Tatiyajjhānakathā
Virajjanaṃ virāgo .
Taṃ pana virajjanaṃ nibbindanamukhena hīḷanaṃ vā tappaṭibaddharāgappahānaṃ vāti dassetuṃ ‘‘ tassā pītiyā jigucchanaṃ vā samatikkamo vā ’’ ti vuttaṃ .
Ubhinnamantarāti pītiyā virāgāti imesaṃ dvinnaṃ padānaṃ antarā , majjheti attho .
Sampiṇḍanaṃ samuccayo .
Maggoti upāyo .
Dutiyajjhānassa hi paṭilābhaṃ vinā tatiyajjhānassa adhigamo na hotīti vitakkavicārānaṃ vūpasamo tatiyajjhānādhigamassa upāyo .
Tadadhigamāyāti tatiyamaggādhigamāya .
Upapattitoti samavāhitabhāvena patirūpato jhānupekkhāpi samavāhitameva antonītaṃ katvā pavattatīti āha ‘‘ samaṃ passatī ’’ ti .
Visadāyāti saṃkilesavigamena paribyattāya .
Vipulāyāti sātisayaṃ mahaggatabhāvappattito mahatiyā .
Thāmagatāyāti pītivigamena thirabhāvappattāya .
Nanu cettha upekkhāvedanāva na sambhavati , tasmā kathamayaṃ tatiyajjhānasamaṅgī upekkhāya samannāgatattā ‘‘ upekkhako ’’ ti vuccatīti ce ?
Na kevalaṃ vedanupekkhāva upekkhāti vuccati , atha kho aññāpi upekkhā vijjantīti dassento āha ‘‘ upekkhā pana dasavidhā hotī ’’ tiādi .
Tattha ( dha . sa . aṭṭha .163; visuddhi .1.84)‘‘ idha , bhikkhave , bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā neva sumano hoti na dummano , upekkhako viharati sato sampajāno ’’ ti ( a . ni .6.1) evamāgatā khīṇāsavassa chasu dvāresu iṭṭhāniṭṭhachaḷārammaṇāpāthe parisuddhapakatibhāvāvijahanākārabhūtā upekkhā chaḷaṅgupekkhā nāma .
Yā
M1.370 pana ‘‘ upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī ’’ ti ( dī . ni .3.308) evamāgatā sattesu majjhattākārabhūtā upekkhā , ayaṃ brahmavihārupekkhā nāma .Yā
V1.324 ‘‘ upekkhāsambojjhaṅgaṃ bhāveti vivekanissitan ’’ ti ( ma . ni .1.27; saṃ . ni .5.182,190-191) evamāgatā sahajātadhammānaṃ majjhattākārabhūtā upekkhā , ayaṃ bojjhaṅgupekkhā nāma .Yā pana ‘‘ kālena kālaṃ upekkhānimittaṃ manasi karotī ’’ ti ( a . ni .3.103) evamāgatā anaccāraddhanātisithilavīriyasaṅkhātā upekkhā , ayaṃ vīriyupekkhā nāma .
Yā –
‘‘ Kati saṅkhārupekkhā samathavasena uppajjanti , kati saṅkhārupekkhā vipassanāvasena uppajjanti ?
Aṭṭha saṅkhārupekkhā samathavasena uppajjanti , dasa saṅkhārupekkhā vipassanāvasena uppajjanti .
‘‘ Katamā aṭṭha saṅkhārupekkhā samathavasena uppajjanti ?
