Issues
Select Version
Vibhaṅga-aṭṭhakathā
Vibhaṅga-aṭṭhakathā

Dutiyabalaniddeso

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Dutiyabalaniddeso

810. DutiyabalaniddeseV0.415 gatisampattipaṭibāḷhānīti gatisampattiyā paṭibāhitāni nivāritāni paṭisedhitāni .
Sesapadesupi eseva nayo .
Ettha ca gatisampattīti sampannā gati devaloko ca manussaloko ca .
Gativipattīti vipannā gati cattāro apāyā .
Upadhisampattīti attabhāvasamiddhi .
Upadhivipattīti hīnaattabhāvatā .
Kālasampattīti surājasumanussakālasaṅkhātoP0.440 sampannakālo .
Kālavipattīti durājadumanussakālasaṅkhāto vipannakālo .
Payogasampattīti sammāpayogo .
Payogavipattīti micchāpayogo .
Tattha ekaccassa bahūni pāpakammāni honti .
Tāni gativipattiyaṃ ṭhitassa vipacceyyuṃ .
So pana ekena kalyāṇakammena gatisampattiyaṃ devesu vā manussesu vā nibbatto .
Tādise ca ṭhāne akusalassa vāro natthi , ekantaṃ kusalasseva vāroti .
Evamassa tāni kammāni gatisampattipaṭibāḷhāni na vipaccantīti pajānāti .
Aparassāpi bahūni pāpakammāni honti .
Tāni upadhivipattiyaṃ ṭhitassa vipacceyyuṃ .
So pana ekena kalyāṇakammena upadhisampattiyaṃ ṭhito susaṇṭhitaṅgapaccaṅgo abhirūpo dassanīyo brahmavacchasadiso .
Sacepi dāsiyā kucchismiṃ dāsajāto hoti ‘ evarūpo attabhāvo kiliṭṭhakammassa nānucchaviko ’ ti hatthimeṇḍaassabandhakagopālakakammādīni taṃ na kārenti ;
sukhumavatthāni nivāsāpetvā bhaṇḍāgārikaṭṭhānādīsu ṭhapenti .
Sace itthī hoti , hatthibhattapacanādīni na kārenti ;
vatthālaṅkāraṃ datvā sayanapālikaṃ vā naṃ karonti , somadevi viya vallabhaṭṭhāne vā ṭhapenti .
Bhātikarājakāle kira gomaṃsakhādake bahujane gahetvā raññoM0.422 dassesuṃ .
Te ‘ daṇḍaṃ dātuṃ sakkothā ’ ti puṭṭhā ‘ na sakkomā ’ ti vadiṃsu .
Atha ne rājaṅgaṇe sodhake akaṃsu .
Tesaṃ ekā dhītā abhirūpā dassanīyā pāsādikā .
Taṃ disvā rājā antepuraṃ abhinetvā vallabhaṭṭhāne ṭhapesi .
Sesañātakāpi tassā ānubhāvena sukhaṃ jīviṃsu .
Tādisasmiñhi attabhāve pāpakammānipi vipākaṃ dātuṃ na sakkonti .
Evaṃ upadhisampattipaṭibāḷhāni na vipaccantīti pajānāti .
Ekassa bahūni pāpakammāni honti .
Tāni kālavipattiyaṃ ṭhitassa vipacceyyuṃ .
So panaV0.416 ekena kalyāṇakammena paṭhamakappikānaṃ vā cakkavattirañño vā buddhānaṃ vā uppattisamaye surājasumanussakāle nibbatto .
Tādise ca kāle nibbattassa akusalassa vipākaṃ dātuṃ okāso natthi , ekantaṃ kusalasseva okāsoti .
Evaṃ kālasampattipaṭibāḷhāni na vipaccantīti pajānāti .
Aparassāpi bahūni pāpakammāni honti .
Tāni payogavipattiyaṃP0.441 ṭhitassa vipacceyyuṃ .
So pana ekena kalyāṇakammena payogasampattiyaṃ ṭhito pāṇātipātādīhi virato kāyavacīmanosucaritāni pūreti .
Tādise ṭhāne akusalassa vipaccanokāso natthi , ekantaṃ kusalasseva okāsoti .
Evaṃ payogasampattipaṭibāḷhāni na vipaccantīti pajānāti .
Aparassāpi bahūni pāpakammāni honti .
Tāni gatisampattiyaṃ ṭhitassa na vipacceyyuṃ .
So panekena pāpakammena gativipattiyaṃyeva nibbatto .
Tatthassa tāni kammāni upagantvā vārena vārena vipākaṃ denti – kālena niraye nibbattāpenti , kālena tiracchānayoniyaṃ , kālena pettivisaye , kālena asurakāye , dīghenāpi addhunā apāyato sīsaṃ ukkhipituṃ na denti .
Evaṃ gatisampattipaṭibāhitattā vipākaṃ dātuṃ asakkontāni gativipattiṃ āgamma vipaccantīti pajānāti .
Aparassāpi bahūni pāpakammāni honti .
Tāni upadhisampattiyaṃ ṭhitassa na vipacceyyuṃV0.417 .
So pana ekena pāpakammena upadhivipattiyaṃyeva patiṭṭhito dubbaṇṇo durūpo dussaṇṭhito bībhaccho pisācasadiso .
So sace dāsiyā kucchiyaṃ dāsajāto ‘ imāni etassa anucchavikānī ’ ti sabbāni naṃ kiliṭṭhakammāniM0.423 kārenti antamaso pupphachaḍḍakakammaṃ upādāya .
Sace itthī hoti ‘ imāni etissā anucchavikānī ’ ti sabbāni naṃ hatthibhattapacanādīni kiliṭṭhakammāni kārenti .
Kulagehe jātampi baliṃ sādhayamānā rājapurisā ‘ gehadāsī ’ ti saññaṃ katvā bandhitvā gacchanti , kotalavāpīgāme mahākuṭumbikassa gharaṇī viya .
