayā paritto nakhasikhāyaṃ paṃsu āropito , ayaṃ vā mahāpathavī ’’’ tiādi ( saṃ . ni .5.1121).

EvaṃV1.222 sattalokassapi sabbathā viditabhāvaṃ dassetvā idāni okāsalokassapi tatheva viditabhāvaṃ dassento āha ‘‘ yathā ca sattaloko ’’ tiādiM1.252 .

Okāsalokopi sabbathā viditoti sambandho .

Cakkavāḷan ti lokadhātu .

Sā hi nemimaṇḍalasadisena cakkavāḷapabbatena samantato parikkhittattā ‘‘ cakkavāḷan ’’ ti vuccati .

Aḍḍhuḍḍhānīti upaḍḍhacatutthāni , tīṇi satāni paññāsañcāti attho .

Nahutānīti dasasahassāni .

Saṅkhātāti kathitā .

Yasmā pathavī nāmāyaṃ tiriyaṃ aparicchinnā , tasmā ‘‘ ettakaṃ bahalattena , saṅkhātāyaṃ vasundharā ’’ ti bahalatoyeva paricchedo vutto .

Nanu cakkavāḷapabbatehi taṃtaṃcakkavāḷapathavī paricchinnāti ?

Na tadaññacakkavāḷapathaviyā ekābaddhabhāvato .

Tiṇṇaṃ tiṇṇañhi pattānaṃ antarāḷasadise tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ lokadhātūnaṃ antareyeva pathavī natthi lokantaranirayabhāvato , cakkavāḷapabbatānaṃ pana cakkavāḷapabbatantarehi sambaddhaṭṭhāne pathavī ekābaddhāva , vivaṭṭakāle saṇṭhahamānāpi pathavī yathāsaṇṭhitapathaviyā ekābaddhāva saṇṭhahati .

Saṇṭhitīti heṭṭhā uparito cāti sabbaso ṭhiti .

Evaṃ saṇṭhiteti evaṃ avaṭṭhite .

Etthāti cakkavāḷe .

Ajjhogāḷhoti ogāhitvā anupavisitvā ṭhito .

Accuggato tāvadevāti tattakameva caturāsīti yojanasatasahassāniyeva uggato .

Na kevalañcettha ubbedhova , atha kho āyāmavitthārāpissa tattakāyeva .

Vuttañhetaṃ –

‘‘ Sineru , bhikkhave , pabbatarājā caturāsīti yojanasahassāni āyāmena , caturāsīti yojanasahassāni vitthārenā ’’ ti ( a . ni .7.66).

Sinerupabbatuttamoti pabbatesu uttamo , pabbatoyeva vā uttamo pabbatuttamo , sinerusaṅkhāto pabbatuttamo sinerupabbatuttamo , sinerupabbatarājāti vuttaṃ hoti .

Tassa ca pācīnapassaṃ rajatamayaṃ , tasmā tassa pabhāya ajjhottharantiyā pācīnadisāya samuddodakaṃ khīraṃ viya paññāyati .

Dakkhiṇapassaṃ pana indanīlamaṇimayaṃ , tasmā dakkhiṇadisāya samuddodakaṃ yebhuyyena nīlavaṇṇaṃ hutvā paññāyati , tathā ākāsaṃ .

Pacchimapassaṃ phalikamayaṃ .

Uttarapassaṃ suvaṇṇamayaṃ .

Cattāro samuddāpi sinerurasmīhi eva paricchinnā .

Tathā hi pubbadakkhiṇapassehi nikkhantā rajatamaṇirasmiyo ekato hutvā mahāsamuddapiṭṭhena gantvā cakkavāḷapabbataṃ āhacca tiṭṭhanti , dakkhiṇapacchimapassehi nikkhantā maṇiphalikarasmiyo , pacchimuttarapassehiM1.253 nikkhantā phalikasuvaṇṇarasmiyo , uttarapācīnapassehi nikkhantā suvaṇṇarajatarasmiyo ekato hutvāV1.223 mahāsamuddapiṭṭhena gantvā cakkavāḷapabbataṃ āhacca tiṭṭhanti , tāsaṃ rasmīnaṃ antaresu cattāro mahāsamuddā honti .

Tatoti sinerussa heṭṭhā upari ca vuttappamāṇato .

Upaḍḍhupaḍḍhenāti upaḍḍhena upaḍḍhena .

Idaṃ vuttaṃ hoti – dvācattālīsa yojanasahassāni samudde ajjhogāḷho tattakameva upari uggato yugandharapabbato , ekavīsati yojanasahassāni mahāsamudde ajjhogāḷho tattakameva ca upari uggato īsadharo pabbatoti iminā nayena sesesupi upaḍḍhupaḍḍhappamāṇatā veditabbā .

Yathā mahāsamuddo yāva cakkavāḷapādamūlā anupubbaninno , evaṃ yāva sinerupādamūlāti heṭṭhā sineruppamāṇato upaḍḍhappamāṇopi yugandharapabbato pathaviyaṃ suppatiṭṭhito , evaṃ īsadharādayopīti daṭṭhabbaṃ .

Vuttañhetaṃ ‘‘ mahāsamuddo , bhikkhave , anupubbaninno anupubbapoṇo anupubbapabbhāro ’’ ti ( cūḷava .184; udā .45).

Sineruyugandharādīnaṃ antare sīdantarasamuddā nāma honti .

Tattha kira udakaṃ sukhumaṃ morapattamattampi pakkhittaṃ patiṭṭhātuṃ na sakkoti sīdateva , tasmā te sīdasamuddā nāma vuccanti .

Te pana vitthārato yathākkamaṃ sineruādīnaṃ accuggamasamānapaamāṇāti vadanti .

Ajjhogāḷhuggatāti ajjhogāḷhā ca uggatā ca .

Brahāti mahantā .

Sinerussa samantatoti parikkhipanavasena sinerussa samantato ṭhitā .

Sineruṃ tāva parikkhipitvā ṭhito yugandharo , taṃ parikkhipitvā īsadharo .

Evaṃ taṃ taṃ parikkhipitvā ṭhitā ‘‘ sinerussa samantato ’’ ti vuttā .

Katthaci pana ‘‘ sineruṃ parikkhipitvā assakaṇṇo nāma pabbato patiṭṭhito , taṃ parikkhipitvā vinatako nāma pabbato ’’ ti evaṃ aññoyeva anukkamo āgato .

Tathā hi nimijātake –

‘‘ Sahassayuttaṃ hayavāhiṃ , dibbayānamadhiṭṭhito ;

Yāyamāno mahārājā , addā sīdantare nage ;

Disvānāmantayī sūtaṃ , ime ke nāma pabbatā ’’ ti .( jā .2.22.566)

EvaṃM1.254 nimimahārājena puṭṭhena mātalidevaputtena –

‘‘ Sudassano karavīko , īsadharo yugandharo ;

Nemindharo vinatako , assakaṇṇo girī brahā .

‘‘ EteV1.224 sīdantare nagā , anupubbasamuggatā ;

Mahārājānamāvāsā , yāni tvaṃ rāja passasī ’’ ti .( jā .2.22.568-569)

Vuttaṃ .

Tattha aṭṭhakathāyaṃ idaṃ vuttaṃ –

‘‘ Ayaṃ , mahārāja , etesaṃ sabbabāhiro sudassano pabbato nāma , tadanantare karavīko nāma , so sudassanato uccataro .

Ubhinnampi pana tesaṃ antare ekopi sīdantaramahāsamuddo .

Karavīkassa anantare īsadharo nāma , so karavīkato uccataro .