Paṭhamajjhānapaṭilābhatthāya nīvaraṇe paṭisaṅkhā santiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇaṃ , dutiyajjhānapaṭilābhatthāya vitakkavicāre paṭisaṅkhā santiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇaṃ , tatiyajjhānapaṭilābhatthāya pītiṃ paṭisaṅkhā santiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇaṃ , catutthajjhānapaṭilābhatthāya sukhadukkhe paṭisaṅkhā santiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇaṃ , ākāsānañcāyatanasamāpattipaṭilābhatthāya rūpasaññaṃ paṭighasaññaṃ nānattasaññaṃ paṭisaṅkhā santiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇaṃ , viññāṇañcāyatanasamāpattipaṭilābhatthāya ākāsānañcāyatanasaññaṃ paṭisaṅkhā santiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇaṃ , ākiñcaññāyatanasamāpattipaṭilābhatthāya viññāṇañcāyatanasaññaṃ paṭisaṅkhā santiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇaṃ , nevasaññānāsaññāyatanasamāpattipaṭilābhatthāya ākiñcaññāyatanasaññaṃ paṭisaṅkhā santiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇaṃ , imā aṭṭha saṅkhārupekkhā samathavasena uppajjanti .
‘‘ Katamā
M1.371 dasa saṅkhārupekkhā vipassanāvasena uppajjanti ?Sotāpattimaggapaṭilābhatthāya uppādaṃ pavattaṃ nimittaṃ āyūhanaṃ paṭisandhiṃ gatiṃ nibbattiṃ upapattiṃ jātiṃ jaraṃ byādhiṃ maraṇaṃ sokaṃ paridevaṃ upāyāsaṃ paṭisaṅkhā santiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇaṃ , sotāpattiphalasamāpattatthāya uppādaṃ pavattaṃ nimittaṃ āyūhanaṃ paṭisandhiṃ
V1.325 paṭisaṅkhā santiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇaṃ , sakadāgāmimaggapaalābhatthāya … pe … sakadāgāmiphalasamāpattatthāya … pe … anāgāmimaggapaṭilābhatthāya … pe … anāgāmiphalasamāpattatthāya … pe … arahattamaggapaṭilābhatthāya uppādaṃ pavattaṃ nimittaṃ āyūhanaṃ paṭisandhiṃ gatiṃ nibbattiṃ upapattiṃ jātiṃ jaraṃ byādhiṃ maraṇaṃ sokaṃ paridevaṃ upāyāsaṃ paṭisaṅkhā santiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇaṃ , arahattaphalasamāpattatthāya … pe … suññatavihārasamāpattatthāya … pe … animittavihārasamaāpattatthāya uppādaṃ pavattaṃ nimittaṃ āyūhanaṃ paṭisandhiṃ paṭisaṅkhā santiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇaṃ , imā dasa saṅkhārupekkhā vipassanāvasena uppajjantī ’’ ti ( paṭi . ma .1.57)–Evamāgatā nīvaraṇādipaṭisaṅkhāsantiṭṭhanākārabhūtā upekkhā , ayaṃ saṅkhārupekkhā nāma .
Tattha nīvaraṇe paṭisaṅkhāti pañca nīvaraṇāni pahātabbabhāvena paṭisaṅkhāya , pariggahetvāti attho .
Santiṭṭhanāti nīvaraṇānaṃ pahānābhimukhībhūtattā tesaṃ pahānepi abyāpārabhāvūpagamanena majjhattatāya santiṭṭhanā .
Saṅkhārupekkhāsūti nīvaraṇappahāne byāpārākaraṇena nīvaraṇasaṅkhātānaṃ saṅkhārānaṃ upekkhanāsūti attho .
Esa nayo vitakkavicārā dīsu uppādā dīsu ca .
Tattha uppādan ti purimakammapaccayā khandhānaṃ idha uppattimāha .
Pavattan ti tathāuppannassa pavattiṃ .
Nimittan ti sabbampi tebhūmakaṃ saṅkhāragataṃ nimittabhāvena upaṭṭhānato .
Āyūhanan ti āyatiṃ paṭisandhihetubhūtaṃ kammaṃ .
Paṭisandhin ti āyatiṃ upapattiṃ .
Gatin ti yāya gatiyā sā paṭisandhi hoti .
Nibbattin ti khandhānaṃ nibbattanaṃ .
Upapattin ti vipākappavattiṃ .
Jātin ti jarādīnaṃ paccayabhūtaṃ bhavapaccayā jātiṃ .
Jarāmaraṇā dayo pākaṭā eva .