Evaṃ upadhisampattipaṭibāhitattā vipākaṃ dātuṃ asakkontāni upadhivipattiṃ āgamma vipaccantīti pajānāti .
Aparassāpi bahūni pāpakammāni honti .
Tāni kālasampattiyaṃ nibbātassa na vipacceyyuṃ .
So pana ekena pāpakammena kālavipattiyaṃ durājadumanussakāle kasaṭe niroje dasavassāyukakāle nibbatto , yadā pañca gorasā pacchijjanti , kudrūsakaṃ aggabhojanaṃ hoti .
Kiñcāpi manussaloke nibbatto , migapasusarikkhajīviko pana hoti .
Evarūpe kāle kusalassa vipaccanokāso natthi , ekantaṃ akusalasseva hoti .
Evaṃ kālasampattipaṭibāhitattā vipākaṃP0.442 dātuṃ asakkontāni kālavipattiṃ āgamma vipaccantīti pajānāti .
Aparassāpi bahūni pāpakammāni honti .
Tāni payogasampattiyaṃ ṭhitassa na vipacceyyuṃ .
So pana payogavipattiyaṃ ṭhito pāṇātipātādīni dasa akusalakammāni karoti .
Tamenaṃ sahoḍḍhaṃ gahetvā rañño dassenti .
Rājā bahūkammakāraṇāni kāretvā ghātāpeti .
Evaṃ payogasampattipaṭibāhitattā vipākaṃ dātuṃ asakkontāni payogavipattiṃ āgamma vipaccantīti pajānāti .
Evaṃ catūhi sampattīhi paṭibāhitaṃ pāpakammaṃ vipākaṃ adatvā catasso vipattiyo āgamma deti .
Yathā hi kocideva puriso kenacideva kammena rājānaṃ ārādheyya .
Athassa rājā ṭhānantaraṃ datvā janapadaṃ dadeyya .
So taṃ sammā paribhuñjituṃ asakkonto makkaṭena gahitabhattapuṭaṃ viya bhindeyya ;
yassa yaṃ yānaṃ vā vāhanaṃ vā dāsaṃ vā dāsiṃ vā ārāmaṃ vā vatthuṃ vā sampannarūpaṃ passati , sabbaṃ balakkārena gaṇheyya .
Manussā ‘ rājavallabho ’ ti kiñci vattuṃ na sakkuṇeyyuṃ .
So aññassa vallabhatarassa rājamahāmattassa virujjheyya .
So taṃ gahetvā supothitaṃ pothāpetvā bhūmiṃ piṭṭhiyā ghaṃsāpento nikkaḍḍhāpetvā rājānaṃ upasaṅkamitvā ‘ asuko nāma teM0.424 , deva , janapadaṃ bhindatī ’ ti gaṇhāpeyya .
Rājā bandhanāgāre bandhāpetvā ‘ asukena nāma kassa kiṃ avahaṭan ’ ti nagare bheriṃ carāpeyya .
Manussā āgantvā ‘ mayhaṃ idaṃ gahitaṃ , mayhaṃ idaṃ gahitan ’ ti viravasahassaṃ uṭṭhāpeyyuṃ .
Rājā bhiyyoso mattāya kuddho nānappakārena taṃ bandhanāgāre kilametvā ghātāpetvā ‘ gacchatha naṃ susāne chaḍḍetvā saṅkhalikā āharathā ’ ti vadeyya .
Evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ .
Tassa hi purisassa hi kenacideva kammena rājānaṃ ārādhetvā ṭhānantaraṃ laddhakālo viya puthujjanassāpi kenacideva puññakammena sagge nibbattakālo .
Tasmiṃ janapadaṃ bhinditvā manussānaṃ santakaṃ gaṇhante kassaci kiñci vattuṃ avisahanakālo viya imasmimpi sagge nibbatteV0.418 akusalassa vipaccanokāsaṃ alabhanakālo .
Tassa ekadivasaṃ ekasmiṃ rājavallabhatareP0.443 virajjhitvā tena kuddhena naṃ pothāpetvā rañño ārocetvā bandhanāgāre bandhāpitakālo viya imassa saggato cavitvā niraye nibbattakālo .
Manussānaṃ ‘ mayhaṃ idaṃ gahitaṃ , mayhaṃ idaṃ gahitan ’ ti viravakālo viya tasmiṃ niraye nibbatte sabbākusalakammānaṃ sannipatitvā gahaṇakālo .
Susāne chaḍḍetvā saṅkhalikānaṃ āharaṇakālo viya ekekasmiṃ kamme khīṇe itarassa itarassa vipākena nirayato sīsaṃ anukkhipitvā sakalakappaṃ nirayamhi paccanakālo .
Kappaṭṭhitikakammañhi katvā ekakappaṃ nirayamhi paccanakasattā neva eko , na dve , na sataṃ , na sahassaṃ .
Evaṃ paccanakasattā kira gaṇanapathaṃ vītivattā .
Atthekaccāni kalyāṇāni kammasamādānāni gativipattipaṭibāḷhāni na vipaccantītiādīsupi evaṃ yojanā veditabbā .
Idhekaccassa bahūni kalyāṇakammāni honti .
Tāni gatisampattiyaṃ ṭhitassa vipacceyuṃ .
So pana ekena pāpakammena gativipattiyaṃ niraye vā asurakāye vā nibbatto .
Tādise ca ṭhāne kusalaṃ vipākaṃ dātuṃ na sakkoti , ekantaṃ akusalameva sakkotīti .
Evamassa tāni kammāni gativipattipaṭibāḷhāni na vipaccantīti pajānāti .
Aparassāpi bahūni kalyāṇakammāni honti .
Tāni upadhisampattiyaṃ ṭhitassa vipacceyyuṃ .
So pana ekena pāpakammena upadhivipattiyaṃ patiṭṭhito dubbaṇṇo hoti pisācasadiso .
So sacepi rājakule nibbatto pituaccayenaM0.425 ‘ kiṃ imassa nissirīkassa rajjenā ’ ti rajjaṃ na labhati .
Senāpatigehādīsu nibbattopi senāpatiṭṭhānādīni na labhati .
Imassa panatthassāvibhāvatthaṃ dīparājavatthu kathetabbaṃ – rājā kira putte jāte deviyā pasīditvā varaṃ adāsi .
Sā varaṃ gahetvā ṭhapesi .
Kumāro sattaṭṭhavassakāleva rājaṅgaṇe kukkuṭe yujjhāpesi .
Eko kukkuṭo uppatitvā kumārassa akkhīni bhindi .
Kumāramātā devī puttassa pannarasasoḷasavassakāle ‘ rajjaṃ vāressāmī ’ ti rājānaṃ upasaṅkamitvā āha –
‘‘ deva , tumhehi kumārassa jātakāle varo dinno .
Mayā so gahetvā ṭhapito ;
idāni naṃ gaṇhāmī ’’ ti .
‘‘ Sādhu , devi , gaṇhāhī ’’ ti .
‘‘ Mayā , deva , tumhākaṃ santikā kiñci aladdhaṃ nāma natthiP0.444 .
Idāni pana mama puttassa rajjaṃ vāremī ’’ ti .
‘‘ Devi , tava putto aṅgavikalo .
Na sakkā tassa rajjaṃ dātun ’’ tiV0.419 .
‘‘ Tumhe mayhaṃ ruccanakavaraṃ adātuṃ asakkontā kasmā varaṃ adatthā ’’ ti ?
Rājā ativiya nippīḷiyamāno ‘‘ na sakkā tuyhaṃ puttassa sakalalaṅkādīpe rajjaṃ dātuṃ ;
nāgadīpe pana chattaṃ assāpetvā vasatū ’’ ti nāgadīpaṃ pesesi .
So dīparājā nāma ahosi .
Sace cakkhuvikalo nābhavissā tiyojanasatike sakalatambapaṇṇidīpe sabbasampattiparivāraṃ rajjaṃ alabhissā .
Evaṃ upadhivipattipaṭibāḷhāni na vipaccantīti pajānāti .
Aparassāpi bahūni kalyāṇakammāni honti .
Tāni kālasampattiyaṃ ṭhitassa vipacceyyuṃ .
So pana ekena pāpakammena kālavipattiyaṃ durājadumanussakāle kasaṭe niroje appāyuke gatikoṭike nibbatto .
Tādise ca kāle kalyāṇakammaṃ vipākaṃ dātuṃ na sakkotīti .
Evaṃ kālavipattipaṭibāḷhāni na vipaccantīti pajānāti .
Aparassāpi bahūni kalyāṇakammāni honti .
Tāni payogasampattiyaṃ ṭhitassa vipacceyyuṃ .
Ayaṃ pana payogavipattiyaṃ ṭhito pāṇaṃ hanti … pe … sabbaṃ dussīlyaṃ pūreti .
Tathā tena saddhiṃ samajātikānipi kulāni āvāhavivāhaṃ na karonti ;
‘ itthidhutto surādhutto akkhadhutto ayaṃ pāpapuriso ’ ti ārakā parivajjenti .
Kalyāṇakammāni vipaccituṃ na sakkonti .
Evaṃ payogavipattipaṭibāḷhāni na vipaccantīti pajānāti .
Evaṃ catasso sampattiyoM0.426 āgamma vipākadāyakaṃ kalyāṇakammaṃ catūhi vipattīhi paṭibāhitattā na vipaccati .
Aparassāpi bahūni kalyāṇakammāni honti .
Tāni gativipattiyaṃ ṭhitassa na vipacceyyuṃ .
So pana ekena kalyāṇakammena gatisampattiyaṃyeva nibbatto .
Tatthassa tāni kammāni upagantvā vārena vārena vipākaṃ denti – kālena manussaloke nibbattāpenti , kālena devaloke .
Evaṃ gativipattipaṭibāhitattā vipākaṃ dātuṃ asakkontāni gatimampattiṃ āgamma vipaccantīti pajānāti .
Aparassāpi bahūni kalyāṇakammāni honti .
Tāni upadhivipattiyaṃ ṭhitassa na vipacceyyuṃ .
So pana ekena kalyāṇakammenaP0.445 upadhisampattiyaṃyeva patiṭṭhito abhirūpo dassanīyo pāsādiko brahmavacchasadiso .
Tassa upadhisampattiyaṃ ṭhitattā kalyāṇakammāni vipākaṃ denti .
Sace rājakule nibbattati aññesu jeṭṭhakabhātikesu santesupi ‘ etassa attabhāvoV0.420 samiddho , etassa chatte ussāpite lokassa phāsu bhavissatī ’ ti tameva rajje abhisiñcanti .
Uparājagehādīsu nibbatto pituaccayena oparajjaṃ , senāpatiṭṭhānaṃ , bhaṇḍāgārikaṭṭhānaṃ , seṭṭhiṭṭhānaṃ labhati .
Evaṃ upadhivipattipaṭibāhitattā vipākaṃ dātuṃ asakkontāni upadhisampattiṃ āgamma vipaccantīti pajānāti .
Aparassāpi bahūni kalyāṇakammāni honti .
Tāni kālavipattiyaṃ ṭhitassa na vipacceyyuṃ .
So pana ekena kalyāṇakammena kālasampattiyaṃ nibbatto surājasumanussakāle .
Tādisāya kālasamiddhiyā nibbattassa kalyāṇakammaṃ vipākaṃ deti .
Tatridaṃ mahāsoṇattherassa vatthu kathetabbaṃ – brāhmaṇatissabhaye kira cittalapabbate dvādasa bhikkhusahassāniṃ paṭivasanti .
Tathā tissamahāvihāre .
Dvīsupi mahāvihāresu tiṇṇaṃ vassānaṃ vaṭṭaṃ ekarattameva mahāmūsikāyo khāditvā thusamattameva ṭhapesuṃ .
Cittalapabbate bhikkhusaṅgho ‘ tissamahāvihāre vaṭṭaṃ vattissati , tattha gantvā vasissāmā ’ ti vihārato nikkhami .