Ettha
M1.372 ca uppādādayo pañceva saṅkhārupekkhāñāṇassa visayavasena vuttā , sesā tesaṃ vevacanavasena .Nibbatti jātīti idañhi dvayaṃ uppādassa ceva paṭisandhiyā ca vevacanaṃ .
Gati upapatti cāti idaṃ dvayaṃ pavattassa , jarādayo nimittassāti veditabbaṃ .
Nanu cettha catūsu maggavāresu ‘‘ uppādan ’’ tiādīni pañca mūlapadāni ,‘‘ gatī ’’ tiādīni dasa vevacanapadānīti pannarasa padāni vuttāni , chasu pana phalasamāpattivāresu pañca mūlapadāneva vuttāni , taṃ kasmāti ce ?
Saṅkhārupekkhāya tikkhabhāve sati kilesappahānasamatthassa maggassa sabbhāvato tassā tikkhabhāvadassanatthaṃ vevacanapadehi saha daḷhaṃ katvā mūlapadāni vuttāni , phalassa
V1.326 nirussāhabhāvena santasabhāvattā maggāyattattā ca mandabhūtāpi saṅkhārupekkhā phalassa paccayo hotīti dassanatthaṃ mūlapadāneva vuttānīti veditabbāni .Tattha ‘‘ sotāpattimaggapaṭilābhatthāyā ’’ tiādīsu catūsu maggavāresu suññatānimittappaṇihitamaggānaṃ aññataro vutto .
‘‘ Sotāpattiphalasamāpattatthāyā ’’ tiādīsu catūsu phalavāresu pana appaṇihitaphalasamāpatti veditabbā .
Kasmā ?
Suññatavihārasamāpattatthāya animittavihārasamāpattatthāyāti itarāsaṃ dvinnaṃ phalasamāpattīnaṃ visuṃ vuttattā .
Aniccānupassanāvuṭṭhānavasena hi animittamaggo , tatheva phalasamāpattikāle animittaphalasamāpatti , dukkhānupassanāvuṭṭhānavasena appaṇihitamaggaphalasamāpattiyo , anattānupassanāvuṭṭhānavasaena suññatamaggaphalasamāpattiyo suttantanayena veditabbā .
Evañca katvā suññatādivimokkhavasena magguppattihetubhūtā catasso , tathā appaṇihitaphalasamāpattiyā catasso , suññatavihāraanimittavihāravasena dveti dasa saṅkhārupekkhāvipassanāpaññā vuttā , samathasaṅkhārupekkhā pana appanāvīthiyā āsannapubbabhāge balappattaṃ bhāvanāmayañāṇaṃ .
Yā pana ‘‘ yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti upekkhāsahagatan ’’ ti ( dha . sa .150) evamāgatā adukkhamasukhasaññitā upekkhā , ayaṃ vedanupekkhā nāma .
Yā ‘‘ yadatthi yaṃ bhūtaṃ , taṃ pajahati , upekkhaṃ paṭilabhatī ’’ ti ( ma . ni .3.71; a . ni .7.55) evamāgatā vicinane majjhattabhūtā upekkhā , ayaṃ vipassanupekkhā nāma .
Tattha
M1.373 yadatthi yaṃ bhūtan ti khandhapañcakaṃ , taṃ muñcitukamyatāñāṇena pajahati .Upekkhaṃ paṭilabhatīti diṭṭhasovattikattayassa sappassa lakkhaṇavicinane viya diṭṭhalakkhaṇattayassa khandhapañcakassa saṅkhāralakkhaṇavicinane upekkhaṃ paṭilabhatīti attho .
Yā pana chandādīsu yevāpanakesu āgatā sahajātānaṃ samappavattihetubhūtā upekkhā , ayaṃ tatramajjhattupekkhā nāma .
Yā ‘‘ upekkhako ca viharatī ’’ ti ( dī . ni .1.230; dha . sa .163) evamāgatā aggasukhepi tasmiṃ apakkhapātajananī upekkhā , ayaṃ jhānupekkhā nāma .