Tissamahāvihārepi bhikkhusaṅgho ‘ cittalapabbate vaṭṭaṃ vattissati , tattha gantvā vasissāmā ’ ti vihārato nikkhami .
UbhatopiM0.427 ekissā gambhīrakandarāya tīre samāgatā pucchitvā vaṭṭassa khīṇabhāvaṃ ñatvā ‘ tattha gantvā kiṃ karissāmā ’ ti catuvīsati bhikkhusahassāni gambhīrakandaravanaṃ pavisitvā nisīditvā nisinnanīhāreneva anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyiṃsu .
Pacchā bhaye vūpasante bhikkhusaṅgho sakkaṃ devarājānaṃ gahetvā dhātuyo saṃharitvā cetiyaṃ akāsi .
Brāhmaṇatissacoropi janapadaṃ viddhaṃsesi .
Saṅgho sannipatitvā mantetvā ‘‘ coraṃ paṭibāhatū ’’ ti sakkasantikaṃ aṭṭha there pesesi .
Sakko devarājā ‘‘ mayā , bhante , uppanno coro naP0.446 sakkā paṭibāhituṃ .
Saṅgho parasamuddaṃ gacchatu .
Ahaṃ samuddārakkhaṃ karissāmī ’’ ti .
Saṅgho sabbadisāhi nāgadīpaṃ gantvā jambukolapaṭṭane tibhūmikaṃ mahāuḷumpaṃ bandhāpesi .
Ekā bhūmikā udake osīdi .
Ekissā bhikkhusaṅgho nisinno .
Ekissā pattacīvarāni ṭhapayiṃsu .
Saṃyuttabhāṇakacūḷasīvatthero , isidattatthero , mahāsoṇattheroti tayo therā tāsaṃ parisānaṃ pāmokkhā .
Tesu dve therā mahāsoṇattheraṃ āhaṃsu –
‘‘ āvuso mahāsoṇa , abhiruha mahāuḷumpan ’’ ti .
‘‘ Tumhe pana , bhante ’’ ti ?
‘‘ Āvuso , udake maraṇampi thale maraṇampi ekamevaV0.421 .
Na mayaṃ gamissāma .
Taṃ nissāya pana anāgate sāsanassa paveṇī ṭhassati .
Gaccha tvaṃ , āvuso ’’ ti .
‘‘ Nāhaṃ , bhante , tumhesu agacchantesu gamissāmī ’’ ti yāvatatiyaṃ kathetvāpi theraṃ āropetuṃ asakkontā nivattiṃsu .
Atha cūḷasīvatthero isidattattheraṃ āha –
‘‘ āvuso isidatta , anāgate mahāsoṇattheraṃ nissāya sāsanapaveṇī ṭhassati ;
mā kho taṃ hatthato vissajjehī ’’ ti .
‘‘ Tumhe pana , bhante ’’ ti ?
‘‘ Ahaṃ mahācetiyaṃ vandissāmī ’’ ti dve there anusāsitvā anupubbena cārikaṃ caranto mahāvihāraṃ sampāpuṇi .
Tasmiṃ samaye mahāvihāro suñño .
Cetiyaṅgaṇe eraṇḍā jātā .
Cetiyaṃ gacchehi parivāritaṃ , sevālena pariyonaddhaṃ .
Thero dharamānakabuddhassa nipaccākāraṃ dassento viya mahācetiyaṃ vanditvā pacchimadisāya sālaṃ pavisitvā olokento ‘ evarūpassa nāma lābhaggayasaggappattassa sarīradhātucetiyaṭṭhānaṃ anāthaṃ jātan ’ ti cintayamāno nisīdi .
AthaM0.428 avidūre rukkhe adhivatthā devatā addhikamanussarūpena taṇḍulanāḷiñca guḷapiṇḍañca ādāya therassa santikaṃ gantvā ‘‘ kattha gacchatha , bhante ’’ ti ?
‘‘ Ahaṃ dakkhiṇadisaṃ , upāsakā ’’ ti .
‘‘ Ahampi tattheva gantukāmo , saha gacchāma , bhante ’’ ti .
‘‘ Ahaṃ dubbalo ;
tava gatiyā gantuṃ na sakkhissāmi ;
tvaṃ purato gaccha , upāsakā ’’ ti .
‘‘ Ahampi tumhākaṃ gatiyā gamissāmī ’’ ti therassa pattacīvaraṃ aggahesi .
Tissavāpipāḷiṃ āruḷhakāle ca pattaṃ āharāpetvā pānakaṃ katvā adāsi .
Therassa pītamatteyeva balamattā saṇṭhāti .
Devatā pathaviṃ saṅkhipitvā veṇunadīsantike ekaṃ chaḍḍitavihāraṃ patvā therassa vasanaṭṭhānaṃ paṭijaggitvā adāsi .
PunadivaseP0.447 therena mukhe dhovitamatte yāguṃ pacitvā adāsi ;
yāguṃ pītassa bhattaṃ pacitvā upanāmesi .
Thero ‘‘ tuyhaṃ ṭhapehi , upāsakā ’’ ti pattaṃ hatthena pidahi .
‘‘ Ahaṃ na dūraṃ gamissāmī ’’ ti devatā therasseva patte bhattaṃ pakkhipitvā katabhattakiccassa therassa pattacīvaramādāya maggaṃ paṭipannā pathaviṃ saṅkhipitvā jajjaranadīsantikaṃ netvā ‘‘ bhante , etaṃ paṇṇakhādakamanussānaṃ vasanaṭṭhānaṃ , dhūmo paññāyati .
Ahaṃ purato gamissāmī ’’ ti theraṃ vanditvā attano bhavanaṃ agamāsi .
Thero sabbampi bhayakālaṃ paṇṇakhādakamanusse nissāya vasi .
Isidattattheropi anupubbena cārikaṃ caranto aḷajanapadaṃ sampāpuṇi .
Tattha manussā nātipakkāniV0.422 madhukaphalāni bhinditvā aṭṭhiṃ ādāya tacaṃ chaḍḍetvā agamaṃsu .
Thero ‘‘ āvuso mahāsoṇa , bhikkhāhāro paññāyatī ’’ ti vatvā pattacīvaraṃ āharāpetvā cīvaraṃ pārupitvā pattaṃ nīharitvā aṭṭhāsi .
Taruṇadārakā theraṃ ṭhitaṃ disvā ‘ iminā koci attho bhavissatī ’ ti vālukaṃ puñchitvā madhukaphalattacaṃ patte pakkhipitvā adaṃsu ;
therā paribhuñjiṃsu .
Sattāhamattaṃ soyeva āhāro ahosi .
Anupubbena coriyassaraṃ sampāpuṇiṃsu .
Manussā kumudāni gahetvā kumudanāle chaḍḍetvā agamaṃsu .
Thero ‘‘ āvuso mahāsoṇa , bhikkhāhāro paññāyatī ’’ ti vatvā pattacīvaraṃ āharāpetvā cīvaraṃ pārupitvā pattaṃ nīharitvā aṭṭhāsi .
Gāmadārakā kumudanāle sodhetvā patte pakkhipitvā adaṃsu ;
therā paribhuñjiṃsu .
Sattāhamattaṃ sova āhāro ahosi .
AnupubbenaM0.429 carantā paṇṇakhādakamanussānaṃ vasanaṭṭhāne ekaṃ gāmadvāraṃ sampāpuṇiṃsu .
Tattha ekissā dārikāya mātāpitaro araññaṃ gacchantā ‘‘ sace koci ayyo āgacchati , katthaci gantuṃ mā adāsi ;
ayyassa vasanaṭṭhānaṃ ācikkheyyāsi , ammā ’’ ti āhaṃsu .
Sā there disvā pattaṃ gahetvā nisīdāpesi .
Gehe dhaññajāti nāma natthi .
Vāsiṃ pana gahetvā guñjacocarukkhattacaṃ guñjalatāpattehi saddhiṃ ekato koṭṭetvā tayo piṇḍe katvā ekaṃ isidattattherassa ekaṃ mahāsoṇattherassa patte ṭhapetvā ‘ atirekapiṇḍaṃ isidattattherassa patte ṭhapessāmī ’ ti hatthaṃ pasāresi .
Hattho parivattitvā mahāsoṇattherassa patteP0.448 patiṭṭhāpesi .
Isidattatthero ‘ brāhmaṇatissabhaye guñjacocapiṇḍe vipākadāyakakammaṃ desakālasampadāya kīvapamāṇaṃ vipākaṃ dassatī ’ ti āha .
Te taṃ paribhuñjitvā vasanaṭṭhānaṃ agamaṃsu .
Sāpi araññato āgatānaṃ mātāpitūnaṃ ācikkhi ‘‘ dve therā āgatā .
Tesaṃ me vasanaṭṭhānaṃ ācikkhitan ’’ ti .
Te ubhopi therānaṃ santikaṃ gantvā vanditvā ‘‘ bhante , yaṃ mayaṃ labhāma , tena tumhe paṭijaggissāma ;
idheva vasathā ’’ ti paṭiññaṃ gaṇhiṃsu .
Therāpi sabbabhayakālaṃ te upanissāya vasiṃsu .
Brāhmaṇatissacore mate pitumahārājā chattaṃ ussāpesi .
‘ Bhayaṃ vūpasantaṃ , janapado sampuṇṇo ’ ti sutvā parasamuddato bhikkhusaṅgho nāvāya mahātitthapaṭṭane oruyha ‘ mahāsoṇatthero kahaṃ vasatī ’ ti pucchitvā therassa santikaṃ agamāsi .
Thero pañcasatabhikkhuparivāro kālakagāmeV0.423 maṇḍalārāmavihāraṃ sampāpuṇi .
Tasmiṃ samaye kālakagāme sattamattāni kulasatāni paṭivasanti .
Rattibhāge devatā āhiṇḍitvā ‘‘ mahāsoṇatthero pañcabhikkhusataparivāro maṇḍalārāmavihāraṃ patto .
Ekeko navahatthasāṭakena saddhiṃ ekekakahāpaṇagghanakaṃ piṇḍapātaṃ detū ’’ ti manusse avocuṃ .
Punadivase ca therā kālakagāmaṃ piṇḍāya pavisiṃsu .
Manussā nisīdāpetvā yāguṃ adaṃsu .
Maṇḍalārāmavāsī tissabhūtitthero saṅghatthero hutvā nisīdi .
Eko mahāupāsako taṃ vanditvā ‘‘ bhante , mahāsoṇatthero nāma kataro ’’ ti pucchi .
Tena samayena thero navako hoti pariyante nisinno .
Thero hatthaṃ pasāretvā ‘‘ mahāsoṇo nāmaM0.430 esa , upāsakā ’’ ti āha .
Upāsako taṃ vanditvā pattaṃ gaṇhāti .
Thero na deti .
Tissabhūtitthero ‘‘ āvuso soṇa , yathā tvaṃ na jānāsi , mayampi evameva na jānāma ;
puññavantānaṃ devatā paripācenti ;
pattaṃ dehi , sabrahmacārīnaṃ saṅgahaṃ karohī ’’ ti āha .
Thero pattaṃ adāsi .
Mahāupāsako pattaṃ ādāya gantvā kahāpaṇagghanakassa piṇḍapātassa pūretvā navahatthasāṭakaṃ ādhārakaṃ katvā āharitvā therassa hatthe ṭhapesi ;
aparopi upāsako therassāti satta sāṭakasatāni satta ca piṇḍapātasatāni therasseva adaṃsu .