Yā
V1.327 pana ‘‘ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānan ’’ ti ( dī . ni .1.232; dha . sa .165) evamāgatā sabbapaccanīkaparisuddhā paccanīkavūpasamanepi abyāpārabhūtā upekkhā , ayaṃ pārisuddhupekkhā nāma .Tattha chaḷaṅgupekkhā ca brahmavihārupekkhā ca bojjhaṅgupekkhā ca tatramajjhattupekkhā ca jhānupekkhā ca pārisuddhupekkhā ca atthato ekā tatramajjhattupekkhāva hoti .
Tena tena avatthābhedena panassā ayaṃ bhedo ekassapi sato sattassa kumārayuvatherasenāpatirājādivasena bhedo viya .
Tasmā tāsu yattha chaḷaṅgupekkhā , na tattha bojjhaṅgupekkhādayo .
Yattha vā pana bojjhaṅgupekkhā , na tattha chaḷaṅgupekkhādayo hontīti veditabbā .
Yathā cetāsaṃ atthato ekībhāvo , evaṃ saṅkhārupekkhāvipassanupekkhānampi .
Paññā eva hi sā kiccavasena dvidhā bhinnā .
Yathā hi purisassa sāyaṃ gehaṃ paviṭṭhaṃ sappaṃ ajapadadaṇḍaṃ gahetvā pariyesamānassa taṃ thusakoṭṭhake nipannaṃ disvā ‘‘ sappo nu kho , no ’’ ti avalokentassa sovattikattayaṃ disvā nibbematikassa ‘‘ sappo , na sappo ’’ ti vicinane majjhattatā hoti , evameva yā āraddhavipassakassa vipassanāñāṇena lakkhaṇattaye diṭṭhe saṅkhārānaṃ aniccabhāvādivicinane majjhattatā uppajjati , ayaṃ vipassanupekkhā .
Yathā pana tassa purisassa ajapadena daṇḍena gāḷhaṃ sappaṃ gahetvā ‘‘ kintāhaṃ imaṃ sappaṃ aviheṭhento attānañca iminā aḍaṃsāpento muñceyyan ’’ ti muñcanākārameva pariyesato gahaṇe majjhattatā hoti , evameva yā lakkhaṇattayassa diṭṭhattā āditte viya tayo bhave passato saṅkhāraggahaṇe
M1.374 majjhattatā , ayaṃ saṅkhārupekkhā .Iti vipassanupekkhāya siddhāya saṅkhārupekkhāpi siddhāva hoti .
Iminā panesā vicinanagahaṇesu majjhattasaṅkhātena kiccena dvidhā bhinnā .
Vīriyupekkhā pana vedanupekkhā ca aññamaññañca avasesāhi ca atthato bhinnā evāti .
Imāsaṃ pana dasannampi upekkhānaṃ bhūmipuggalādivasena vibhāgo tattha tattha vuttanayeneva veditabboti dassento āha ‘‘ evamayaṃ dasavidhāpī ’’ tiādi .
Tattha bhūmipuggalacittārammaṇatoti ‘‘ chaḷaṅgupekkhā kāmāvacarā , brahmavihārupekkhā rūpāvacarā ’’ ti evamādinā bhūmito .
‘‘ Chaḷaṅgupekkhā khīṇāsavasseva , brahmavihārupekkhā tiṇṇampi puthujjanasekkhāsekkhānan ’’ ti evamādinā puggalato .
‘‘ Chaḷaṅgupekkhā somanassupekkhāsahagatacittasampayuttā ’’ tiādinā cittato .
‘‘ Chaḷaṅgupekkhā chaḷārammaṇā , brahmavihārupekkhā dhammārammaṇā ’’ tiādinā ārammaṇato .
Khandhasaṅgahaekakkhaṇakusalattikasaṅkhepavasenāti ‘‘ vedanupekkhā vedanākkhandhena saṅgahitā , itarā nava saṅkhārakkhandhenā ’’ ti khandhasaṅgahavasena .
Chaḷaṅgupekkhā brahmavihārabojjhaṅgajhānapārisuddhitatramajjhattupekkhā
V1.328 ca atthato ekā , tasmā ekakkhaṇe tāsu ekāya sati na itarā , tathā saṅkhārupekkhāvipassanupekkhāpi veditabbā , vedanāvīriyupekkhānaṃ ekakkhaṇe siyā uppattīti evaṃ ekakkhaṇavasena .Chaḷaṅgupekkhā abyākatā , brahmavihārupekkhā kusalābyākatā , tathā sesā , vedanupekkhā pana siyā akusalāpīti evaṃ kusalattikavasena .
Dasapetā saṅkhepato cattārova dhammā vīriyavedanātatramajjhattatāñāṇavasenāti evaṃ saṅkhepavasena .
Idāni idhādhippetāya jhānupekkhāya lakkhaṇādiṃ niddhāretvā dassento āha ‘‘ lakkhaṇādito panā ’’ tiādi .
Tattha anābhogarasāti paṇītasukhepi tasmiṃ avanatipaṭipakkhakiccāti attho .
Abyāpārapaccupaṭṭhānāti satipi sukhapāramippattiyaṃ tasmiṃ sukhe abyāvaṭā hutvā paccupatiṭṭhati , sampayuttānaṃ vā tattha abyāpāraṃ paccupaṭṭhapetīti attho .
Sampayuttadhammānaṃ khobhaṃ uppilavañca āvahantehi vitakkādīhi abhibhūtattā aparibyattaṃ tattha tatramajjhattatāya kiccaṃ , tadabhāvato idha paribyattanti āha ‘‘ aparibyattakiccato ’’ ti .
Tenevāha ‘‘ aparibyattaṃ hī ’’ tiādi .
Idāni
M1.375 sato ca sampajānoti ettha ‘‘ vuccatī ’’ ti ajjhāharitabbaṃ .Saratīti iminā ‘‘ sato ’’ ti padassa kattusādhanatamāha .
Sampajānātīti sammadeva pajānāti .
Puggalenāti puggalādhiṭṭhānena .
Saraṇaṃ cintanaṃ upaṭṭhānaṃ lakkhaṇametissāti saraṇalakkhaṇā .
Sammussanapaṭipakkho asammussanaṃ kiccaṃ etissāti asammussanarasā .
Kilesehi ārakkhā hutvā paccupatiṭṭhati , tato vā ārakkhaṃ paccupaṭṭhapetīti ārakkhapaccupaṭṭhānā .
Asammuyhanaṃ sammadeva pajānanaṃ , sammohapaṭipakkho vā asammoho lakkhaṇametassāti asammohalakkhaṇaṃ .
Tīraṇaṃ kiccassa pāragamanaṃ .
Pavicayo vīmaṃsā .
Kāmaṃ upacārajjhānādiṃ upādāya paṭhamadutiyajjhānānipi sukhumāneva , imaṃ pana uparimajjhānaṃ upādāya ‘‘ oḷārikattā pana tesaṃ jhānānan ’’ ti vuttaṃ , sā ca oḷārikatā vitakkādithūlaṅgatāya veditabbā .
Keci ‘‘ bahucetasikatāyā ’’ ti ca vadanti .
Bhūmiyaṃ viya purisassāti purisassa bhūmiyaṃ gati viyāti vuttaṃ hoti .
Gati sukhā hotīti tesu jhānesu gati sukhā hoti .
Abyattaṃ tattha satisampajaññakiccan ti ‘‘ idaṃ nāma dukkaraṃ karīyatī ’’ ti vattabbassa abhāvato vuttaṃ .
Oḷārikaṅgappahānena pana sukhumattāti ayamattho kāmaṃ dutiyajjhānepi sambhavati , tathāpi yebhuyyena avippayogībhāvena vattamānesu pītisukhesu pītisaṅkhātassa oḷārikaṅgassa pahānena sukhumatāya idha sātisayo satipaññābyāpāroti vuttaṃ ‘‘ purisassā ’’ tiādi .