Thero bhikkhusaṅghassaP0.449 saṃvibhāgaṃ katvā anupubbena mahāvihāraṃ pāpuṇitvā mukhaṃ dhovitvā mahābodhiṃ vanditvā mahācetiyaṃ vanditvā thūpārāme ṭhito cīvaraṃ pārupitvā bhikkhusaṅghaparivāro dakkhiṇadvārena nagaraṃ pavisitvā dvārato yāva vaḷañjanakasālā etasmiṃ antare saṭṭhikahāpaṇagghanakaṃ piṇḍapātaṃ labhi .
Tato paṭṭhāya pana sakkārassa pamāṇaṃ natthi .
Evaṃ kālavipattiyaṃ madhukaphalattacopi kumudanāḷipi dullabhā jātā .
Kālasampattiyaṃ evarūpo mahālābho udapādi .
Vattabbakanigrodhattherassāpi sāmaṇerakāle brāhmaṇatissabhayaṃ udapādi .
Sāmaṇero ca upajjhāyo cassa parasamuddaṃ nāgamiṃsu ;
‘ paṇṇakhādakamanusse upanissāya vasissāmā ’ ti paccantābhimukhā ahesuṃ .
Sāmaṇero sattāhamattaṃ anāhāro hutvā ekasmiṃ gāmaṭṭhāne tālarukkhe tālapakkaṃ disvā upajjhāyaṃ āha –
‘‘ bhante , thokaṃ āgametha ;
tālapakkaṃ pātessāmī ’’ ti .
‘‘ Dubbalosi tvaṃ , sāmaṇera , mā abhiruhī ’’ ti .
‘‘ Abhiruhissāmi , bhante ’’ ti khuddakavāsiṃ gahetvā tālaṃ āruyha tālapiṇḍaṃ chindituṃ ārabhi .
Vāsiphalaṃ nikkhamitvā bhūmiyaṃ pati .
TheroV0.424 cintesi ‘‘ ayaṃ kilantova rukkhaṃ āruḷho ;
kiṃ nu kho idāni karissatī ’’ ti sāmaṇero tālapaṇṇaṃ phāletvā phāletvā vāsidaṇḍake bandhitvā ghaṭṭento ghaṭṭento bhūmiyaṃ pātetvā ‘‘ bhante , sādhu vatassa sace vāsiphalaṃ ettha paveseyyāthā ’’ ti āha .
Thero ‘ upāyasampanno sāmaṇero ’ ti vāsiphalaṃ pavesetvā adāsi .
So vāsiṃ ukkhipitvā tālaphalāni pātesi .
Thero vāsiṃ pātāpetvā pavaṭṭitvāM0.431 gataṃ tālaphalaṃ bhinditvā sāmaṇeraṃ otiṇṇakāle āha ‘‘ sāmaṇera , tvaṃ dubbalo , idaṃ tāva khādāhī ’’ ti .
‘‘ Nāhaṃ , bhante , tumhehi akhādite khādissāmī ’’ ti vāsiṃ gahetvā tālaphalāni bhinditvā pattaṃ nīharitvā tālamiñjaṃ pakkhipitvā therassa datvā sayaṃ khādi .
Yāva tālaphalāni ahesuṃ , tāva tattheva vasitvā phalesu khīṇesu anupubbena paṇṇakhādakamanussānaṃ vasanaṭṭhāne ekaṃ chaḍḍitavihāraṃ pavisiṃsu .
Sāmaṇero therassa vasanaṭṭhānaṃ paṭijaggi .
Thero sāmaṇerassa ovādaṃ datvā vihāraṃ pāvisi .
Sāmaṇero ‘ anāyatane naṭṭhānaṃ attabhāvānaṃ pamāṇaṃ natthi , buddhānaṃP0.450 upaṭṭhānaṃ karissāmī ’ ti cetiyaṅgaṇaṃ gantvā appaharitaṃ karoti ;
sattāhamattaṃ nirāhāratāya pavedhamāno patitvā nipannakova tiṇāni uddharati .
Ekacce ca manussā araññe carantā madhuṃ labhitvā dārūni ceva sākapaṇṇañca gahetvā tiṇacalanasaññāya ‘ migo nu kho eso ’ ti sāmaṇerassa santikaṃ gantvā ‘‘ kiṃ karosi , sāmaṇerā ’’ ti āhaṃsu .
‘‘ Tiṇagaṇṭhiṃ gaṇhāmi , upāsakā ’’ ti .
‘‘ Aññopi koci atthi , bhante ’’ ti ?
‘‘ Āma , upāsakā , upajjhāyo me antogabbhe ’’ ti .
‘‘ Mahātherassa datvā khādeyyāsi , bhante ’’ ti sāmaṇerassa madhuṃ datvā attano vasanaṭṭhānaṃ ācikkhitvā ‘‘ mayaṃ sākhābhaṅgaṃ karontā gamissāma .
Etāya saññāya theraṃ gahetvā āgaccheyyāsi , ayyā ’’ ti vatvā agamaṃsu .
Sāmaṇero madhuṃ gahetvā therassa santikaṃ gantvā bahi ṭhatvā ‘‘ vandāmi , bhante ’’ ti āha .
Thero ‘ sāmaṇero jighacchāya anuḍayhamāno āgato bhavissatī ’ ti tuṇhī ahosi .
So punapi ‘‘ vandāmi , bhante ’’ ti āha .
‘‘ Kasmā , sāmaṇera , dubbalabhikkhūnaṃ sukhena nipajjituṃ na desī ’’ ti ?
‘‘ Dvāraṃ vivarituṃ sāruppaṃ , bhante ’’ ti ?
Thero uṭṭhahitvā dvāraṃ vivaritvā ‘‘ kiṃ te , sāmaṇera , laddhaṃ ’’ ti āha .
Manussehi madhu dinnaṃ , khādituṃ sāruppaṃ , bhante ’’ ti ?
‘‘ Sāmaṇera , evameva khādituṃ kilamissāma , pānakaṃ katvā pivissāmā ’’ ti .
Sāmaṇero pānakaṃ katvā adāsi .
Atha naṃ thero ‘‘ manussānaṃ vasanaṭṭhānaṃ pucchasi , sāmaṇerā ’’ ti āha .
Sayameva ācikkhiṃsu , bhante ’’ ti .
‘‘ Sāmaṇera , pātova gacchantā kilamissāma ;
ajjeva gamissāmā ’’ tiV0.425 pattacīvaraṃM0.432 gaṇhāpetvā nikkhami .
Te gantvā manussānaṃ vasanaṭṭhānassa avidūre nipajjiṃsu .
Sāmaṇero rattibhāge cintesi –
‘ mayā pabbajitakālato paṭṭhāya gāmante aruṇaṃ nāma na uṭṭhāpitapubban ’ ti .
So pattaṃ gahetvā aruṇaṃ uṭṭhāpetuṃ araññaṃ agamāsi .
Mahāthero sāmaṇeraṃ nipannaṭṭhāne apassanto ‘ manussakhādakehi gahito bhavissatī ’ ti cintesi .
Sāmaṇero araññe aruṇaṃ uṭṭhāpetvā pattena udakañca dantakaṭṭhañca gahetvā āgami .
‘‘ Sāmaṇera , kuhiṃ gatosi ?
Mahallakabhikkhūnaṃ te vitakko uppādito ;
daṇḍakammaṃ āharā ’’ ti .
‘‘ Āharissāmi , bhante ’’ ti .
Thero mukhaṃ dhovitvā cīvaraṃ pārupi .
Ubhopi manussānaṃP0.451 vasanaṭṭhānaṃ agamaṃsu .
Manussāpi attano paribhogaṃ kandamūlaphalapaṇṇaṃ adaṃsu .
Theropi paribhuñjitvā vihāraṃ agamāsi .
Sāmaṇero udakaṃ āharitvā ‘‘ pāde dhovāmi , bhante ’’ ti āha .
‘‘ Sāmaṇera , tvaṃ rattiṃ kuhiṃ gato ?
Amhākaṃ vitakkaṃ uppādesī ’’ ti .
‘‘ Bhante , gāmante me aruṇaṃ na uṭṭhāpitapubbaṃ ;
aruṇuṭṭhāpanatthāya araññaṃ agamāsin ’’ ti .
‘‘ Sāmaṇera , na tuyhaṃ daṇḍakammaṃ anucchavikaṃ amhākameva anucchavikan ’’ ti vatvā thero tasmiṃyeva ṭhāne vasi ;
sāmaṇerassa ca saññaṃ adāsi ‘‘ mayaṃ tāva mahallakā ;
‘ idaṃ nāma bhavissatī ’ ti na sakkā jānituṃ .
Tuvaṃ attānaṃ rakkheyyāsī ’’ ti .
Thero kira anāgāmī .
Taṃ aparabhāge manussakhādakā khādiṃsu .
Sāmaṇero attānaṃ rakkhitvā bhaye vūpasante tathārūpe ṭhāne upajjhaṃ gāhāpetvā upasampanno buddhavacanaṃ uggahetvā tipiṭakadharo hutvā vattabbakanigrodhatthero nāma jāto .
Pitumahārājā rajjaṃ paṭipajji .
Parasamuddā āgatāgatā bhikkhū ‘‘ kahaṃ vattabbakanigrodhatthero , kahaṃ vattabbakanigrodhatthero ’’ ti pucchitvā tassa santikaṃ agamaṃsu .
Mahābhikkhusaṅgho theraṃ parivāresi .
So mahābhikkhusaṅghaparivuto anupubbena mahāvihāraṃ patvā mahābodhiṃ mahācetiyaṃ thūpārāmañca vanditvā nagaraṃ pāyāsi .
Yāva dakkhiṇadvārā gacchantasseva navasu ṭhānesu ticīvaraṃ upapajji ;
antonagaraṃ paviṭṭhakālato paṭṭhāya mahāsakkāro uppajji .
Iti kālavipattiyaṃ tālaphalakandamūlapaṇṇampi dullabhaṃ jātaṃ .
Kālasampattiyaṃ evarūpo mahālābho uppannoti .
Evaṃ kālavipattipaṭibāhitattāM0.433 vipākaṃ dātuṃ asakkontāni kālasampattiṃ āgamma vipaccantīti pajānāti .
AparassāpiV0.426 bahūni kalyāṇakammāni honti .
Tāni payogavipattiyaṃ ṭhitassa na vipacceyyuṃ .
So pana ekena kalyāṇakammena sammāpayoge patiṭṭhito tīṇi sucaritāni pūreti , pañcasīlaṃ dasasīlaṃ rakkhati .
Kālasampattiyaṃ nibbattassa rājāno sabbālaṅkārapatimaṇḍitā rājakaññāyo ‘ etassa anucchavikā ’ ti pesenti , yānavāhanamaṇisuvaṇṇarajatādibhedaṃ taṃ taṃ paṇṇākāraṃ ‘ etassa anucchavikan ’ ti pesentiP0.452 .
Pabbajjūpagatopi mahāyaso hoti mahānubhāvo .
Tatridaṃ vatthu – kūṭakaṇṇarājā kira girigāmakaṇṇavāsikaṃ cūḷasudhammattheraṃ mamāyati .
So uppalavāpiyaṃ vasamāno theraṃ pakkosāpesi .
Thero āgantvā mālārāmavihāre vasati .
Rājā therassa mātaraṃ pucchi –
‘‘ kiṃ thero piyāyatī ’’ ti ?
‘‘ Kandaṃ mahārājā ’’ ti .
Rājā kandaṃ gāhāpetvā vihāraṃ gantvā therassa dadamāno mukhaṃ ulloketuṃ nāsakkhi .
So nikkhamitvā ca bahipariveṇe deviṃ pucchi –
‘‘ kīdiso thero ’’ ti ?
‘‘ Tvaṃ puriso hutvā ulloketuṃ na sakkosi ;
ahaṃ kathaṃ sakkhissāmi ?
Nāhaṃ jānāmi kīdiso ’’ ti .
Rājā ‘ mama raṭṭhe balikāragahapatiputtaṃ ulloketuṃ na visahāmi .