Dhenuṃ pivatīti dhenupago , dhenuyā khīraṃ pivantoti vuttaṃ hoti .
Punadeva pītiṃ upagaccheyyāti hānabhāgiyaṃ jhānaṃ siyā
V1.329 , dutiyajjhānameva sampajjeyyāti attho .Tenāha ‘‘ pītisampayuttameva siyā ’’ ti .
Idañca atimadhuraṃ sukhan ti tatiyajjhāne sukhaṃ sandhāyāha , atimadhuratā cassa pahāsodagyasabhāvāya pītiyā abhāveneva veditabbā .
Idan ti ‘‘ sato sampajāno ’’ ti padadvayaṃ .
Sukhañca kāyena paṭisaṃvedesin ti ettha kathamābhogena vinā sukhapaṭisaṃvedanāti āha ‘‘ kiñcāpī ’’ tiādi .
Yasmā tassa nāmakāyena sampayuttaṃ sukhaṃ , tasmā etamatthaṃ dassento ‘‘ sukhañca kāyena paṭisaṃvedesin ’’ ti āhāti yojetabbaṃ .
Ayaṃ panettha saṅkhepattho –
‘‘ sukhaṃ vedayāmī ’’ ti evamābhoge asatipi nāmakāyena cetasikasukhaṃ , kāyikasukhaheturūpasamuṭṭhāpanena
M1.376 kāyikasukhañca jhānasamaṅgī paṭisaṃvedetīti vuccatīti .Tassāti jhānasamaṅgino .
Yaṃ vā tan ti yaṃ vā taṃ yathāvuttaṃ nāmakāyasampayuttaṃ sukhaṃ .
Taṃsamuṭṭhānenāti tato samuṭṭhitena atipaṇītena rūpena assa jhānasamaṅgino rūpakāyo yasmā phuṭo , tasmā etamatthaṃ dassentoti sambandhitabbaṃ .
Yassāti rūpakāyassa .
Phuṭattāti byāpitattāti attho .
Yathā hi udakena phuṭṭhasarīrassa tādise phoṭṭhabbe phuṭṭhe sukhaṃ uppajjati , evaṃ etehi jhānacittasamuṭṭhitehi rūpehi phuṭṭhasarīrassa .
Jhānā vuṭṭhitopīti jhānamhā vuṭṭhitopi .
Sukhaṃ paṭisaṃvedeyyāti cittasamuṭṭhitarūpehi avasesatisamuṭṭhitarūpasaṅghaṭṭanena uppannakāyaviññāṇena kāyikaṃ sukhaṃ paṭisaṃvedeyya .
Etamatthan ti vuttanayena cetasikakāyikasukhapaṭisaṃvedanasaṅkhātaṃ atthaṃ .
Yan ti hetuatthe nipāto , yasmāti attho .
Tenāha ‘‘ yaṃjhānahetū ’’ ti .
Ācikkhantītiādīni padāni kittanatthānīti adhippāyenāha ‘‘ pasaṃsantīti adhippāyo ’’ ti .
Kintīti pasaṃsanākārapucchā .
Sukhapāramippatteti sukhassa paramaṃ pariyantaṃ patte .
Sukhābhisaṅgenāti sukhasmiṃ ālayena .
Edisesu ṭhānesu satiggahaṇeneva sampajaññampi gahitaṃ hotīti idha pāḷiyaṃ satiyā eva gahitattā evaṃ upaṭṭhitassatitāya satimā icceva vuttaṃ , sampajānoti heṭṭhā vuttattā vā .
Asaṃkiliṭṭhan ti kilesehi asammissattā asaṃkiliṭṭhaṃ .
Jhānakkhaṇe nippariyāyato cetasikasukhameva labbhatīti ‘‘ sukhaṃ nāmakāyena paṭisaṃvedetī ’’ ti vuttaṃ .
Tatiyanti gaṇanānupubbato tatiyan tiādi heṭṭhā vuttanayānusārena veditabbaṃ .
Tatiyajjhānakathā niṭṭhitā .