Mahantaṃ vata bho buddhasāsanaṃ nāmā ’ ti apphoṭesi .
Tipiṭakacūḷanāgattherampi mamāyati .
Tassa aṅguliyaṃ ekā piḷakā uṭṭhahi .
Rājā ‘ theraṃ passissāmī ’ ti vihāraṃ gantvā balavapemena aṅguliṃ mukhena gaṇhi .
Antomukheyeva piḷakā bhinnā , pubbalohitaṃ anuṭṭhubhitvā there sinehena amataṃ viya ajjhohari .
Soyeva thero aparabhāge maraṇamañce nipajji .
Rājā gantvā asucikapallakaṃ sīse ṭhapetvā ‘ dhammasakaṭassa akkho bhijjati akkho bhijjatī ’ ti paridevamāno vicari .
Pathavissarassa asucikapallakaṃ sīsena ukkhipitvā vicaraṇaṃ nāma kassa gatamaggo ?
Sammāpayogassa gatamaggoti .
Evaṃ payogavipattipaṭibāhitattā vipākaṃ dātuṃ asakkontāni payogasampattiṃ āgamma vipaccantīti pajānāti .
Evaṃ catūhi vipattīhi paṭibāhitaṃ kalyāṇakammaṃ vipākaṃ adatvā catasso sampattiyo āgamma deti .
Tatridaṃ bhūtamatthaṃ katvā opammaṃ – eko kira mahārājā ekassa amaccassa appamattena kujjhitvā taṃ bandhanāgāre bandhāpesi .
Tassa ñātakā raññoM0.434 kuddhabhāvaṃ ñatvā kiñci avatvā caṇḍakope vigate rājānaṃ tassa niraparādhabhāvaṃ jānāpesuṃ .
Rājā muñcitvā tassa ṭhānantaraṃ paṭipākatikaṃ akāsi .
Athassa tato tato āgacchantānaṃ paṇṇākārānaṃ pamāṇaṃ nāhosi .
Manussā sampaṭicchituṃ nāsakkhiṃsu .
TatthaP0.453 rañño appamattakena kujjhitvā tassa bandhanāgāreV0.427 bandhāpitakālo viya puthujjanassa niraye nibbattakālo .
Athassa ñātakehi rājānaṃ saññāpetvā ṭhānantarassa paṭipākatikakaraṇakālo viya tassa sagge nibbattakālo .
Paṇṇākāraṃ sampaṭicchituṃ asamatthakālo viya catasso sampattiyo āgamma kalyāṇakammānaṃ devalokato manussalokaṃ , manussalokato devalokanti evaṃ sukhaṭṭhānato sukhaṭṭhānameva netvā kappasatasahassampi sukhavipākaṃ datvā nibbānasampāpanaṃ veditabbaṃ .
Evaṃ tāva pāḷivaseneva dutiyaṃ balaṃ dīpetvā puna ‘‘ ahosi kammaṃ ahosi kammavipāko ’’ ti ( paṭi . ma .1.234) iminā paṭisambhidānayenāpi dīpetabbaṃ .
Tattha ‘ ahosi kamman ’ ti atīte āyūhitaṃ kammaṃ atīteyeva ahosi .
Yena pana atīte vipāko dinno , taṃ sandhāya ‘ ahosi kammavipāko ’ ti vuttaṃ .
Diṭṭhadhammavedanīyādīsu pana bahūsupi āyūhitesu ekaṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ vipākaṃ deti , sesāni avipākāni .
Ekaṃ upapajjavedanīyaṃ paṭisandhiṃ ākaḍḍhati , sesāni avipākāni .
Ekenānantariyena niraye upapajjati , sesāni avipākāni .
Aṭṭhasu samāpattīsu ekāya brahmaloke nibbattati , sesā avipākā .
Idaṃ sandhāya ‘ nāhosi kammavipāko ’ ti vuttaṃ .
Yo pana bahumpi kusalākusalaṃ kammaṃ katvā kalyāṇamittaṃ nissāya arahattaṃ pāpuṇāti , etassa kammavipāko ‘ nāhosi ’ nāma .
Yaṃ atīte āyūhitaṃ etarahi vipākaṃ deti taṃ ‘ ahosi kammaṃ atthi kammavipāko ’ nāma .
Yaṃ purimanayeneva avipākataṃ āpajjati taṃ ‘ ahosi kammaṃ natthi kammavipāko ’ nāma .
Yaṃ atīte āyūhitaṃ anāgate vipākaṃ dassati taṃ ‘ ahosi kammaṃ bhavissati kammavipāko ’ nāma .
Yaṃ purimanayena avipākataṃ āpajjissati taṃ ‘ ahosi kammaṃ na bhavissati kammavipāko ’ nāma .
YaṃM0.435 etarahi āyūhitaṃ etarahiyeva vipākaṃ deti taṃ ‘ atthi kammaṃ atthi kammavipāko ’ nāma .
Yaṃ purimanayenevaP0.454 avipākataṃ āpajjati taṃ ‘ atthi kammaṃ natthi kammavipāko ’ nāma .
Yaṃ etarahi āyūhitaṃ anāgate vipākaṃ dassati taṃ ‘ atthi kammaṃ bhavissati kammavipāko ’ nāma .
Yaṃ purimanayeneva avipākataṃ āpajjissati taṃ ‘ atthi kammaṃ na bhavissati kammavipāko ’ nāma .
Yaṃ sayampi anāgataṃ , vipākopissa anāgato taṃ ‘ bhavissati kammaṃ bhavissati kammavipāko ’V0.428 nāma .
Yaṃ sayaṃ bhavissati , purimanayeneva avipākataṃ āpajjissati taṃ ‘ bhavissati kammaṃ na bhavissati kammavipāko ’ nāma .
Idaṃ tathāgatassāti idaṃ sabbehipi etehi ākārehi tathāgatassa kammantaravipākantarajānanañāṇaṃ akampiyaṭṭhena dutiyabalaṃ veditabbanti .
Dutiyabalaniddesavaṇṇanā .